Ýaqyt ujdany

Álem uly jazýshy L.Tolstoıdy bilgenimen, onyń dinı iliminen áli de beıhabar. О́ıtkeni, bılik pen shirkeý ınstıtýttary jazýshynyń oılarynan týyndaǵan mańyzdy dúnıelerdi adamzattyń uǵymynan alyp tastaýǵa birlese kúsh saldy.

Álem uly jazýshy L.Tolstoıdy bilgenimen, onyń dinı iliminen áli de beıhabar. О́ıtkeni, bılik pen shirkeý ınstıtýttary jazýshynyń oılarynan týyndaǵan mańyzdy dúnıelerdi adamzattyń uǵymynan alyp tastaýǵa birlese kúsh saldy.

AIYPTAÝ

Meniń shirkeýden beze qashqanym, bul – múlde ádiletti is boldy. Bulaı aınýym – qudaıǵa qarsy bolǵandyǵymnan emes, kerisinshe men oǵan jan dúnıemmen adal qyzmet etkim keldi.

L.N. Tolstoı

___________

Sınodtyń 1901 jylǵy 2 aqpandaǵy № 557 anyqtamasy «Serkovnye vedomostı» basylymynda jarııalanyp, orys qoǵamynyń áńki-táńkisin shyǵar­dy. Onda esimi álemdik deńgeıdegi adam – graf Lev Nıkolaevıch Tolstoıdyń pravoslav shirkeýinen alas­tal­ǵandyǵy aıtylady. Kópshilik­tiń kókeıine sáýle shashqan jazýshynyń «aıybyn» áshkereleý áldekim­der úshin tıimdi de bolǵan shyǵar. Sonymen qatar, sınodtyń sol uıǵarymy kúni búginge deıin daý týǵyzyp keledi.

Sol tusta Lev Nıkolaevıchtiń atyna aıtylǵan aıyptaý sóz – pikirine qulaq aspaýǵa eshkimniń quqy joq adamdardyń aýzynan shyqty. Onyń zili men ýyty jumyr bastyny beıtarap qoımaıdy. Sondaı oılardyń bir-ekeýi mynadaı:

Mıtropolıt Anastasıı (Grıbanovskıı): «… azýly da arshyndy ádebıet soqasymen orys topyraǵyn kúni buryn tóńkeriske arnaıy qopsytqan» Tolstoı – hrıstıan dinin buza otyryp, putqa tabynýshylyqqa negiz salýymen álemdik proseste óz orynyn ıelenedi».

Ǵıbadathanashy Feofan Zatvornık, dinı áriptesine bylaı dep jazady: «Siz «Tolstoıdyń shyǵarmalaryn oqyp alyp, kóptegen adamdar basqa dinge ótip jatyr» dep eske salypsyz. Ǵajap! Sol Levińde eshqandaı senim joq. Onda Qudaı da, jan da, bolashaq ómir de joq. Al Qudaı Isa Másih – qarapaıym adam. Onyń jazbalarynda Qudaıǵa, Másih Táńirge, qasıetti shirkeý men onyń qupııalary­na nuqsan keltirilgen, ol – aqıqat patshalyǵyn buzýshy, Qudaıdyń jaýy, shaıtannyń qyzmetshisi».

Arhıepıskop Nıkon: «Shirkeý, bizdiń qaıy­rym­dy shirkeý, mundaı qudaıǵa til tıgizýdi bastan keshken emes. Sodan keıin Tolstoıdy ózimen tyǵyz qatynasta bolýdan alastady. Bizdiń zııaly qaýym kúmánshil ǵoı. Olar endi ǵaıbat sózge qatysty shirkeýdiń jasaǵan sheshimin baıqamaǵan syńaı tanytady… «Osydan keıin, oıpyrmaı, bul zııalylardyń «hrıstıanbyz» deýge quqylary bar ma?» degen saýal týyndaıdy».

Isa ýaǵyzyn «bireý jaǵyńnan shapalaqpen tartyp jiberse, ekinshi betińdi tos» degen qa­ǵıdamen júrgizdi. Biraq buny sol senim ıeleriniń deni áli túsinbeı keledi. О́zderiniń nanym-se­nimderin qorǵaý úshin kúsh jumsaýǵa, álimjettikke barady. Kúni búginge deıin soǵys pen qantógis, konfessııalyq ılanymnyń úılespeıtindiginen ekeni beseneden belgili. Dúleı ashýdan joǵary turý – rýhtyń taptalǵany dep uǵatyn dogmalyq dolbarlar keýdege berish bolyp baılanǵan.

