Qasqyr-ana

Uıadaǵy ul men qııadaǵy qyzdyń qam-qareketin oılap, mıym «ashyp» kele jatqanymda uıaly telefonym «ándetip» qoıa berdi. «Qoramsaqqa» qol salyp em, ar jaqtaǵy áıel úni: «Tanyp tursyń ba, Turahan apań ǵoı» dedi. Qapelimde kúmiljip qaldym. Tanystardyń daýysyn tanymaı qalǵanda óstetin ádetim bar. Áıel úni: «Tanydyń ba?» dedi taǵy. «Iá» dep ótirik aıtýǵa uıatym jibermedi. «Joq» dep em, daýys ıesi uıaly telefonyn «óshire» saldy. «Al saǵan kerek bolsa! Mynaý kim de bolsa tegin adam bolmady…» dep oıladym.

Uıadaǵy ul men qııadaǵy qyzdyń qam-qareketin oılap, mıym «ashyp» kele jatqanymda uıaly telefonym «ándetip» qoıa berdi. «Qoramsaqqa» qol salyp em, ar jaqtaǵy áıel úni: «Tanyp tursyń ba, Turahan apań ǵoı» dedi. Qapelimde kúmiljip qaldym. Tanystardyń daýysyn tanymaı qalǵanda óstetin ádetim bar. Áıel úni: «Tanydyń ba?» dedi taǵy. «Iá» dep ótirik aıtýǵa uıatym jibermedi. «Joq» dep em, daýys ıesi uıaly telefonyn «óshire» saldy. «Al saǵan kerek bolsa! Mynaý kim de bolsa tegin adam bolmady…» dep oıladym.

Sosyn baılanysqa ózim shyǵyp, sózimniń bissimillásin «Alo, keshirińiz…» dep, jumsaqtaý bastadym. «Neǵyp tanymaı qaldyń, Asanáli Áshimovtiń kitabyna jazǵan Turahan apańmyn ǵoı…» dedi bul joly daýys ıesi. «Qınalǵan Jambyl jer osy» degendeı, mundaı uıalmas­­­pyn! Osydan eki jyldaı ýaqyt buryn, Tal­­­ǵardyń mańyndaǵy aýylda, odan keıin M. Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq drama teatrdaǵy akterler bólmesinde saǵattap otyryp áńgimelesken, áńgimelesip otyryp qara nardaı qaısarlyǵyna bas ıgen Turahan Sydy­­­qovanyń daýysyn tanymaı qara basyppyn. «Tanymaı qalý» degenniń ar jaǵynda «mensinbeý» degen buzyq oı da qyltıyp turady emes pe, mende ondaı joq ekenin bildirip, «keshirińiz, kúnde jazý, kúnde ondaǵan adamdarmen sóılesý, jumysbasty jýrnalıst inińizdi ábden «aljytty», apa» dep, aqtalyp jatyrmyn.

Qaıran da qaıran qaısar apam meniń. Tanysýymyz da qyzyq boldy ózi. Á degende aty-shýly «Kelin» fılminen túri men minezin kórdim. Shetel kınematografııasynyń qulaǵyn usta­­­ǵan­­dar mundaı tıpaj aktrısalardy kınodan kı­­­no­­­ǵa tartyp, qashan Oskar syılyǵyn alǵansha eki aıaǵyn jerge tıgizbeıdi. Taǵdyr taýqymetimen alysqan, tabıǵattyń tasyr minezimen kúresken, taý kókjaly – qasqyrdyń ózimen «til tabysqan» aktrısa-anany qalaısha qurmet tutpaısyń?! Fılmdi kórip otyryp «Oıpyraı, myna aktrısa kim boldy eken?» dep alasurǵam. Qyrǵyz ba, álde saha, týva, hakas sııaqty az ulttardyń daraboz daryndarynyń biri me? Nege ekenin qaıdam, Ene rólindegi qaısar kempirdi qazaq aktrısasy oınap shyqty degen oı úsh uıyqtasam da túsime kirmepti. Sóıtsem, ol Hantáńiri shyńynyń baý­­­raıyndaǵy hanjaılaýdy jaılaǵan aqynjandy halyqtyń qaısar qyzdarynyń biri eken ǵoı.

