Asharshylyq aqıqatyna jańa kózqaras

Táýelsizdik jyldary jarııalanǵan derekterde keńestik bıliktiń alǵashqy 1920- 1930-jyldarynda qazaqtar 4-4,5 mln. adamynan aıyrylǵan. 1921-1922-jyldardaǵy ashtyq kezinde 1 mln. 700 myń adam (ashyqqandarǵa kómek kórsetý komıssııasynyń tóraǵasy Muhtar Áýezovtiń málimeti boıynsha), 1932-1933-jyldary 2 mln. 300 myńǵa jýyq adam qurban bolǵan. Sońǵy málimetterde, «1920 jyldardaǵy asharshylyqtan ólgenderdiń sany 2,3 mln. adamǵa jetkeni», qazaq demografy Maqash Tátimovtiń derekterinde «HH ǵasyrda bolǵan azamat soǵysy, qoldan jasalǵan asharshylyq, qýǵyn-súrgin kezderinde, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta bas-aıaǵy 3 mıllıon 850 myńǵa jýyq qazaq qyrǵynǵa ushyraǵany» aıtylady.

Táýelsizdik jyldary jarııalanǵan derekterde keńestik bıliktiń alǵashqy 1920- 1930-jyldarynda qazaqtar 4-4,5 mln. adamynan aıyrylǵan. 1921-1922-jyldardaǵy ashtyq kezinde 1 mln. 700 myń adam (ashyqqandarǵa kómek kórsetý komıssııasynyń tóraǵasy Muhtar Áýezovtiń málimeti boıynsha), 1932-1933-jyldary 2 mln. 300 myńǵa jýyq adam qurban bolǵan. Sońǵy málimetterde, «1920 jyldardaǵy asharshylyqtan ólgenderdiń sany 2,3 mln. adamǵa jetkeni», qazaq demografy Maqash Tátimovtiń derekterinde «HH ǵasyrda bolǵan azamat soǵysy, qoldan jasalǵan asharshylyq, qýǵyn-súrgin kezderinde, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta bas-aıaǵy 3 mıllıon 850 myńǵa jýyq qazaq qyrǵynǵa ushyraǵany» aıtylady.

 Qazaq tarıhynda «uly jut» (aǵylsh. «Great Famine») ataýymen qalǵan 1920-30 j.j. asharshylyqtyń ekonomıkalyq jáne demografııalyq zardaptarynyń óte aýyrlyǵy dáleldeýdi qajet etpeıdi. Sol kezdegi qazaq zııalylarynyń málimetteri boıynsha, asharshylyq apaty Altaıdan Mańǵystaýǵa deıingi qazaq dalasyn túgel qamtyǵan. Bul jyldary dástúrli mal sharýashylyǵy kúızeliske ushyrady, birden-bir tirshilik kózinen aırylǵan qazaqqa birjolata joıylý qaýpi tóndi.

KSRO-da júrgizilgen kúshtep ujymdastyrý naýqany Qazaq elin aınalyp ótpegeni belgili. Jappaı tárkileý quryǵyna sharýalarmen qatar, dáýletti qazaq baılary men kezinde bılik tizginin ustaǵan handardyń urpaqtary ilikti.

1. «JUT – JETI AǴAIYNDY»

Aýa raıynyń asa qolaısyz qubylystary, atap aıtqanda, qýańshylyq, jerdi kók muz basýy t.b. saldarynan bolatyn ekonomıkalyq kúıze­lis­ti ejelgi qazaqtar jut dep úreılengen. Qazaq «jut – jeti aǵaıyndy sodyrmen segiz, salaqpen toǵyz, olaqpen on» degen sózder de erteden kele jatyr. 19 ǵasyrda qazaq dalasynda 20 iri Jut tirkelgen.

