Basyn bult shalǵan Býrabaı

Taıaýda Aqmola oblysynyń Býrabaı baýraıynda alqaly jıyn bolyp ótti. Oǵan Senat Parlamentiniń bir top depýtattary, «О́ńir» depýtattyq tobynyń músheleri, mınıstrlikter men vedomstvolardyń ókilderi qatysty. Astana irgemizde bolǵandyqtan ba, buryn-sońdy mundaı iri ókilder shoǵyry oblysymyzǵa taban tiremep edi.

«Baqsaq baqa eken», degendeı jarty As­ta­nanyń qoparylyp kelýiniń sebebi Elbasynyń Qazaqstan jurtshylyǵyna sońǵy Joldaýy­nyń dúmpýi eken. Belsendilikterinde bereke joq, bylaı da joǵarydan ámir kútip, jal­paq­taýmen kún keship jatqan sheneýnikterdiń Prezıdent tapsyrmasyn oryndaımyz dep janushy­ra jıylǵan bul bas qosýy Býrabaı – Shýche kýrortty aımaǵynyń sandaǵan jylǵy qorda­lan­ǵan máselesin talqylaýǵa arnaldy.

Taıaýda Aqmola oblysynyń Býrabaı baýraıynda alqaly jıyn bolyp ótti. Oǵan Senat Parlamentiniń bir top depýtattary, «О́ńir» depýtattyq tobynyń músheleri, mınıstrlikter men vedomstvolardyń ókilderi qatysty. Astana irgemizde bolǵandyqtan ba, buryn-sońdy mundaı iri ókilder shoǵyry oblysymyzǵa taban tiremep edi.

«Baqsaq baqa eken», degendeı jarty As­ta­nanyń qoparylyp kelýiniń sebebi Elbasynyń Qazaqstan jurtshylyǵyna sońǵy Joldaýy­nyń dúmpýi eken. Belsendilikterinde bereke joq, bylaı da joǵarydan ámir kútip, jal­paq­taýmen kún keship jatqan sheneýnikterdiń Prezıdent tapsyrmasyn oryndaımyz dep janushy­ra jıylǵan bul bas qosýy Býrabaı – Shýche kýrortty aımaǵynyń sandaǵan jylǵy qorda­lan­ǵan máselesin talqylaýǵa arnaldy. Tap osynaý respýblıkalyq mańyzy zor máse­l­e tóńi­re­gindegi mundaı toqaılasyp tarasýlar álde­n­­e­she ret bolǵan. Dańǵaza, daqpyrty zor bol­ǵany­men odan shyqqan naqtyly qory­tyndysy joq basqosýlardan jaýyr bolǵan bizder de osy jolǵy jıynnan ne shyǵar eken degen kú­p­ti kóńil áýeıinen asa almaǵany­myz­dy ja­syr­ma­dyq. Oǵan sebep jıynnyń qos tizgin, bir shylbyryn óz qolyna alǵan Indýstrııa jáne jańa tehnologııa mınıstriniń birinshi orynbasary Albert Raýdyń osy óńirge jańadan kelip, jańadan ǵana tanysyp otyrǵan adamdaı sóıleýi bizdi tańdandyrmaı qalmady. О́ıtkeni ol, 2009 jyly Aqmola ob­lysynyń ákimi bol­ǵandyǵyn onyń ózi umytsa da, jergilikti jurt­­shylyq umyta qoımasa kerek. Sol jyl­darda-aq Býrabaı – Shýche kýrortty aımaǵy­nyń máselesi ákim nazaryn aýdararlyqtaı men­mun­dalap turmap pa edi. Vıse-mınıstrdiń Astana – Shýche araly­ǵyn­d­a­ǵy Prezıdenttiń tikeleı qadaǵalap, qol­daýymen salynǵan avtobandy, Kókshetaý qa­la­synyń irgesindegi áýejaıdy qaıyra rekonstrýksııalaýdan ótkizý, aerovokzaldy jabdyq­taý tárizdi júzege asy­rylǵan jumystardy qaıta-qaıta shıyrlap aıtýyn óz qolymen atqarǵan qyzmetimen ushtas­tyrǵan dúbára áreketteı áser etti.