Úshinshi myńjyldyq, ozyq órkenıet, jańa satyǵa kóterilgen adam sanasy deımiz, sóıtsek – túısik ózgermegen. О́ıtkeni, din ıdeologııalyq qarý. Onyń neǵurlym keń ári tabandy damýy – belgili bir ult mádenıetiniń, diliniń, tiliniń qaryshtaı ilgerileýine jol salady. Kelesi bir órkenıetti ekspansııalaýǵa áleýetti arttyrady. Osyny ábden túsingen olar kederginiń bárin aıaýsyz taptap ótip, bir ǵana senimge ústemdik bergileri keledi. Bul maqsatta tek qarýǵa ǵana qol sozbaıdy, aılaǵa basyp, gýmanıtarlyq yntymaq­tastyq aspabyn alǵa tartady…

«Hrıstıandar úshin eshqandaı kúrdeli metafızıka joq jáne bolmaıdy da, – deıdi uly ustaz Lev Nıkolaevıch. – Hrıstıan ýaǵyzdaryndaǵy metafızıka dep ataýǵa bolatyndardyń barlyǵy, barshaǵa úǵy­nyq­ty qarapaıym erejeden turady: kúlli adamzat – Táńiriniń perzenti, baýyrlar. Sondyqtan olar ákelerin, baýyrlaryn súıýleri tıis. Sol sebepti ózge­lerdiń saǵan meıirimmen qaraǵanyn qalaıtynyń­daı, basqalarǵa da sondaı baýyrmaldyqpen qaraǵa­nyń jón».

QÝDALAÝ

Oıshyldyń dinı muraty 1880 jylǵy jazǵan kitaby «Táýbe etýden» bastalyp, 1910 jylǵy «О́mir joly» degen orasan kúrdeli eńbekpen aıaqtalady. Tolstoı óziniń sońǵy otyz jyl ǵumyryn hrıstıan­dyq ilimdi túsindirýge jum­sady. Barsha halyqty jalǵyz Qudaıdy tanıtyn birtutas adamzat otbasyna, adamdar baýyrlas­tyǵyna biriktirýdiń jolyn izdegen Másih iliminiń mánin asha otyryp, ol sonymen qatar, dúnıeni bólip jatqan memleket júıesine tımeı; qolda­nystaǵy qoǵamdyq, mádenı, ǵylymı qurylym­dardy áshkerelemeı; qazirgi álem qurylysyn aqtaıtyn ártúrli pálsapalyq ilimniń jalǵandy­ǵyn kórsetpeı; bárinen buryn, tutastyń bólshek­tenýine basty kinálilerdi – ártúrli shirkeý ilim­derin – «jalǵan senimderdi», sonyń ishinde pravoslav shirkeýiniń ilimin nusqamaı óte almady. Lev ustazdyń qyzmeti adam ómiriniń aldynda – memleket, adam janynyń aldynda – shirkeý bekitken, qalypty dúnıelerge qyryn keldi. Sodan keıin Tolstoı iliminiń máni men mazmunyn jasyryp, ony burmalaý – qudaısyz bıliktiń sheneýnikteri men jalǵan senim ókilderiniń aınymas maqsatyna aınaldy.

Adam sanasyn aqıqatty túsinýge bastap jáne osy uǵymǵa sáıkes ómirin ózgertýge úndegen Tolstoıdyń negizgi eńbekteri kózi tirisinde Reseıde jaryq kórgen joq. Abyz qatal turǵyda qý­dalaýǵa tústi. О́ltirýge bel baılaǵandardyń qor­qytyp-úrkitýin bastan keshti, birde poshta arqyly «asylyp ól» degen maǵynada shyjym da jiberipti.

Tolstoıdyń tyıym salynǵan shyǵarmala­ry­nyń ázir turǵan baspahanalyq terilimderi aıaýsyz shashyldy. Al jaryq kórgen kitaptarynyń tırajy tutqyn­dalyp, otqa jaǵyldy. Keıbir danasyn taratyp úlgergenderdi abaqtymen úreıin ushyr­dy. Shyǵarý­shylardy sot jáne aıyppulmen qorqytty. Sońyra ákesine sheksiz berilgen kishi qyzy Aleksandra keńestiń tasbuǵaýynan qashyp qutyla almady…

Lev-ustaz ben onyń ilimi týraly jazǵan pikirlesteriniń eńbekterine de qatysty dál osyndaı jaǵdaı oryn aldy. Oıshyl ómir – bıik ónegeli óreden týyndaıtynyna kýálik beretin Mahovıskııdiń qundy kitaby – «Iаsnaıa Polıana kúndeligi» sońǵy ýaqytqa deıin belgisiz bolyp keldi. Jazýshynyń jaqyn dosy, kómekshisi V.Chertkov jyldar boıy jazýshynyń qundy oılaryn jınaǵan. Dinı paıymdardyń shyńy bolyp esepteletin osynaý rýhanı azyq adamdarǵa jetpedi. Bul eńbek kúni búginde de tolstoılyq muraǵattardyń birinde «óli» júk retinde tyǵýly jatqany anyq.