Mine, osyndaı dúrkin-dúrkin Juttan aman qalǵan qazaq, bolshevıkter bılikke kelgennen keıingi jaǵdaıda oǵan tótep bere almady. Onyń basty sebebi, jumysshy men sharýanyń odaǵyna negizdelgen proletarıat dıktatýra­sy­nyń ornaýy edi. Bul tóńkeris bastapqyda «álemdik sosıalızm» teorııasyna sáıkes Reseı ımperııasyna «eks­perıment» retinde engizilgen-di. 1917 jyl­ǵy úzdiksiz revolıýsııalar, sonyń ishindegi «so­sıa­lıs­tik revolıýsııa», «keńester» týraly V.I.Lenın: «Ýaqytsha úkimetpen, býrjýazııa úkimetimen qatar áli álsiz, jańa uryq salyp kele jatqan… ekinshi úkimet – jumysshy jáne soldat depýtattarynyń Sovetteri quryldy. Bul úkimettiń saıası sıpaty qandaı? Bul – revolıý­sııa­lyq dıktatýra, ıaǵnı or­talyqtandyrylǵan memlekettik ókimettiń shy­ǵar­ǵan zańyna emes, … buqara halyqtyń tó­men­nen bolatyn tikeleı bastamasyna súıenetin ókimet» dep jazǵan edi. Alaıda, bul ókimet ortalyqtan shet jatqan Túrkistan sııaqty aımaqtarda Mus­tafa Sho­qaı­dyń sózimen aıtqanda, «… ólikter­diń ústin­de … áıelder men balalardyń ólikterin qur­ban­­dyqqa shalyp ornady». Bılik úshin kúreste bolshevıkterdiń tolyq jeńisi nemese «sosıa­lıstik revolıýsııanyń saltanat qurýy» – azamat soǵysynan keıin ǵana múmkin boldy. Keńes ókimetiniń 1920 jyldan bastalatyn derbes bıligi 1930 jyldary totalıtarızm (lat. totalis – tutastaı, túgeldeı) júıesin týǵyzdy. «To­talıtarızm ornaǵan memlekette qoǵam ómiri­niń barlyq salasy bıliktiń baqylaýynda bolyp, adam bostandyǵy men konstıtýsııalyq quqyq­tary joıylady, oppozısııa men ózge saıası oı ókilderi saıası qýǵyn-súrginge ushy­raıdy. Onyń tarıhı úlgileri KSRO-da Stalın, Qytaı­da Mao Szedýn, Soltústik Koreıada Kım Ir Sen rejimi kezinde, sondaı-aq fashıstik Italııada B.Mýssolını jáne Germanııada A. Gıtler tusynda ornady» /«Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasy, 2006. – 704 b.-T.8.- B.458/.

Totalıtarızm ornaǵan KSRO-da 1920-30 j.j. baılar men kýlaktardy tap retinde joıý sharalary me­n aýyl sharýashylyǵyn kúshtep ujymdas­tyrý saıasaty júzege asyryldy. Ná­tı­jesinde qazaq halqy alapat asharshy­lyqqa ushyrap, jappaı bosqynshylyqty bastan ótkerdi. Keńestik totalıtarızm zııaly qaýym ókilderin ulttyq saıası ustanymdaryna oraı «tap jaýlary», «jat pikirdegiler» jáne «áleý­mettik qaýipti elementter» retinde qýdalady. A.Baıtursynov, Á.Bó­keı­hanov, M.Jumabaev, J.Aımaýytov, Á.Baı­dil­dın, D.Ábilov, M.Tynyshbaev, T.Rys­qulov t.b. Alash arystary totalıtarızmniń qurbany boldy.

Qazaq ólkesin basqarǵan F.I.Goloshekın (1925-1933) eldi ındýstrııalandyrý jáne ujym­­dastyrý saıasatyn tezdetti. Oǵan I.Sta­lınniń 1928 jyly 15 qańtar – 6 aqpan ara­ly­ǵyndaǵy Sibirge saparynda (Novosıbırsk, Barnaýl, Bıısk, Rýbsovka, Krasnoıarsk, Omby), Kras­noıarskide ót­kizgen «Shyǵys keńesi» túrtki boldy. KSRO-nyń Birinshi adamy eldegi astyq daǵdarysyna toqta­lyp, «eger 1927 jylǵy qań­tarda 428 mln. put dándi astyq daıyndap úl­gir­gen bolsaq, al 1928 jylǵy qańtarda daıyn­dalǵan astyq 300 mln. putqa áreń jetkenin, osy jetispeýshiliktiń 128 mln. put bolǵanyn» /Omarbekov.T. 20-30 jyl­dar­daǵy Qazaqstan qasireti: Almaty: Sanat, 1997. – 320 b. – B. 41/ tilge tıek etti. Osy sózderdi qu­laǵy shalǵan jergilikti «shabarmandar» astyq daıyndaýda «asyra silteýlerge» jol berdi. Sonyń saldarynan qazaqtardyń dástúrli mal sharýashy­lyǵy kúızeldi, qazaq zııalylarynyń málimet­teri boıynsha, sol kezde 40,5 mln.-daı mal basy 4,5 mln-ǵa qysqarǵany belgili. Onyń ústine aýa raıynyń qolaısyzdyǵy men ashtyq­tan bosqan halyqtyń 24 paıyzy, ıaǵnı árbir tórtinshi adam qazaǵa ushyrap otyrǵan.