Kezinde osy Raý aýdan ortalyǵy Shýchınsk qalasynyń kóshelerin san ret aralap kórgen-aq bolar. Kýlagın, Esenbaev, Raý, Dıachenko kezinde tas-talqany shyqqan qala kósheleri áli sol qalpynda. Alaıda, sol qı­ra­­ǵan kóshe­lerdi qalpyna keltirýde ákim­der­diń nege shybyq basyn syndyrma­ǵandyǵyna tańbyz. Kýrortty aımaqtyń ortalyǵy Shýchınsk qala­synyń oırany shyqqan kóshe­le­rin kórý meımandar túgili bizge uıat. Býrabaı kýrortty aımaǵynyń ekologııalyq júıesin saqtaýda da eks-ákimniń maqtanarlyqtaı esh­teńe tyndyr­m­aǵandyǵyn ol bilmese biz bile­miz. Bul, árı­ne, Raýǵa ǵana qatysty másele emes. Bul onyń aldyndaǵy da, keıingi de ákimderge tikeleı qatysty ekendigin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Kelip-ketip jatqan ákimderdiń bar bitir­gen­deri Býrabaı ormandaryn otap, ózderine vılla, kottejder salýmen shektelgendigin shegeleı aıtsaq eshkim de jala jaýyp otyr deı qoımas. Buǵan mınıstrler men Parlament depýtattarynyń úı salý­daǵy ojarly áreket­terin qossańyz qa­te­lespeısiz. О́ıtkeni osy óńirdiń adamy bol­ǵan­dyqtan Býrabaıdyń qolat-qoınaýyn­da jazǵy jańbyrdan soń bas kótergen sańyraý­qu­laqtaı qaptap bara jat­qan jeke menshik­tegi turǵynjaılardyń shekten shyqqandaı kóbeıe túskenine kýámiz. Át­teń, ókimet tarapynan mynaý úı kimdiki, bul jerge qalaı irge tepti, kim ruqsat berdi, qarajat, qury­lys materıaldary qaıdan keldi deıtin eshkim bolmaı tur ǵoı.

Albert Raý óz sózinde Býrabaı aı­ma­ǵyndaǵy tabıǵı sý kózderi – kólderdiń jyl sanap tartylyp bara jatqandyǵyn aınalyp óte almaı ashyna aıtty. Buǵan da shú­kir­shilik. Biraq onyń naqtyly sebebin saralap búkpesiz aıtyp bere almady. Al onyń túpki sebebin aıadaı ǵana kýrortty aımaq­tyń jyl saıyn zańsyz salynǵan turǵyn úıler men demalys, saýyqtyrý oryndary­nyń shamadan tys molaıyp ketýinen, oǵan eshqandaı shek­teý­diń qoıylmaı otyrǵan­dyǵynan izdeý kerek.

Sózimiz dálel-dáıeksiz bolmas úshin búgingi tańǵa deıin jumys istep turǵan ny­sandarǵa oı kózin qadap kórelik. Bul óńirde qazir 29 sanatorlyq-kýrorttyq mekemeler bar. Olar bir aýysymda 2500 oryndyq dep esepteledi; sondaı-aq meımanhanasy, otel­deri, týrıstik bazalary bar 53 nysan jumys istep tur; balalardyń densaýlyǵyn qalpyna keltirýdiń 12 ortalyqtary bir aýysymda 3330 balany qabyldaı alady. Bul biz bile­tin aısberg-muztaýdyń bergi beti ǵana. Al Shýchınsk qalasy men Býrabaı qys­taǵyndaǵy qysy-jazy aqsha saýyp jatqan jekemenshik qujyralar men jataqhanalar sanyn kim tekserip, bilipti.

Býrabaı – Shýche kýrortty aımaǵyn álem­dik standartqa kóterý úshin servıstik qyzmet aıasyn keńeıtýmen birge, onyń sapa­lyq sıpatyna erekshe den qoıatyn mezgil jetken joq pa. Bul arada da utqanymyz shamaly, uty­lysymyz ushan-teńiz. Bir qyzyǵy, osy másele keńestik kezeńdi qospaǵanda 20 jyl boıy aıtylyp keledi. Biraq ıgilikti shara shań bermeı tur. Taǵy da aınalyp kelip aıtarymyz sý máselesi. Shýchınsk qalasy­nyń turǵyndary jyl saıyn 1 mıllıon tekshe metr sýdy paıdalanady eken. Bul negi­zinen tabıǵı sý kózi – kólden alynyp kelgen sý. Al osynaý ysyrapqorlyqtyń aldyn alý úshin Sergeev sý qoımasynan Kókshetaý qalasy arqyly Býrabaı kólderin toltyrý, jergilikti halyqty aýyz sýmen qamtý máse­le­si qolǵa alynǵan bolatyn. «Eshten kesh jaqsy», degendeı, bul másele osydan on-on bes jyl buryn qolǵa alynǵanda tap búgin­gi­deı tipten de ýshyqpas edi. Mıllıardtaǵan qarjy jum­saldy degenmen Kókshetaý qala­sy­nyń tur­ǵyn­dary Sergeev qoımasynyń sapaly sýynyń dámin áli kúnge tata almaı otyr. Qaladaǵy qubyrdan keletin sýdy aýyz sý esebinde paıdalaný múmkin emes. О́ıtkeni, sapasy syn kóter­meı­di. Al Shýchınsk, Býrabaı turǵyndary tolyq derlik Sergeev sýy­nyń qyzyǵyn kóre almaı otyr. Kóliń bol­sa anaý tartylyp bara jat­qan. Sonda Sergeevten jetkizdik degen sý qaıda ketip jatyr, qaıran qarjy qaı qaltaǵa túsip ketti? Saýal mol, jaýap joq. Ekinshi bir ótkir másele sý kózderiniń tartylýymen qatar, onyń tym shamadan asyp ketken lastanýy bolyp otyr. Qala men qystaqtyń sý qubyrlary ábden shirip, tozǵan. Al onymen keletin sý lastan­ba­ǵanda qaıtpek? Onyń sebepterin de paıda­lanylǵan sýdyń tazartylmaýy, osy ýaqytqa deıin Býrabaı qysta­ǵynda tek septıkterdiń ǵana jumys istep kelgendigin qadap aıtsaq jón bolmaq. О́ıt­keni, qysta septıkterden aqqan laı sý Sha­baq­ty kóline qotarylýda. Shýchınsk qala­synda áli kúnge kollektordyń joqtyǵy­na erekshe nazar aýdarǵymyz keledi.