Hrıstıandyq ilimdi taza qalpynda qaıta týdyrýshy Tolstoıdyń bitispes jaýy jáne qýdalaýshysy – shirkeý men memleket bolǵan ári bolyp qala beretini tań qaldyrmaıdy. Aqıqatty óziniń zamany men tól halqyna ǵana emes, basqa ýaqyt pen basqa halyqqa aparýshy uly rýhanı ustaz shirkeý men memlekettiń yqpalymen adamzattyń sanaly ómirinen alynyp tastaldy.

Qazan tóńkerisi jyldary Tolstoı jazbalary Shýkın úıindegi (búginde Kropotkın kóshesindegi Kórkemóner akademııasynyń ǵımaraty) bolat «zyndanda» jatty. Oǵan kirýge az ǵana adamnyń ruqsaty bar edi.

Jazýshynyń uly dinı oılaryn tanyǵan adam­dar­dyń tabandylyǵynyń arqasynda Keńestik halyq komıssarıaty 1924 jyly Tolstoıdyń kúlli shyǵar­masyn basý jóninde sheshim qabyl­dady. Bul shara 1950-shi jyldardyń sońyna qaraı ázer aıaqtaldy. Alaıda búgingi kúnge deıin olar­dyń keıbiri qolǵa túspeıdi. Sebebi, tırajy mardymsyz – 5 myńnyń tóńireginde. Sonymen qatar, kitaphana qorynda barlary sanaly túrde «jaramsyz» dep tanylyp, joıylǵan.

Únsizdik pen qasaqana jasyrýdyń nátıjesinde Tolstoı Reseı men álemge beımálim kúıinde qa­lyp otyr. Qazir tus-tustan rýhanı qaıta jańǵyrý qajettigi jónindegi áńgime estilip qalady. Biraq Tolstoıdy eske alatyndar óte az. Uly rýhanı ustaz retinde ol týrasynda jerine jetkize esh aıtylmaıdy. Ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de shirkeý­diń ustanymy ózgermegen. «L.Tolstoıdyń shyǵar­mashylyǵyna berilgen joǵary baǵaǵa qaramaı jáne onyń ólgenine 100 jyl tolsa da jazýshydan pravoslav shirkeýinen alastalǵan aıybyn alyp tastaý múmkin emes. О́ıtkeni, Tolstoı shirkeýden ózin ózi alastaǵan» deıdi patrıarh keńesiniń mádenıet jónindegi jaýapty hatshysy, arhımandrıt Tıhon.

ÁDEBIETTIŃ DINGE YQPALY

Pravoslav dinin qyzǵyshtaı qoryp júrgender L.Tolstoıdyń shyǵarmashylyǵyn keri ıteredi. Olar onyń kóptegen ıdeıalarynyń biri – sońyra shirkeýdi qýdalaýshylyqqa dáıek boldy dep esep­teıdi. Biraq bul, árıne, óte qarapaıym kózqarasty bildiredi. Ol – bilimi taıaz, zaıyrly ómir men mádenıetten habary mardymsyz adamdarǵa tán.

Bir boıjetken rýhanı ákesine aınalǵan más­keýlik monahtan «Lev Tolstoıdyń kitabyn oqıyn ba?» dep suraıdy. Jaýap úzildi-kesildi bolǵan: «tartyna turyńyz». Svıashennık Tolstoıdyń kitaptaryn «din buzar» dep ataǵan. Bul pikirge tańyrqaǵan qyz tanysy V.Repınge qamqor pikir estisem degen úmitpen aqyl suraı habarlasady.

«Ne dep jaýap beretinimdi bilmesem de oǵan túsindirýge tyrystym, – deıdi parıjdik jazýshy. – Ilanatynymyz bar nemese Qudaıǵa senýdi óziniń paryzy dep sanaıtyndar bar, biraq zaıyrly qoǵamda ómir súretin bizdiń bárimizge belgili bir jaýapkershi­lik júktelgen. Biz óz zama­ny­myzdyń perzenti bolyp qalýymyz tıis, óte tik aıtylǵan jádigóı jaýyz­dyqty estimegendeı syńaı tanytý kerek. Din úshin qoǵamda ómir súrýden bas tartý, shirkeýdiń múddesinen shyqpaı nemese shirkeý ákimshiliginiń tómengi zvenosynda kún keshý – áldebir jabyq klýbtyń múshesine saı­lanǵandar úshin artyqshy­lyqqa aınalmaýy tıis».