Osylaısha, bolshevıkter josparǵa negiz­del­gen ekonomıkanyń negizderin qalady, óner­ká­sip pen aýyl sharýashylyǵyn damytýda san qýyp ketti. Al, Qazaq dalasynda «papka usta­ǵan sholaq belsendiler» kóbeıip, kók aspanda «asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» uran­dary samǵady. Patshalyq bılikten muraǵa qal­ǵan keńestik bıliktiń ózge ulttardy otarlaý saıasaty, qanshama halyqtyń kóz jasyn kól­detip, «jasandy» qasiretke dýshar etti. Ábden, ashyq­qan qazaqtar shekaralas Qytaı, Reseı; Qyr­ǵyz­stan, О́zbekstan, Túrkimenstan arqyly Mońǵo­lııa, Aýǵanstan, Iran jáne Túrkııa sııaqty elderge asyp ketip jatty. Sol jyldary osy elderge taban tiremegen qazaq otbasy kemde-kem.

1928-1932 j.j. birinshi besjyldyq tusyn­da qazaq baılaryn tárkileý saıasaty kúshine enip, keńestik bılikke qarsy «áleýmettik qaýipti elementterdi» izdestirýge, olardy kúsh­tep jer aýdarýǵa ulasty. Ásirese, qazaq baılary, qazirgi tilmen aıtqanda qazaq mesenattary qýdalandy.

Ujymdastyrý naýqanynda Jetisýǵa áıgili iri aýqatty áýlet Maman otbasynan 1720 iri qara, 13 aq úı, 13 aǵash úı tárkilengen. Bul áýlettiń músheleri qazaqqa paıdaly ister jasaýmen tanylǵan edi, aıtalyq ǵylym-bilimniń qadirin uqqan Esenqul Mamanov jaqsy roman jazǵan adamǵa báıge jarııalaǵan bolatyn; Semeı okrýginen Qunanbaı – Abaı urpaǵynan Shákárim, Turaǵul qýdalanǵany belgili. Sol kezde Turaǵuldan nebári 36 mal basy tárki­lengen eken. Semeı qalasyndaǵy et jáne teri óner­ká­si­biniń negizin qalaǵan, 1918 jyly M.Áýezovtiń ótinishimen «Abaı» jýrnalyn shyǵarýǵa qar­jy­laı demeýshilik tanytqan, iri qazaq baılarynyń biri Qarajan Úkibaevtyń múlki kámpeskelenedi.

Batys óńirindegi aýqatty adamdardyń biri, Syrym Datulynyń shóberesi Salyq Omarov­tyń mal-múlki tárkilenip, ózi Jetisýǵa jer aýdarylady. Ol kezinde Jahansha Dosmuha­medov­tyń Sankt-Peterbýrgke oqýǵa túsýine qarjylaı kómek kórsetip, Alash áskerine 200 jylqysyn bergen adam. Sol sııaqty Turaǵul Ibragımov alashordashy retinde Halel Ǵab­basov, Musataı Moldabaevpen birge Sibirge jer aýdarylǵan.

О́ıtkeni, 1932 jyly Oraz Isaevtyń Stalınge joldanǵan hatynda jazylǵandaı: «…Baı­lar­dyń kóptegen aýdandarda belgili bir tabysqa jetkenin moıyndaý kerek. Bul 1930-1931 jyldary baılardyń Altaıdan Mańǵys­taýǵa deıin edáýir iri-iri kontrrevolıýsııalyq bas kóterýler uıymdastyra alǵanynan erekshe aıqyn kórindi» /Qazaq qalaı ashtyqqa ushy­rady?. Almaty, 1991. – 206 b. – 26 b./.

