Shákir aqyn men Ázaǵań

Halyq aqyny Shákir Ábenovti bilmeıtin alash balasy az shyǵar. 95 jas ǵumyrynyń 40 jylǵa jýyǵyn qýǵyn-súrginmen ótkizip, temir tordyń ar jaǵyna bir emes eki ret túsken qasıetti qarttyń qasynda ótkizgen shırek ǵasyr ómirimdi ózime baqyt sanaımyn. Sol ýaqyt ishinde Shákeń arqyly qo­lyna dombyra men qalam ustaǵan adam­dardyń qaı-qaısysyn da tanyp, bildim. Sońdaryna erip soqpaq taptym.

Halyq aqyny Shákir Ábenovti bilmeıtin alash balasy az shyǵar. 95 jas ǵumyrynyń 40 jylǵa jýyǵyn qýǵyn-súrginmen ótkizip, temir tordyń ar jaǵyna bir emes eki ret túsken qasıetti qarttyń qasynda ótkizgen shırek ǵasyr ómirimdi ózime baqyt sanaımyn. Sol ýaqyt ishinde Shákeń arqyly qo­lyna dombyra men qalam ustaǵan adam­dardyń qaı-qaısysyn da tanyp, bildim. Sońdaryna erip soqpaq taptym.

Bizdiń shaldyń, Shákir aqsaqaldy aıtamyn da, Shyńǵystaýdan Almatyǵa barýy bir úlken toı bolatyn. Shákárim babamyzǵa uqsatyp qoıa bergen saqal, murty seleýdeı seldir, boz jýsandaı bozǵylt bolǵanmen, bir qaraǵan adamnyń kózine birden ottaı basylatyn onyń júris-turysy da ózgeshe edi. Tipti, orys mátúshkeleriniń ózi basynan aıaǵyna deıin appaq bolyp kıingen, taqııasyna nebir jaqut tastardy jar­qyratyp taǵyp al­ǵan, asa uzyn emes asataıaǵy áshekeı-úshekeıli shaldy kórgende babalary Tolstoı tirilip kelgendeı tańyrqaı qala­tyn. Shal da tek turmaı olarǵa: «Zdrastı, devýshka, deda ne hochesh», deıtin syǵyraıa kúlimsirep.

Qazirgi jaǵdaıdy bilmeımin, ol kezdegi Jazýshylar odaǵy – jyly jaqqa kelip, jyl qustary qonaqtaıtyn shalqar teńiz sııaqty bolatyn. Keremet! Kemel oı da, ke­leli sóz de, kelisti qaljyń da osynda edi. Al, munda birer jylda bir-aq ret keletin Shákeńniń boı kórsetýi qalam qaıratkerleri úshin zor qýanysh-tyn! Árıne, báriniń ań­dyp, baq­qany qysyr sóz, qyrshańqy áńgime. Shákeńniń de bul jerge durys áńgime aıtý úshin kelmeıtini belgili. Aınalasyna áp-sátte shoqtaı bolyp shoǵyrlana qalǵan úlkendi-kishili aqyn-jazýshylardy qyran-topan kúlkige kómip jatqany.

Aqsaqal qalamger inilerin alalamaıtyn. Ata qýyp, júzge bólýdi de jek kóretin. Keıde maǵan: «Áı, kók mı, (sóziniń máteli) men aıdalyp, baılanyp júrgende barlyq alash balasynan qamqorlyq kórdim. Az qazaqty alalap Allanyń kárine ushyraǵym kel­meıdi» – deıtin. Ákemiz osy tazalyqty, pák­tikti, jan men tánniń jarasymdy sulý­lyǵyn Ázaǵań, Ázilhan Nurshaıyqov­tan kórdi. Kórdi de ózi ómirden ótkenshe ony erekshe qurmet tutty. Zeınolla Qabdolov, Safýan Shaımerdenov, Sapar Baıjanov sııaqty inilerin de Ábý Sár­senbaev, Hamıt Erǵalıev, Syrbaı Máý­lenov sekildi úzeńgiles aqyn-baýyrlaryn da maqtanysh etetin.

1986 jyldyń mamyr aıynda taǵy da Almatyǵa bara qaldyq. Aqynnyń «Shyń­ǵystaý» atty óleńder jınaǵyn ázirlep, «Jazýshy» baspasyna tapsyrmaqpyz. Qo­ly­myzda qoljazba ǵana. «Qazaq ádebıeti» gazetindegi mashınıstka qyzdarǵa 20 baspa tabaq kólemindegi kitapty bastyryp, qa­ıyra oqyp jatyrmyz. Men oqımyn, shal tyńdaıdy. Sózden qate ketse, baıbalam salady. Sol kezde seksendi alqymdap qalǵan aqynnyń zerdesi de, zeıini de din aman. Quımaqulaq.

Qala shetindegi «Jazýshylar úıinde» jatqanbyz. Yń-shyń joq. Ońasha. Naǵyz qalamgerlerdiń qapysyz jumys isteıtin jeri. Bir kúni eki kisilik shaǵyn bólmemizdiń esigi aqyryn tyqyldady. Ashsam, ar jaǵynda qyzdaı syzylyp, muzdaı kıinip ózimizdiń Ázaǵań tur. Qushaqtasyp, amandasyp jatyrmyz.

– Assalaýmaǵaleıkým!

Ázaǵań óziniń jińishke syzylyp shyǵa­tyn qońyr daýysyn ándete sozyp, tósektiń ústinde maldasyn quryp alyp, búkshıip otyrǵan aqyn aǵasyna sálem berdi. Shal «áliksalam» degen joq. Jyly jymıyp, eti qaıtqan taramys saýsaqtaryn inisiniń ystyq alaqanyna ustata saldy.