Býrabaı Býrabaı bolǵaly osy eki ma­ńyz­dy máseleniń sheshimin tappaq túgili es­ke­ril­meýin eshqandaı sebeppen aqtap alýǵa bolmaıdy. Kýrortty aımaqtyń sulýlyǵyna ki­ná­rat túsirmeı yqtııatty paıdalanýdyń or­nyna tek zııan tıgizýmen júrmiz. Kól taban­darynyń qorysqa aınalýyna ózimiz kináli­miz. Prezıdent tapsyrmasy degende aımaqqa oıyn-saýyq nysanyn, kazıno, qonaq úıler salýmen shektelmeıtindigin nege eskermeı­miz. Ol eń aldymen tabıǵattyń osynshalyq­ty jomarttyqpen syılap salǵan sulý múıi­si­niń ekologııalyq jaǵdaıyn barynsha qatań eskerý, kózdiń qarashyǵyndaı qorǵap, saqtaý kerek emes pe. Kesiler aǵashty esepke alý, salynar joldyń, tartylar qubyrlardyń, jylý, gaz, elektr jelileriniń tabıǵatqa tı­tim­deı de zııanyn tıgizbeýin baqylamas pa? Endigi jerde Býrabaı baýraıynan jer satýdy shekteý emes, túbegeıli toqtatý qajet. Qolat-qoınaýlarǵa tumsyqtaryn tyǵyp al­ǵan vılla, kottej­der­diń aýyz sýdy, tehnıka­lyq sýdy, jýyndy sýdy qalaı paıdalanyp, qaıda tógip jatqan­dyǵyna qatań tekseris qajet. Buǵan SES uıymy, tabıǵatty qorǵaý prokýratýrasy batyl aralassa jón bolmaq. Bizdiń oıymyzsha Býrabaı-Shýche kýrortty aımaq aıasyn damytamyz dep dalıtyp qury­lys sala bergennen de qolda baryn quttap, ekojúıege zııanyn tıgizbeı paıdalaný jaǵyn qarastyrǵan abzal. Kýrortty-týrıstik qyz­met­ti barynsha jaq­sar­tý osy aımaqty eko­no­mıkalyq jaǵynan damytý, saıahatshylar men týrısterdi kóptep tartý san salaly máselelerdi keshendi sheshý­di talap etedi. Alaıda, bul jaǵynan asa uıat­ty­myz. Ásirese jaz aılarynda jabaıy demalýshylar tarapynan jasalyp jatatyn taǵy­lyq­tardy ta­bıǵat-anaǵa totaldyq shabýyl dep de baǵa­laýǵa bolady. Biraq oǵan tosqaýyl bolar jergilikti basshylyq tóbe kórsetpeıdi. Ie­siz qalǵan el ıgiligin oıyna kelgeninshe ıleý ıektep barady. Bul orny tolmas ókinish!

Bizdińshe bul másele de batyl baqy­laý­dy talap etedi. Al demalý mádenıeti qalyptas­paǵan biz sııaqty elde tabıǵat qundy­lyq­tary qunsyzdana bermek.

Sonymen kelgen jurt Býrabaı – Shýche kýrortty aımaǵyna qatysty taǵy bir bas qosý óz jumysyn aıaqtadyq dep tar­qas­ty. Al biz jumys jańa tynyspen óris tapsa jaqsy bolar edi degen esekdámede qaldyq.

Býrabaı basyn bult shalǵaly qashan.

Tólegen QAJYBAI, jazýshy.

Aqmola oblysy.