Al, ulttyq zııaly qaýym ókilderi, mate­rıal­dyq jaǵynan shirigen baı bolmasa da, rýhanı jaǵynan óte baı adamdar retinde qoǵamǵa asa qaýipti sanaldy, olar ujym­das­tyrý naý­qanynda tárkileýdiń ekinshi tobyna engizil­di. Osylaısha, 1930 jyldary bastal­ǵan baılardy tap retinde joıý naýqany, 1918-20 jyldardan bastaý alatyn saıası qýǵyn-súrgindi odan ári órshitti. Tárki­leýge tartylǵan adamdar 3 kate­gorııaǵa bólingen edi: Birinshisi konsentra­sııa­lyq lagerlerge jabyldy; ekinshisi shalǵaı jerlerge jer aýdaryldy; úshinshisi kolhozdardan tys jerlerge qonys aýdaryldy. Jappaı tárkileýdiń azabyn ózge ult ókilderi de tartty.

Qazaq dalasynda «ottaı laýlaǵan» ashar­shy­­lyq týraly kórnekti qazaq zııalylary Turar Rysqulov, Smaǵul Sádýaqasov, Nyǵmet Nur­maqov, Oraz Isaev, Sultanbek Qojanov jáne t.b. Más­keýge resmı hattar daıyndady. BK (b) P OK-niń Bas hatshysy I.V.Stalın men Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń birinshi hatshysy F.I. Golo­she­kınge joldanǵan T.Rys­qulovtyń «Stalınge hattary», Ǵ.Músirepov, M.Ǵataýlın, M.Dáýlet­qalıev, E.Altynbekov, Q.Qýanyshev jazǵan «Be­seý­diń haty» jáne t.b. hattarda qazaqtyń «qara shybyndaı» qyrylýy men údere shetel asýynyń negizgi sebep­teri, ekonomıkalyq jáne demogra­fııa­lyq shy­ǵyndy aıǵaqtaıtyn naqty málimet­ter berildi. Sol kezdegi resmı máli­met­terde 1933 jyly Qazaq­stan­nyń 104 aýdanyn­daǵy 206 myń adam azyq-túlik kómegine zárý bolǵan. Alaıda, ortalyq asharshy­lyq­qa ushyra­ǵan aýdandarǵa kómek berý jumys­taryn júıeli uıymdastyra almaǵan, esh­qandaı janashyrlyq tanytpaǵan.

Dál osyndaı resmı hattar 1918-1922 jj. úz­dik­siz júrgen asharshylyq kezinde de jazyl­ǵan. «Obrashenıe kırgız k Lenıný» /Qazaq­tardyń V.I.Lenınge haty/ dep atalatyn hatty, qazaq delegasııasy ortalyqqa qabyldata almaı, Kavkazda júrgen Mustafa Shoqaıǵa jet­kiz­gen, kóp keshikpeı, bul hattyń mátini «Bo­rba» gazetinde /Tbılısı, 1921/ túsindirme­lermen jaryq kór­gen. Qujatta adamdardyń «ıttiń etin jeýge» deıin jetkendigi, olarǵa eshbir medısınalyq kómektiń kórsetilmeýi jalpy qazaq qoǵamyna teris kózqarastan týyndap otyrǵany, Orta­lyq­tyń ókilderi men jer­gi­likti halyqtyń arasynda ózara túsinis­tiktiń joqtyǵy, partııa, ke­ńes qyzmetker­leriniń kópshiliginiń otarlyq rýhpen ýlan­ǵandyǵy jóninde sóz qozǵalady. /K.Esma­ǵamb­etov. M.Shoqaı qazaqtardyń ashar­shy­lyq­qa ushyraýy týraly» QazUPÝ, №2 (29), 2011. 107-114 bb./. Al, 1932-1933 j.j. asharshylyqtyń zar­daptary budan da zor bolǵan edi. Bul kezde ıt emes, adamnyń etin jeý faktileri jıi oryn alǵan. Osy tusta Tileý Kólbaevtyń «Ult zııalylary ashar­shylyq tusynda» maqalasynda jarııalanǵan Ilııas Jan­súgirovtiń «Jut – jeti aǵaıyndy» óleńin keltirýdi jón kórdik:

Bolǵanda aqtabandy shubyryndy,

Qazaqqa kese kelip kim uryndy?