Álem tutas moıyndaǵan L.Tolstoıdy orystyń uly aqyny, dramatýrg, pýblısıst A.Blok óte joǵary baǵalady. Onyń «Qaıta tirilý» romanyn ótip bara jatqan júzjyldyqtyń bolashaqqa aıtqan ósıeti retinde qarap, qabyldady. Lev-ustazdyń bul sońǵy romanyn oqyp áserlengeni sondaı, 1910 jylǵy 14 maýsymda «Shoıyn jolda» («Na jeleznoı doroge») degen óleń jazdy.

«Tolstoı úshin qudaıǵa jalbaryný kerek, oǵan qarǵys aıtýǵa bolmaıdy. «Kúnáhardy súı, biraq onyń kúnásin jek kór». Sondyqtan ártúrli kúnáhardy súıispenshilikpen qabylda. Bir sózben aıtqanda, áli shirkeýden aını qoımaǵan adam retinde ertedegi Tolstoıdy, onyń kórkem shyǵarmalaryn qabyldaýǵa bolady. Biraq odan keıingi pálsapalyq jáne basqa da ıdeıalaryn ómirde ustanýdyń qajeti shamaly».

Epıskoptyń paıymy – osy. Biraq, áýelgide «Eger meniń aldymda Lev Tolstoı otyrsa, múmkin men de óz-ózimdi ustaı almas pa edim…» dep, qudaı jolynda júrgen adamnyń minezine sıyspaıtyn áshkere qulqyn kórsetip qalady… Qalaı bolǵanda da ádebıet pen dindi astastyrǵanyna, ekeýine ortaq ımandy izdegenine ishiń jylıdy. Eriksiz bizdiń moldalardyń da zeıini osyndaı tereń bolsa dep oılaısyń. Qazaq ádebıetinen ıslam týraly ıirimderdi taýyp, ornymen qajetine jaratsa, qanekeı…

ShIRKEÝGE QARSY ILIM

«Tolstoı paraqshalaryn» qurastyrý­shylar­dyń uıǵarymy boıynsha Lev-ustazdyń «Tórt Injildi aýdaryp jáne biriktirý» atty zertteý eńbegi jınaqtal­ǵan kúıinde basylǵan. Mundaǵy Tolstoıdyń basty jumysy – tazalaý. Injil má­tininiń tereńin asha otyryp, oǵan dinı uǵym bermeıtin, naǵyz ónegeli ǵuryptyń tiri tánin kómeskilendiretin «aram shópti» otady. Sananyń jete uǵynýyna jáne estýine kedergi keltiretin qoqystardan tazartty.

I.Gıote: «Injildeı jaman jazylǵan kitapty bil­­meımin. Dúbára, tipti poetıkadan jurdaı ańyz­dar­dan aıaq alǵysyz. Ǵıbratty dúnıeler osy ańyzdarmen ajyramastaı astasqan. Bul kitap­pen ne jasaı­tynyńdy bilmeısiń. О́ıtip-búıtip ártúrli shirkeýdiń bergen túsiniginen ózge, oǵan tıesili basqadaı túsin­dirme joq. Alaıda, túsindirýlerdiń barlyǵy maǵyna­syz jáne kereǵarlyqpen oryndalǵan. Sondyq­tan kim-kimge de áýelden eki-aq jol usyny­lady: mánsiz nárselerdiń bárin laqtyryp tastaısyń nemese ula­ǵatty, mańyzdy dúnıelermen qatar, barlyq dál­dú­rish­terdi qabyldaısyń» degen eken.

Qasıetti jazbany tazartqan bul eńbekke ádiletti qaraý kerek. Másihtiń ne úshin ómirge kelgenin, ony oıshyl ári ómir ustazy retinde tereń túsingiń kelse – Tolstoıdyń aýdarmasyn oqısyz. Kópshilik jurt tárizdi eshteme túsinbeı, ýaqytty tekke óltirgiń kelse – Vızantııa ýaqytyndaǵy Injildi kóshirip jaz­ǵan­dardy – jalpyǵa belgili shirkeý aýdarmasyn oqısyz.