Qudamyz Ábjan Talǵarǵa qaraı baratyn kúre joldyń boıyndaǵy shaǵyn aýyldardyń birinde turady. Bul qarsy aldynan aq bas Alataý asqaqtap shaqyryp turatyn keremet sulý jer ózi. Qudamnyń qonaqtarynyń bas-aıaǵy tú­­­gel jınalyp qalǵan sátte bir degdar keıýana kelip syrt­­­taǵy ústeldiń shetine jaıǵasty. Ábekeń: «Bul kisi «Kelin» fılmindegi eneniń rólin oınaǵan apamyz» demegende mán berýimiz ekitalaı edi, aty-jónin estýim muń, otyrǵan ornymnan ushyp turdym. Mundaı qýanbaspyn, óıtkeni fılm arqyly «tanysyp», fılm arqyly ónerine tánti bolǵan jumbaq aktrısa týra aldymda otyr.

– Apa, múmkin bolsa, dastarqannan keıin bir sát ýaqytyńyzdy bólseńiz.

– Jaraıdy, birge baraıyq, men bir-eki úıden keıin turamyn, – dedi ol.

Biraq as jelinip, quran oqylyp, bata berilip bolǵan soń Turahan apamdy izdep dalaǵa shyq­­­sam… joq. Qudamnan surap em, úıin kórsetti. Barsam apam úıin jınastyryp júr eken.

– Úıimizdiń túri osy, – dedi, ol áli tolyq bitpegen baspanasyna yńǵaısyzdanǵandaı, – bitire almaı jatyrmyz.

– Oı, apa, bizdiń mundaı da úıimiz joq, – dep kóńilin aýladym.

Turahan apa Almatydaǵy «Almagúl» shaǵyn aýdanyndaǵy 3 bólmeli páterin satyp, Aısulý po­selkesine kóship kelipti. Bul jerde, árıne, qala­­­daǵydaı úıge kelip turǵan daıyn gaz ben sý joq. Aýyz sýdy satyp alsa, baý-baqshasyn sýǵaratyn sýdy bóshkege quıyp alady. Gazdy balonmen ákelip satady. Qysta úıdi peshpen jylytady. Ol úshin kómir túsirip, ony jaǵý kerek. Munyń bárin Turahan jalǵyz ózi atqara almas edi, Azamat atty balasy kómektesedi eken. Qazaqsha oqyp, qazaqy tárbıemen ósken ul da qalanyń ý-shýynan góri, en daladaǵy erkindikti jaqsy kórem deıdi.

Al Turahan Sydyqovanyń ózine kelsek, ol Almatyǵa óner izdep sonaý 1966 jyly kelipti. Shúý degende Narynqol aýdanyndaǵy halyq teat­­­rynyń sahnasynda oınaǵan. Oblystyq baıqaýda birinshi oryndy jeńip alypty. Sodan keıin Al­matydaǵy «ákemteatrdyń» esigin ımenbeı ashýdyń sáti túsken. Almaty – mádenıet pen ónerdiń úlken ordasy ǵoı. Sháken Aımanov aǵasyn syrtynan kórip tálim alsa, Serke Qojamqulov, Asqar Toq­­­­panov, Ydyrys Noǵaıbaevtardy elden erek qur­met tutypty. «Qarakózdegi» róli sátti shyqqanda Seraǵa, tipti, rıza bolyp, jaqsy lebiz bildiripti.

Búginde Turahan Sydyqovanyń Áýezov teatrynda aktrısa bolyp qyzmet etkenine 30 jyldan asty. Osy ýaqyt ishinde ol kóptegen spektaklderde oınap, kóptegen beınelerdi sahnaǵa shyǵardy. Uzyn-yrǵasy 22 fılmge túsipti. Al 22 fılm degen 22 ról ǵoı. Qazaq kınosynan basqa, Polsha, Italııa elderiniń kınolaryna da túsken. Sahnalyq ómir jolynda epızodtyq rólder de, dińgek sııaqty tulǵaly obrazdar da boldy. Belgili rejısser Ardaq Ámirqulovtyń «Otyrardyń kúıreýi» fıl­mi – Turahannyń kıno ónerindegi debıýti. Onda ol basty qaharmandardyń biriniń zaıyby bolyp oınady. Al ózi, negizinen, teatr sahnasynda eńbek etip ke­­­le­di. Rejısser Bolat Ata­­­baevtyń «Sha­ǵa­la» spek­­­taklin­­­de­­­gi myl­qaýdyń róli «Ke­­­lin» fılmindegi Ene beı­­­­ne­siniń bastaýy bol­­­ǵan sııaqty.