Orta joldan men kelip kıligip em,

Tumsyǵy qazaǵyńnyń tujyryldy.

Aıtpaıyq, Oral menen Ishki Ordasyn,

Semeıdi, Aqmoladaı joldasymen.

Elin oıran, jerin shań topyraq qyp,

Qaıyrshy qylyp qoıdy qatyryp, basy, mıyn».

Alaıda, qazaq oqyǵandarynyń ár­túrli janrdaǵy janaıqaıyn estıtin qulaq bol­mady, tyńdaýsyz qaldy. Onyń aqy­ry nemen aıaqtalǵany, barshamyzǵa málim.

Búginge deıin Qazaqstandaǵy ujym­­dastyrý naýqany men asharshylyqqa qarsy boı kóterýler týraly az ja­zyl­ǵan joq. Qazaq jerinde 1929-1931 jyl­dardaǵy 80 myń adamdy qamtyǵan 372 sharýalar kóterilisi talqandaldy. OGPÝ (Birikken Memlekettik Saıası Bas­qar­ma) málimetteri boıynsha, 1930 jyly qańtar-sáýir aılarynda KSRO-da 1,8 mln. adamdy qamtyǵan 6 myńdaı sharýalar kóterilisi bolǵan. Sonyń ishin­de Qazaq dalasyndaǵy iri kóteri­lis­ter: Sozaq, Yrǵyz, Qaraqum, Qara­qal­paq (basma­shy­­lyq kóterilis – Taq­ta­kópir), Adaı, Abyraly, Shyń­ǵystaý, Batpaq­qara (Tor­ǵaı – Ábdi­ǵap­par han), Balqash, Jetisý, Sarqand, Qordaı.

Gýver muraǵatynan tabylǵan 6-6,5 bettik «Osman batyr kóterilisi» (búrkenshik esim bolýy múmkin – B.A.) týraly qujatta belgisiz avtor, Qordaı taýly asýynan shyqqan Osman batyrdyń shyn esimi Badrı Mınafarar Karım. Ol 1914 jyly Stambýl ınstıtýtyn bitirgen. 1917 jyly Mýhtarıattyń múshesi, 1922 jyly Túrkıslamhýkýmat quramyna kirgenin» jazady./ Býrkıtbaı Aıaǵan. Krasnye ı chernye (materıaly Gýverskogo arhıva). – Almaty, 2005. – 240 s. – S.82-89/. Qalaı bolǵanda da, mundaı faktiler sharýalar kóterilisin bedeldi adam­dardyń basqarǵanyn aıǵaqtaıdy.

2. BATYSTYQ SARAPShYLAR NE DEIDI?

1920-1930 jyldardaǵy ujymdastyrý men asharshylyq týraly alǵashqy eńbekter sheteldik basylymdarda jaryq kórgeni belgili. Solardyń ishinde brıtandyq tarıhshy Robert Konkvestiń 1986 jyly shyqqan «Jatva skorbı: sovetskaıa kollektıvızasııa ı terror golodom» (aǵylsh. Robert Conquest. The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivisation and the Terror-Famine) eńbegi erekshe. R.Konkvest «Qazaq­stan­daǵy asharshylyq qoldan jasaldy, basqasha aıtqanda 1921 jylǵy tásilmen qaıtalanǵanyn, taza ıdeologııalyq qy­symmen, oılastyrylmaı júrgizilgen ujym­das­tyrý saıasatynyń nátı­je­sinde týyndaǵan. Biraq, Qazaqstandaǵy ashar­shy­lyq Ýkraınamen salys­tyr­ǵanda ádeıi uıym­dastyryldy deýge bolmaıdy. О́ıtkeni, Keńes ókimetiniń qoǵamnyń barlyq salasyn­daǵy áreketi, ózara baılanysty: kýlaktardy tárkileý, ujymdastyrý jáne aýyldaǵy jasandy asharshylyq» degen tujyrym jasaıdy.