Oı tereńin sińire túısingender – adam sanasyna ilimniń naǵyz mánin jetkizý jóninen Tolstoıdyń alǵashqy jáne jalǵyz injilshi ekenin tanıdy.

Ýaqyttyń ujdanyna aınalǵan uly jazýshy In­jil­di túpnusqadan, grek tilinen aýdardy. Ne­ǵurlym qıyn jáne mańyzdy tustarda latyn aýdarmasyna (Výlgata) júgindi. Injildegi keı­bir grek sózderiniń ártúrli tilderde qalaı qolda­nyl­ǵanyn muqııat qarap, nemis, fransýz, aǵyl­shyn tilderindegi birqatar lek­sı­­kondarǵa úńildi. Qoljazbanyń shımaıly nusqasy­nan kórinip turǵanyndaı, Tolstoı 1866 jyly basyl­ǵan grek-nemis sózdigi W. Rareni basym túrde paıdalanǵan.

Ustaz 1880 jylǵy qarashanyń ortasynda N.N.Strahovqa «men bar kúshimdi salyp jumys istep jatyrmyn» dep jazdy. Ataqty romanshy graf L.Tolstoıdyń múlde ádettegiden bólek, jańa shyǵarmasy jóninde qaýaset baspasóz betine shyǵyp ketip, jazýshy ózine beımálim Z.I.Orazova degen adamnyń saýalyn alady. Peterbordan kelgen hatqa ol 1881 jylǵy 27 tamyzda: «Iá, men óz túsinigim boıynsha negizgi deni Injildi baıandaıtyn shyǵarma jazdym. Biraq ony jarııalaǵan joqpyn» dep jaýap qaıyrady.

 1895 jyly Londonda «Tórt Injildi aýdaryp jáne biriktirý» eńbeginiń 1-tomy aǵylshyn tilinde jaryq kórdi. Sol jylǵy 27 naýryzda kitaptyń tárjimashysy D.Kenvortıǵa Lev-ustaz: «Kitap ádemi aýdarylyp, basylyp shyqqan eken. Oqydym. Biraq, kóptegen kemshilikter bar. Qaıta jazsam men ony jibermegen bolar edim. Áıtkenmen endi túzeı almaımyn. Basty kemshilik – basy artyq fılologııalyq táptishteý» dep, óz kináratyn kóre bildi.

D.Kenvortı bul hatqa jaýapty 1895 jylǵy 3 mamyrda jiberedi. «Injil týraly sizdiń shyǵarma­ńyzǵa synshylar tarapynan kóńildiń mardym­syzdyǵy tań qaldyrdy. Shamasy olar, onyń qaı tusynan keletinin bilmeıdi. Ol kóp kitaptyń arasyna ózge dúnıeden ákep qoıǵandaı paıda boldy» dep tárjimashy aǵynan jarylady. О́ıtetini, Injilge álem boıynsha tuńǵysh márte tyń kóz­qaraspen qaraǵan Lev-ustaz edi. Sol kisiniń ulan-ǵaıyr eńbeginiń arqasynda pravoslav dini alǵash ret ǵylymı tujyrymdardyń talqysyna ushyrap, buqaranyń shyntýaıtyndaǵy ıgiligine aınala bastady. Týyndyǵa mátindik sońǵy ózgertýlerdi Tolstoı 1907-1908 jyldary engizdi.

PENDE MEN PANTEIZM

«Qudaı degenimiz sheksiz Ǵalam (Bog est neogranıchennoe Vse), adam degenimiz Onyń shektep ja­ratqany. Qudaı degenimiz sheksiz Ǵalam bolsa, adam ózin onyń shekteýli bólshegi retinde sezinedi. Tek Qudaı ǵana aqıqatty ómir súredi, adam onyń zat turǵysynda, ýaqytta jáne keńistikte ja­ratqany…»

Bul joldardy Tolstoı óleriniń aldynda Astapov stansasynda qyzyna aıtyp otyryp jaz­dyrǵan.

– Ǵalam sózinde qaıshylyq bar. О́mir súrip otyrǵan kúlli álemdi alǵannyń ózinde, biz Qudaı týraly ol – Ǵalam dep aıta almaımyz. – Ep.Vasılıı birden kesimdi uıǵarym jasaıdy. – Eger Tolstoı solaı túsinse, ózi bilsin. Meniń oıymsha, ol muny dál solaı túsindi. Bul turǵyda mysal retinde keltirilgen Tolstoıdyń sózi naǵyz myljyń fılosofııalyq ıdeıa, ondaıdy «panteızm» dep ataıdy.