– Oıbý, Sháke aǵa! Munyńyz ne, bala bolyp kettińiz be? Kelgenińizdi keshe Jazýshylar odaǵynan estip, bul kisi birdemege renjip qalǵan ba, úıge nege soqpaı júr? – dep ádeıi keldim. Úıge júrińiz, – dedi Ázaǵań tótesine bir-aq kóship.

О́z kinásin únsiz moıyndaǵan shal qýlana bastady.

– Myna Tólegen emes pe (men ol kezde aýdandyq partııa komıtetindegi ıdeologııa bóliminiń meńgerýshisi bolatynmyn) «tez» de «tez» dep tepsinip júr­gen. Áıtpese, meniń asyǵarym joq. Kerek qylatyn kempirim de áldeqashan ólip qalǵan, – dedi syǵyraıa kúlip.

Qoıshy, áıteýir, sol kúni bar jumysty ysyryp qoıyp Ázaǵańnyń úıine bardyq. Aıaýly jeńgemiz Halımannyń «zyr júgi­rip» daıyndaǵan dámdi asyn qumarlana iship-jedik.

Shákeń men Ázaǵańnyń áńgimesi túnniń bir ýaǵyna deıin sozyldy. Jazýshynyń jumys bólmesi jumaqtyń tórindeı bolyp kórindi. Tórt qabyrǵa toly kitap. Kimdiki joq deısiń, Abaı­dan bastap qazirgi qa­zaq qalamgerlerimen aıaqtala­tyn tom-tom shyǵar­malar kózdiń jaýyn alady. Jınaqy. Yqsham. Kádimgi kitap­hanada­ǵy­daı kartoteka jasalǵan. Onda tipti qoljazba dápterler men bloknottardyń da ret sandary jazylyp qoıylǵan.

Ázaǵań birdeme izdep jatty. Sóıtsem, shal «Sabyrbaı men Balbalanyń aıtysyn» suraǵan eken. «Áı, Sháke aǵa-aı, ony maǵan tapsyrsańyz tabylady ǵoı. Sol meniń qolyma tımedi me, dep qorqamyn», – deıdi úı ıesi álsiz kúbirlep.

Jazýshy aqyry kartotekasyndaǵy nó­mir­men shaldyń sonaý 50-jyldary shamasynda tapsyrǵan qoljazbasyn taýyp aldy. Bul aqynnyń «QJО́» dep (qylmysty jyldar óleńderi) tańbalap qoıǵan toptama jyrlary bolyp shyqty. Aqyn qatty qýandy. О́zin aıdatqan da, baılatqan da, jalaly etip japtyrǵan da osy óleńderi eken. О́zinde saqtalmapty. Saqtalsa da órtep jibergen shyǵar. Keıinnen elimiz egemendik alǵan soń bul shyǵarmalardy aqyn Nesip­bek Aıtov pen «Juldyz» jýrnalynyń sol kez­degi bas redaktory, jazýshy Muhtar Ma­ǵaýın tuńǵysh ret sol basylymda jarııalatty.

Ázaǵańnyń úıinde shal ekeýmiz taǵy da bir-eki ret boldyq. 1990 jyly Almatyǵa barǵanymyzda úıine soǵa almadyq. «О́ner» baspasyna aqsaqaldyń ánderi men kúılerin tapsyryp qaıtqanbyz. Biraq Jazýshylar odaǵynda jolyǵyp, jaı-japsarymyzdy aıttyq. Sol jyly Ázaǵań «Qazaq ádebıeti» gazetinde Shákir aǵasy jóninde kólemdi maqala jazyp, onyń ishinde men týraly da jyly lebiz bildiripti.

«Aqynnyń aıalaǵan eli azbaıdy. Aýdan­dyq partııa komıtetiniń basshylyǵynda jú­rip, toqsannan asqan aqyn atasyn Al­matyǵa arqalap, bir emes birneshe ret kelip, onyń kitabyn shyǵartýǵa qolǵabys jasap júrgen aqyn inim Tólegen Janǵalıevqa dán rızamyn. Halyq aqyny Shákir Ábenovti qur­metteý – Qazaq elin qurmetteýmen birdeı», depti jaryqtyq Ázaǵań! Ol osy oıynan ózi óle-ólgenshe aınyǵan joq. 2011 jyly ómirden óterinen tórt-bes aı buryn ǵana О́skemen men Semeıge kelip, abyz aǵasynyń týǵan jeri Qundyzdyǵa soqty. Elimizdiń tuńǵysh Prezıdentine alǵash ret bata berip, esimi ańyzǵa aınalǵan aqyn zıratyna táý etip, murajaıyn aralady. Shaldan qalǵan jalǵyz tuıaq Sana Shákirqyzyn qasyna alyp sýretke tústi.

Máńgilik mahabatty jyrlap, máńgilik súıispenshilikti ardaq tutqan asyl aǵa Abaı, Shákárim, Muhtar, Kókbaı, Shákir babalar týǵan qasıetti Shyńǵystaýdyń torqa­ly topyraǵyn sol joly sońǵy ret basyp turǵanyn sezgen shyǵar, kim bilsin.

Aǵa men ininiń arasyndaǵy sheksiz adaldyqty, ımandaı tazalyqty saf kúıinde saqtap ketken osyndaı asyldary bar alash jurtyna Allanyń nury jaýsyn!

Tólegen JANǴALIEV, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, halyqaralyq Jambyl syılyǵynyń laýreaty, Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Abaı aýdany,

Qaraýyl aýyly.

Sýrette: Ázilhan Nurshaıyqov pen Shákir Ábenov jerlesteri arasynda (ortada Sana Shákirqyzy).