Degenmen, Batystyq tarıhnamada keńestik ujymdastyrý máselesine erterek qalam tartqan avtorlar: 1934 jyly Ý.H.Chamberlen (Chamberlin, William Henry), 1936 jyly Amanda Evald (Ammende, Ewald), 1964 jyly Dalrımpl Dana (Dalrymple, Dana) boldy. Al, Robert Konkvest (Robert Conquest) bul taqy­ryp­qa 1968 jyldan bastap kirisken. Jalpy, osy máselege batystyq ǵalymdardyń qyzyǵý­shylyǵy HH ǵasyrdyń 80-jyldarynan bastap artty. Sol kezdegi kóptegen derekterde KSRO-daǵy saıası «qýǵyn-súrgin» men «jasandy asharshylyq», «genosıd» retinde kórsetiledi. Birqatar batys­tyq zertteýshilerdiń pikiri «Stalındik saıasat qazaq, ýkraın jáne ózge ulttardy etnos, tap re­tin­de joıý úshin ádeıi jasalǵan» degenge saıady.

«Mınısterstvo ınostrannyh del ı Golod» atty kitaptyń avtorlary Marko Karınnyk, Iý. Lıýbomır men Lıýchık jáne Bogdan S. Kordan (Marco Carynnyk, Lubomyr Y. Luciuk; Bohdan S. Kordan) Reseı, Batys Sibir, Qazaqstan jáne Edil jaǵalaýy boıynda beleń alǵan ashar­shylyq týraly Ulybrıtanııa Syrtqy Ister mınıstrligi (SIM) muraǵatynan alynǵan qu­jat­tardyń aýqymdy toptamasyn jasady.

Imperııa jónindegi Marketıngilik Keńestiń ókili, aýyl sharýashylyǵy boıynsha kanadalyq sarapshy, ári baqylaýshy Endrıý Kernstiń (E.Carns) esebiniń qundylyǵy joǵary. Ol 1932 jyldyń kóktemi men jazynda KSRO-nyń Batys Sibir, Qazaqstan, Edil jaǵalaýy, Ýkraına, Qy­rym jáne Soltústik Kavkaz sııaqty astyqty aı­maqtaryn aralaǵan. Bul derekter aýa raıy­nyń keıbir qolaısyzdyǵyna qaramastan, «ke­ńes­tik agrarlyq saıasattyń saldarynan ashtyq­tyń tolyq qoldan jasalǵanyn» aıǵaqtaıdy.

Amerıkandyq sarapshy Marta Brıll Olkott (Martha Brill Olcott) «Kollektıvızasııa v Kazahstane» atty eńbeginde: «keńestanýshy úshin eń úlken problema, 1930-jyldardaǵy oqı­­ǵa­lardy túsiný jáne durys túsindirý» eken­digine nazar aýdarady. Qazaqtar da ýkraın­dyq­tar sııaqty, Stalınniń agrarlyq saıasatyn genosıd retinde qarastyrýyna bolady, óıtkeni ujymdastyrý­dyń maqsaty ýk­raın­dyqtar men qazaqtardy ata-qony­synan alastatý arqyly orystardy qonys­tandyrý, sóıtip eginshiliktiń jańa, ujymdyq túrin uıym­das­tyrý boldy. Degenmen, avtor zertteý barysynda Qazaq­stan­daǵy ujym­das­­tyrý saıa­saty­nyń, et­nı­kalyq top­tardy joıý maqsatyn kózdegen KSRO-daǵy kez kelgen basqa oblystarmen teń keletin qu­jat­tardy eshqashan kezdestir­megenin» atap ótedi.

1997 jyly «Chernaıa knıga kommýnızma: prestýplenııa, terror, repressıı» atty alǵash­qy irgeli anyqtamalyq basylym jaryq kórdi. S.Kýrtýa, N. Vert, J-L Panne, A. Pachkovskıı, K.Bartoshek, J-L Margolen sııaqty halyq­ara­lyq tarıhshy ǵalymdardyń ujymy, 1932-1933 jyldardaǵy asharshylyqty tereń túsiný úshin, memleket pen sharýalar arasyndaǵy «ekonomı­kalyq qatynastardy» taldaǵan. Respýblıka kóleminde eki jylda mal basynyń 80 paıyzy joıylǵany, mal-múlkinen aırylǵan 2 mln. asa qazaqtar asharshylyqqa ushyrap, elden tys­qary jerlerge bosyp ketkeni, mıllıonǵa jýyǵy Ortalyq Azııaǵa, myńdaǵan adamdar Qytaıǵa qashyp ketkeni týraly baıandalady.