Dinimizdiń negizi – teızm. Iá, Qudaı degenimiz Ǵalam. Áıtkenmen, bizdiń álemniń kózqarasy boıynsha emes. Muqym dúnıeni jaratýshy Qudaı bar, árıne. Demek, ony Ǵalam deýge bolady. Alaıda, Lev Nıkolaevıchtiń aıtqany tárizdi múlde olaı emes. Ǵalam sóziniń astaryn ol kózge kórinip turǵan aspan­daǵy bult, juldyzdar, Aı men Kún dep uǵynady. Klıment Rımskıı «shirkeý – Kún men Aıdan buryn jaralǵan, shirkeý – Qudaıdyń, áýlıe Troısanyń, Ǵalamnyń kórinisi, biraq barlyq nárseniń beınesi emes» dep birinshi ǵasyrda-aq aıtqan».

«Ǵalam» sózin aty álemge áıgili jazýshy bult, juldyz, aı, kún dep uǵynbaǵany bastaýysh mekteptiń balasyna da málim nárse. Kerisinshe, naǵyz «panteızm» – epıskoptyń ýáji tárizdi.

Abyz ómiriniń sońǵy saǵattardaǵy tarıhy qaıǵyly. Tolstoıdyń úıinen qashýy, onyń poıyzda ustap qalǵan naýqasy, Shamordınoda, sodan keıin Astapovta toqtaýy, sonda da eń bastysy – shirkeýmen mámilege kelýge umtylýy (V.Repınniń oıy), osynyń bári kez-kelgen romanıst táýekelge bara bermeıtin áldebir oıdan shyǵarylǵan tańǵalarlyq tragedııaǵa uqsaıdy.

Lev Nıkolaevıchtiń Shamordınodaǵy monahınıa ápkesine kelgeni málim. Myna jalǵan dúnıeden opa tappaı, jany qysylǵanda týǵan baýyryna barady. Sodan keıin Optın jazyǵyna jaıaý tartady. Eki aralyq jol jaqyn emes edi. Tolstoı oǵan sharshap-shaldyǵyp jetedi de skıttiń (monahtar mekendeıtin kishkentaı monastyr) tusyna sál aıaldap, ilgeri júredi. Baıaǵy jas kezi emes, omyraýyndaǵy saqaly jelmen jelbiregen aqsa­qal ábden qaljyraǵany ras.

Optınde sol zamatynda Tolstoıdyń monas­tyr­ǵa «kelip ketkeni» belgili boldy. Ony kútti. Poptar qaýymy shydamsyzdana kútti. Biraq, abyz qaıtyp oralmady. Eki álemniń arasyndaǵy áldebir bitispes kelispeýshilik kózge uryp turdy.

«Astapovqa jetip poıyzdan túskennen keıin Lev Nıkolaevıch Optınge jedelhat jóneltip, Iosıf qarııanyń kelýin ótinedi. Biraq Iosıf qarııa álsiz, tipti bólmesinen shyǵa almaı jatqandyqtan monas­tyr­dyń aqsaqaldar baýyrlastyǵy keńesi Varsonofıı ıgýmendi (erler monastyrynyń basqarýshysy) jiberýge uıǵarym jasaıdy. Varsonofıı monahtyń Astapovqa kelgeniniń ras ekenin bilemiz» degen dáıekti V.Repın tiline tıek etedi.

Oqıǵanyń negizi Astapovta tártiptiń saqta­lýyn qaraǵan rotmıstr Savıskııdiń raportynda durys baıandalǵan. Málimet boıynsha, Varsonofıı Aleksandra Lvovnaǵa qysqasha hat (zapıska) jazyp, ákesimen din týraly eshqandaı áńgime qozǵamaıtynyn jáne tek «Tolstoıdy kórip, oǵan nıetin bildirgisi keletinin» eskertedi. Igýmen sonymen birge Savıskııge «eger ol Tolstoıdan «ókinemin» degen bir ǵana sóz estise, óziniń ókilettiginiń kúshimen ony «jalǵan iliminen» bas tartty dep sanap, ólim aýzynda jatqanynda pravoslav retinde dem salar edim» dep aıtypty.

Tolstoıdyń úıden ketýi týraly máselede búkil otbasy Sofıa Andreevna jaǵyna shyqty degen baılam bar. Shyntýaıtynda Tolstoıdyń ómirinde óz shańyraǵynyń úlken máni bar. Jaǵymdy ma, jaǵymsyz ba ony aıyrý qıyn. О́z oshaǵynyń yqpaly, jaqyndarymen qarym-qatynasy Lev Nıkolaevıchtiń sońǵy sheshiminde de kórinis tapty. Bul taqyrypqa kóptegen áńgimeler aıtyldy. Biraq másele ashyq kúıinde qalyp otyr.