Qazaq qalamgerleri men kınosynshylarynyń birjaqtylyǵy sol, osy fılmdegi keıbir óreskel kórinister men tarıhı derekter men dáıekterge qa­­­tysty kóp shýlady da, al Ene rólin oınaǵan aktrısa talantynyń tylsym syry týraly tis jar­­­mady. Qaıta orys tilinde jazatyn qandas aǵaıyn­­­dar Ene rólin dáripteý arqyly Turahandy Tá­­­ńir­­­­­taýdyń shyńyna shy­­­ǵarmasa da, bir kóterip tastaǵan. О́ıtkeni, fılm­­­­­­­di kóterip turǵan Kelin de emes, ondaǵy óreskel kórinister de emes, urpaq jalǵastyǵyn oılaǵan abyz ananyń ólermen obrazy edi. Turahan sony gollıvýdtyq sheberlikpen kórsetýge tyrysty desek asyra maqtaǵandyq emes.

Qazaqta «Tegin adam taz bolmaıdy» degen sóz bar. Turahan da tegin adam emes. Ata-tegin ákesi jaǵynan taratsaq arǵy ata-babasy qalyń qol bas­­­taǵan Raıymbek batyrdyń naq ózi bolyp shyǵady. Dálirek aıtsaq, Turahan – Raıymbek batyrdyń týǵan urpaǵy. Son­­­daı-aq, Alashtyń aqıyq aqyn uly Muqaǵalı Maqa­­­taevpen jaqyn týys. Erterekte Muqaǵalı úıine kelgende Turahandy moınyna mingizip alyp, «myna qyzdyń kóziniń oty bar» deıdi eken. «Keıin Mu­qaǵalı aǵa Almatyda taǵdyr teperishin kórip júrgende «qaryndasym» dep izdep kelip, demalyp ketetin. «Qyz bir at dorba jemge jaraıdy» degen osy. Muqańdy eshkim túsinbedi ǵoı kezinde» deıdi Turahan aǵasy týraly muńaıa eske alyp. Al anasy jaǵynan taratsaq Turahan – «HH ǵasyrdyń Gomeri» atanǵan aqyn Jambyldyń da urpaǵyna jatady.

Áke-sheshesi qarapaıym sharýa bolsa da rýhy anaý-mynaý daýyldaryńa des bermeıtin sekseýil­­­deı myqty adamdar bolypty. Aqylǵa kenen, tilge sheshen, iske ilkimdi bolǵan soń ba, Turahan apanyń ákesi Sydyq Turjanov kóp jyl ujymshar tór­­­aǵasy bolypty. Ákesi Sydyq pen anasy Bısha soǵysqa kómek retinde astyq jiberýdi uıymdas­­­tyrǵan. Ata-analary, sondaı-aq, dombyrada oınap, sahnada óner kórsetip, qobyz tartýdy da shekki kórmepti. Sol Sydyq áke: «adam urpaqtaryn óz ómirin qurmetpen eske alatyndaı tárbıelep, ósi­­rýi kerek» dep otyrady eken. Turahan apa áke­­­siniń sol ósıetin uly Azamatqa úıretip júr. Azamat ta óziniń ónerdegi alǵashqy qadamyn táı-táı basa bastapty. Sińlisi Gúlnár Sydyqova Jetigen aýylynda turady. Ol fransýz tiliniń mamany.

Qobyzdy Turahan týraly áńgimedegi eń basty taqyryp desek te bolady.

– Sydyqtyń áýletinde ertede dáýlesker qobyzshy bolǵan dep aýyl aqsaqaldary áńgime etip otyratyn. Sol qudiretti óner arada kóp jyldar ótkende maǵan qondy-aý dep oılaımyn. О́ıtkeni, qolyma alǵash ret qobyz alǵanda boıymda zarly úni saı-súıegińdi syrqyra­­­tatyn ónerdi tezirek meńgersem eken degen erekshe bir qushtarlyq paıda boldy. Qazir sol armanymnyń oryndalǵanyna ózimdi shyn baqytty sezinemin. Biraq bul arman súıekteri «qataıyp» qalǵan maǵan ońaıǵa soqqan joq. Kóp ýaqyttar boıy úırendim. Qobyz tartý óneriniń basynda aty ańyzǵa aınalǵan uly túrki – Qorqyt ata turǵany belgili. Qobyzdy alǵash ret oılap taýyp, alǵash ret kúńirente kúı tartqan da osy uly abyz desedi. Onyń kúıleri búginde qazaq mýzyka óneriniń ǵana emes, sonymen birge búkil túrki jurty saz óne­riniń baǵa jetpes murasyna aınalǵan. Sondyqtan basqa emes, týra Qorqyt ata kúıleriniń jazbasyn izdedim. Aqyry taptym. Ony mýzykant bolmasam da kúıge túsirdim. Qazir olar jaryqqa shyǵyp, kez kelgen qobyzshy tarta alatyn ortaq qazynaǵa aınaldy. Tipti bir mýzykalyq baıqaýda Qorqyt atanyń kúılerin oryndaý qurmetine bólendim.