Áleýmettik tarıhshy, keńestanýshy, Chıkago ýnıversıtetiniń professory Sheıla Fıspatrık (Sheila Fitzpatrick) «Povsednevnyı stalınızm. Sosıalnaıa ıstorııa Sovetskoı Rossıı v 30-e gody: gorod» atty eńbeginde: «Asharshy­lyq ýaqyt­sha qubylys bolatyn, al azyq-túlik pen tutyný taýarlarynyń tapshylyǵy olaı emes-tin. Marks­shilder sosıalızmniń baılyq­qa kenel­tetinine senim artty, biraq keńestik bılik jaǵ­daıynda sosıalızm men tapshylyq bir-birinen ajyraǵysyz bolǵanyn» alǵa tartady.

Nıkolas Vert (Nicolas Werth) «Raskýlachıvanıe kak massovoe nasılıe» atty maqala­synda «KSRO-nyń basym bóligin quraıtyn sharýa­lar­dyń ekonomıkalyq artta qalýy men olar­dyń saıasattan alastatylýy – keńestik bıliktiń osal tusy bolǵanyn» kórsetedi.

«Gody goloda: Sovetskoe selskoe hozıaıstvo 1931-1933gg.» atty kitaptyń avtorlary R.Ý.Devıs ı S.G.Ýıtkroft (R.W.Davies and Stephen G.Wheatcroft) 1930 jyldardaǵy saıası oqıǵalardy qujattyq derekter men este­likter negizinde KSRO-nyń agrarlyq saıa­saty­nyń toptamasyn – egin egýden bastap 1931 jylǵy josparlaý kezeńine deıin kórsetýge tyrysady.

Batystyq zertteýshilerdiń kóbi I.V. Sta­lın­­niń «ujymdastyrý saıasaty ýkraın­dyqtar men ózge ulttyq toptarǵa qarsy ádeıi júr­gizilgen» degen tujyrym jasaıdy. Bul má­se­lege AQSh Kongresiniń sheshimimen Ýkraına­daǵy asharshy­lyq faktilerin zertteý isi jónindegi arnaıy komıssııa qurylǵannan keıin jańasha kózqaras qalyptasty. Osy komıssııa­nyń atqarýshy dırektory Djeıms Meıs bastaǵan toptyń qory­tyn­dysy: bul qasiret «aqyryna deıin jasandy asharshylyq bolyp qalady» jáne «1932-1933 jyldary Stalın men onyń tóńiregindegiler ýkraındyqtarǵa qarsy genosıd uıymdastyrdy» degenge keledi.

Avstralııadaǵy Melbýrn ýnıversıtetiniń tarıh professory S.Ýıtkrofttyń (Stephen G.Wheatcroft) «Sovetskıı golod 1931-33: polıtıcheskı namerennaıa ılı ekonomıcheskaıa katastrofa?» atty eńbeginde Eýropalyq jáne Eý­ra­­zııa­lyq zertteýler ortalyǵynyń qoldaýy­men ashar­shylyqqa qatysty keńestik derevnıa­lardaǵy qasi­ret týraly jańa málimetter beriledi. Ashar­shylyq apatynyń ekologııalyq sebepteri bol­ǵan­men, álemdik tájirıbedegi qazirgi ashar­shy­lyqtyń sebepterin salystyrmaly zertteýlerde, – deıdi avtor, – ashar­shy­lyqtyń kóbi azyq-túlik tapshylyǵynan emes, naryqtaǵy tepe-teńdiktiń buzylýynan týyndaıtyn problemalarmen baılanysty. Onyń kózqarasynsha, keńestik ashar­shy­lyq munyń eshqaısysyna qosylmaıdy.

S.Ýıtkrofttiń «Sovetskaıa statıstıka o prodovolstvıı ı smertnostı v perıod goloda 1917-1922 ı 1931-1933gg.» atty eńbeginde keńes mem­le­ketin statıstıkalyq málimettermen qam­ta­masyz etý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jospardy is­ke asyrý maqsatynda qurylǵan, memle­ket­tik sta­tıs­tıkalyq júıeniń ereksheligi qaras­tyrylady. Alaıda, josparlaý prosesi saıasat­kerlerdiń shamadan tys is-áreketterinen qırady, biraq bul josparlaýshylar men sanaqshylardyń biliksizdigi nemese jasampaz­dyǵynyń kórinisi bolǵan joq. Muraǵat máli­metterine sáıkes, sa­naq­shylar keńes memleketi­niń saıası jetek­shi­lerin birneshe ret shyndyqqa shaqyrýǵa tyrys­qan deı kelip, avtor «1922 jylǵa qaraǵanda, aýyldyq jerlerdegi keıbir tamaqtaný kórset­kishteri, 1933 jyly tómen bolǵan» degen qorytyndy jasaıdy.