Uzaq jyldar boıy AQSh-ta turǵan Tols­toı­dyń qyzy, marqum Aleksandra Lvovna – 1910 jylǵy qarashada áke ómiriniń sońǵy saǵattarynda Astapovta, onyń tósegi janynda bolǵan. Ol ólim aýzynda jatqan ákesine optındik monastyrdan Astapovqa kelgen Varsonofıı qarııany jibermeı qoıady. Sheshesin de ákesiniń janyna jýytpaıdy. Onyń bul áreketi «búkil otbasy Sofıa Andreevna jaǵyna shyqty» dep kesimdi aıtylǵan ýájdi rastamaıdy. Alaıda, eń mańyzdysy: svıashennıkpen kezdesýden Tolstoıdyń ózi bas tartqan.

Aleksandra Lvovna: «Ákem men úshin – asa qasıetti. Men onyń qandaı adam bolǵanyn bile­min. Ol týraly aıtqandarmen eshqashan kelis­peımin. Jáne eshqashan da odan aınymaımyn!» dep, únemi qaıtalaýdan jalyqpaǵan. О́mi­riniń sońyna deıin ákesi úshin qas­qaıyp qarsy turǵan, ol ákesin qorǵady jáne ákesi úshin qudaıǵa jalbarynýmen ótken. Ákesin sheksiz jaqsy kóretin.

ABYZ

Izgilikti ǵumyr keship, úmbetin ımandylyqqa bastaǵan Isa paıǵambar ylǵı da farıseılermen teke tiresti. Ol óziniń ilimin olardyń zańyna qarsy qoıdy. О́miriniń sońynda oǵan bas dinı qyzmetkerler men farıseıler paryqsyz túrde tarpa bas salyp, kergige shegeledi.

Sondaı-aq, Isa «jaýdan qorǵanýdyń qajeti joq, qandaı jaǵdaıda da soǵyspaý kerek» dese, shirkeý 1800 jyl boıy buǵan qarsy nárseni ýa­ǵyzdap, qan tógisti qýattap keledi. Osyny kózimen kórip, júreginen ótkizgen L.Tolstoı hrıstıan­darǵa, onyń ishinde qandas baýyrlaryna: «Sizder­ge «ózińniń orysyńdy súı, jóıtti, nemisti, fransýzdy jek kór» dep aıtylǵan. Al men: «Bógde halyqtyń adamdaryn súı, olar tipti kúsh kórsetse de jaqsylyq jasa. Nemisterde de, orystarda da qudaı – jalǵyz jáne eshkimdi alalamaı jaqsy kóredi; sender de onyń teńdeı uldarysyńdar, qudaı sııaqty kúlli jurtqa qaıyrymdy bolyńdar deımin» dep, ósıet aıtqan. О́z halqy men bógdeniń arasyn ashyp, ózinikin qorǵap, bótenge zalal keltirý – ázázildik ekenin abyz uǵyndyrýǵa umtyldy.

Aleksandr Bloktyń 1908 jylǵy qyrkúıekte «Zolotoe rýno» jýrnalynda «Reseı ústindegi kún» («Solnse nad Rossıeı») degen maqalasy jarııalandy. Ol onda Lev Tolstoıdyń adamzat úshin orny men mánin joǵary baǵalaıdy. «Zamanaýı Eýropadaǵy eń ǵalamat jáne jalǵyz danyshpan, Re­seı­diń asa bıik maqtanyshy, uly taza­l­yq pen qasıettiliktiń jazýshysy – bizdiń aramyzda ómir súredi. Lev Nıkolaevıch Tolstoı jer basyp júrge­ninde bári jaı ǵana, túk emes jáne qorqynyshty eshteńe joq. Ázirshe kózi tiri, aqboz atynyń sońynan súıreti­l­gen soqanyń izimen onyń atyzda ketip bara jatqany, qudaıǵa shúkir, qater­siz, shyqqa toly tunyq tańdy bildi­re­di. Tolstoıdyń kele jatqany – kúnniń kele jatqany. Al, eger kún uıasyna batsa, Tolstoı óledi, sońǵy danyshpannan kóz jazamyz – onda ne bolamyz? Táńir, Lev Nıkolaevıch Tolstoı­dyń bizdiń aramyzda áli uzaq ǵumyr keshýin jaza gór. Kúlli zamanaýı orys azamaty ıdeıasynyń, baǵytynyń, dini­niń, derbestiginiń, kásibiniń aıyrma­shylyǵyna qaramaı, ana sútimen qosa az da bolsa onyń uly ómir qýatynan nár alǵanyn ol bilsin» – dep, Aleksandr kókeıindegisin jaıyp salady.