Qobyzda oınaý meniń baqsy rólderinde oınaýyma múmkindik berdi. Tipti birde Elýbaı О́mir­­­zaqovtyń baıaǵy «Aldar kóse» fılminde Baqsy bolyp oınaǵanda paıdalanǵan kıimderin kıip, taıaǵyn ustap, jaqsylyqqa yrym etkenim de bar. Mysaly, «Kelin» fılmine túserdiń aldynda tús kórdim. Túsimde Ámına О́mirzaqova maǵan qarap jymıyp kúlip tur eken. Men muny talantty aktrısanyń qoldap, qorǵap júrgeni dep jorydym. Kóp uzamaı «Kelin» fılminiń kınosyna túsken 20-30 aktrısanyń ishinen rejısser meni tańdady. Ermek Tursynovtyń «Apa, maǵan qarańyzshy» degenin áli umytpaımyn. «Al saǵan qaraǵan kerek bolsa» dep kózine kózimdi qadap «atyp» jiberip edim, «Oıbaı, boldy, Umaı ana myna kisi eken» dep saldy…

Aktrısa Turahan Sydyqova Ketbuǵa baba bolyp oınaǵan kúni kórermender nemese teatrǵa kelgen óner ıeleri róldegi er adam dep oılap qalady eken. О́ıtkeni, Ketbuǵany Turahandaı eshkim somdaı almaıdy. Ol úshin týa bitti qobyzshy bolýyń kerek-dúr. Al qobyzdy «kótere» alatyn, ıaǵnı «qasıet qon­ǵan» adam ǵana ustaıdy degen túsinik bar. Qon­­basa, durysy, oǵan jolamaǵan. Al Raıymbek batyr­dyń urpaǵyna qobyzshylyq qonbaýy múmkin emes sııaqty. О́ıtkeni, jeti atasynda da qobyz ustaǵan adam bolypty dedik. Birde sol atasy túsine kirip, «qobyz ustaısyń» depti. Sodan bastap qulaǵynda únemi qobyz saryny yzyńdap turatyn bolǵan. Sosyn mýzykalyq bilimi joq bolsa da táýekel dep konservatorııaǵa barady. Onda ataqty qobyzshy Yqylastyń nemeresi kezdese ketedi. Ol Turahan apasynyń jaǵdaıyn túsinip, eski qobyz taýyp bere­di. Sóıtip, saýsaqtary á degende ıkemge kelmeı qat­ty qınalsa da qasarysqan minezine basyp qobyzdy aqyry úırenip alady. Rejısser de osyǵan oraı Ketbuǵanyń rólin senip tapsyrady. Qoıylym da, onyń ishinde Ketbuǵa róli óte tabysty bolady. Ket­buǵa róli kóńil qy­lyn shertken kórermender «Iаpyraý, myna róldegi ónerli shaldy qaıdan tapqan­syń­dar?» deıdi eken bir-birine sybyrlap. Bireýi anaý, ekinshisi mynaý dep, tipti, bástesip te qalady deıdi. Sol kezde Asanáli me, Tuńǵyshbaı ma bireýi: «Nemenege talasyp jatyrsyńdar, ol ózimizdiń Turekeń ǵoı» deıdi eken gúrildep. Biraq básteskender «Qoıyńdar, mynaý áıel adam emes qoı» dep báribir senbeıdi deıdi. Mine, ónerdiń qudireti!

Qara qobyzdyń qasıeti sol Turahannyń «Stalınge syılyq» fılminde de qobyzshy bolyp oınaýyna jol ashyldy. «Kóshpendiler» fılminde de qobyzshynyń rólin bergen. Rejısser Ivan Passer qobyz únin kózinen mólt-mólt etip jas aǵyp otyryp tyńdaıtyn. Al Dokaskos bolsa meni «Qobyz apa» deıtin» dep eske alady Turahan.