Ujymdastyrý naýqany men asharshylyq náý­betine qatysty Nıkolo Pıanchıolo (Nicollo Pianciola) «Golod v stepı. (Kollektıvızasııa sels­kogo hozıaıstva ı kazahskıe krestıane)», fransýz tarıhshysy Izabel Ogaıonnyń «Sedentarızasııa kazahov SSSR prı Stalıne. Kollektıvızasııa ı sosıalnye ızmenenııa (1928-1945 g.g.)», N.M.Neı­marktyń (Norman M. Naimark) «Genosıdy Stalına», Sheıla Fıspatrık (Sheila Fitzpatrick) – «Stalınskıe krestıane: sosıalnaıa ıstorııa Sovetskoı Rossıı v 30-e gody: derevnıa», Dana Dalrımpldiń (Dana G.Dalrymple) «Sovetskıı golod 1932-1934 godov» zertteý eńbekteri men maqalalary shyqty. D.Dalrımpl Keńes Odaǵynyń ózge aımaqtaryna qaraǵanda, qazaq halqy adam shyǵynynyń orny tolmas zardabyn tartqanyn alǵa tartady. 1932-34 jyldardaǵy asharshy­lyq óziniń aýqymy, merzimdik uzaqtyǵy, qar­qyndylyǵy men sebep-saldary jaǵynan, barlyq álemdik asharshy­lyq­tyń ishindegi eń aýyry boldy sanaıdy. Ashar­shylyq saldarynan mıllıondaǵan adamdar kóz jumdy. 20-ǵa jýyq ártúrli derektik málimet­terde, adam shyǵyny­nyń ortasha esebi 5,5 mln.-dy quraǵan.

I.V.Stalın bıligi tusyndaǵy (1924-1953 j.j.) Qazaqstandaǵy ujymdastyrý men ashar­shy­lyq tarıhyna qatysty batystyq tarıhna­malyq zertteýlerge taldaý jasaı otyryp, mynadaı oı-qorytyndylarǵa keldik:

1. Qoldanystaǵy tarıhnamalyq zertteýler negizinde alǵashqy sheteldik irgeli zertteýler 1980 jyldardyń ortasynda jaryq kórgen;

2. Sheteldik ádebıetterde KSRO tarıhy­nyń ózekti máseleleri, atap aıtqanda kúshtep ujym­dastyrý kezindegi (1928-1932 j.j.) sha­rýa­­lar­dyń jappaı qysymǵa ushyraýy, 1937-1938 jyldardaǵy «úlken terror», Qazaqstan men Ýkraınadaǵy asharshylyq tarıhynyń nátıjeleri obektıvti qarastyrylǵan;

3. 1920-1930 j.j. asharshylyq náýbeti men saıası qýǵyn-súrginge Keńestik bıliktiń qaty­na­syn keshendi taldaý úshin sheteldik dereknamalyq-tarıhnamalyq zertteýlerdiń aýqymyn keńeıtý qajet.

Sóz sońynda Memleket tarıhy ınstıtýty­nyń ǵalymdary tarapynan bıyl 1932 jylǵy náýbetke 80 jyl tolýyna oraı «1932-33 jyl­dar­daǵy Asharshylyq aqıqaty» (Pravda o Golode v 1932-33 godov) dep atalatyn ǵylymı-kópshilik qaýymǵa arnalǵan eki tildegi (qazaq, orys) kitapty baspadan shyǵarýǵa daıyndap jatqanyn aıta ketkendi jón sanadyq.

Búrkitbaı AIаǴAN, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.

____________________________________

Sýretterde: qonys aýdarýshy; óz sharýa­shy­lyǵymen (V.Koltonnyń sýret­teri. AQSh, Gýver muraǵaty.)