Lev Nıkolaevıch ózi jazǵan In­jildiń nusqasynda Isa paıǵambardyń aryzdasý sózin bylaı keltiredi: «Eger qoǵam sizderdi jek kórse oǵan tań qalma­ńyz­dar, ol meniń ilimimdi jek kóredi. Eger sizder qoǵam­men birge bol­sańyzdar, onda ol sizderdi jaqsy kórgen bolar edi. Men sizderdi qoǵam­nan bólip aldym, sonyń esesine olar sizderdi jek kóredi. Eger meni qýda­lasa, sizderdi de qýdalaıdy. Olar bu­nyń bárin naǵyz Qudaıdy bilmegen­dik­ten jasap jatyr. Men olarǵa tú­sin­dirip baqtym. Olar meniń ómirimdi kórdi, meniń ómirim olardyń qatelik­terin kórsetip berdi. Osynysy úshin olar meni odan beter jek kórdi».

Dál osylaı Lev Tolstoıdyń ómiri men ıdeıalary kóptegen pendeniń qate­lik­terin kórsetip berdi. О́ıtkeni, ol – adamzattyń abyzy, tulǵalardyń tulǵasy, ýaqyttyń ujdany edi…

Teologııa ilimin zertteýge sanaly ǵumyryn arnaǵanymen, ol kisiniń ıslam týraly jazbalaryn kezdestire almadyq. Bálkim, ushan-teńiz eńbe­giniń bárin sarqyp qaraý múmkin emestiginen de shyǵar. Alaıda, shyndyǵy – osy. Sondyqtan «ıslamdy qabyldady» deý – jańsaqtyq. Muny aıtyp otyrǵanymyzdyń sebebi bar. Belgili dintanýshy, Quran aýdarmashysy Valerııa Porohova  «Egemen Qazaqstanǵa» (2010, 24 qarasha) bergen, keıinnen «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde de jarııalanǵan  suhbatynda: «Lev Tolstoı «Meni din musylman sanańyzdar» degen sózin Qurandy oqyǵannan keıin aıtqan. Uly jazýshynyń musylmandyq ǵuryppen jerlengenin bilesiz ǵoı?» deıdi jýrnalıske. Bul sózderge suhbat alýshy jaqsha ishinde: «Pavel Basınskııdiń jaqynda jaryq kórgen «Lev Tolstoı: «Begstvo ız raıa» kitabynda jazý­shynyń jer qoınyna tapsyrylǵan shaǵyn sýrettegen tusta «Telo L.N. polojılı v dýbovyı grob, bez kresta na kryshke», «Tolstogo horonılı, kak on ı zaveshal, «bez serkovnogo penıa, bez ladana», bez torjestvennyh recheı» degen sóılemder bar. Bul qa­lamgerdiń hrıstıan dinine saı jerlen­be­genin kór­setedi. Ekinshi jaǵynan, muny «musyl­mandyq ǵu­ryp» deý de onsha dál anyqtama emes sııaqty» dep túsinikteme beredi.  Teginde aqıqat belortada jatady ǵoı, osy oraıda Tolstoı bir dinnen ketkenimen, bir dinge jetpegen  degen baǵa durys bolatyn sııaqty. Biraq, bir nárse – haq, ol bir Qudaıdy tanyp, soǵan ǵana minájat etýge shaqyrady.

Mármar ýnıversıteti teologııa fakýltetiniń professory, doktor Ramazan Aıvallynyń «Jızn Proroka Mýhammeda» degen 2006 jylǵy Ystambul qalasynda «Hakikat Kitabevi» baspasynan jaryq kórgen kitabynda «Byla tolko odna ıstınnaıa relıgı ıa Proroka Ibrahıma (Avraama, mır emý) – relıgııa Hanıf – relıgııa edınobojııa. I predkı, ded, otes, mat nashego lıýbımogo Proroka Mýhammeda (aleıhısselıam) bylı mýsýlmanamı, ıh relıgııa byla Hanıf» dep jazady.

Endeshe, Lev Nıkolaevıchti musylman deýge tolyq ımandyq turǵydan qaqymyz bar. Sonymen qatar, onyń eń sońǵy shyǵarmasy – «Qajy Mu­rat» hıkaıasy jazýshynyń júzin qaıda burǵanyn áıgilep turǵandaı.

Ádilbek YBYRAIYMULY, Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty, jazýshy.