Já, qyl qobyzdy jany joq aǵash delik, al endi et pen teriden jaralǵan pendeniń azýy alty qarys kókjal qasqyrmen «til tabysýy» degen qıynnyń qıyny, tipti, adam ómirine tóngen qaýiptiń qaýpi emes pe? Oǵan jaqyndaý turmaq, kózine tik qaraýdyń ózi júreginiń túgi bar degen jigitterdiń ózine ájeptáýir syn bolatyn erlik qoı! Turahan uly óner abyroıy úshin sol kókjal qasqyrmen de til tabysty…

– Birde rejısser Ermek Tursynov: «Apa, búgin qasqyr ákelemiz, siz sony saýasyz» dep, maǵan «Ne der eken?» degendeı kúdiktene qa­rady. Kúldim de qoıdym. Ákem Sydyqtyń Qa­ra­sazda qasqyr soǵyp alǵany bar bolatyn. Qo­raǵa kirgen ǵoı… Kóp uzamaı rejısser qas­qyr­dy alyp keldi. Aınala tizeden keletin qar. Qasqyr menen eki metr jerde ǵana tur. Onyń yryldaǵanyn kórip kınoshylar dúrkireı qashty. Ákem «qasqyrdyń kózine tik qara» deı­tin. Sol esime túsip kókjaldyń kózine tesilip tik qarap em qasqyr da maǵan qadalyp turyp qaldy. Ekeýara «arbasý» biraz ýaqytqa sozyldy. Bir ýaqytta qasqyrym aınalyp kelip meni ıiskeleı bastady. Iesi «Myna kisiniń jaǵdaıy ne bolar eken?» dep záresi ushyp tur eken, qýanyp ketti. Sóıtip, qasqyr ıisimdi aldy. Men de onyń ıisine úırenim, sosyn 4-5 kúnde jotasyn, saýyryn sıpaı bastadym. Ishinde bóltirigi bar ekenin sezdim, sıpalap, qasyǵan saıyn rahattanyp qalady. Bylaı baryp ulysam, ol da ulyp «jaýap» qatady. Emshegin ustap, saýǵan kezimde alǵashqy kezde kónbeýshi edi, keıin butyn taltaıtyp tura beretin boldy. Sóıtip, eki muńlyq, Ana-adam men Ana-qasqyr ekeýmiz… júrekpen uǵystyq.

– Men, árıne, ártisterdiń otbasynda týyp-ósken joqpyn. Biraq mylqaýlar beınesi men myl­­qaý fılmder tańsyq emes. Orystardyń ondaı fılmderi Qarasaz aýylyna kóshpeli kıno­qon­­­dyrǵylar arqyly jıi keletin, – deıdi Turahan.

Nemis rejısseri Faıt Helmerdiń «Baıqo­­ńyr» dep atalatyn fılminde Turahan Kórshi­niń rólin oınaıdy. Bul onyń nemis rejıs­ser­leriniń kınosyna ekinshi ret túsýi. Birinshi ret Eýropa kıno­­­­­­óne­­riniń kózi tiri klassıkteriniń biri Folker Shlen­­­dorftyń «Uljan» fılmine túsken bolatyn.

Aıtpaqshy, qazaq kınosynshylary úshin ke­lin emes, «kelsap» bola jazdaǵan «Kelin» fıl­mi týraly Turahan Sydyqova:

– Bir jazýshy teledıdardan «Ke­lindi» jerden alyp, jerge salyp jamandap jatyr eken. Onyki tasbaýyr taǵy zamandaǵy qasqyr-ananyń óz zamany men óz salt-dástúri arqyly ne aıtpaq bolǵanyn túsinbegen ne tú­sin­gisi kelmegen adamnyń sózi. Men ózim túsken 22 fılmniń eshqaısysynda dál osy fılm­degideı jan-júregimmen ezilip, jan-júregimmen qınalǵan emespin. Aq qar, kók muzda túz taǵysymen birge adam taǵysy bolyp ómir súrdim. Sondyqtan kelin-kepshik tóńiregindegi «daýdy» aıtpaǵanda, Ene róli meniń bolmysyma jaqyn bolǵan­dyq­tan ony osy kúnge deıin erekshe qurmet tuta­myn. Sahna – Jaratýshy men kórermen aldyna ártistiń kóńilindegi adal mahabbatymen aıaq basatyn qasıetti orny desek, al akterlik ónerdiń eń basty krıterııi – kóńildiń tazalyǵy men oıdyń tereńdigi, – degen Turahan Sydyqovanyń tujyrymyna eriksiz qosylasyz.

Turahan bir sózinde «Men ne kórmedim. Ázir­­­­baıjan Mámbetovti «urdym», Asanáli Áshi­movpen «urystym», al Tuńǵyshbaı Jamanqu­lov jumys­tan shyǵardy» dep edi. Árıne, qal­jyńdap aıtqan. Sol aıtqandaı, taǵdyrmen tartysyp, qıyndyq­pen kúresip kele jatqan qasqyr-ana Turahanǵa óner men ómir jolynda tek qana tabys tileımiz.

Kósemáli SÁTTIBAIULY.