Adam qaıraty

Qazaqstanda konkı men velosıped sportynyń kásibı damýyna jáne sport ǵylymynyń órkendeýine kóp úles qosqan maıtalman maman, KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Maı Ýndeı Hvan týraly syr.

Qazaq sportynyń altyn bastaýynda turǵan maıtalman mamannyń biri ári biregeıi Maı Ýndeı Hvan desek, qatelespeımiz. Ol kisi Qazaqstan boıynsha «KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy» ataǵyna birinshi bolyp qol jetkizdi. Sonaý 1958 jyly 28 jastaǵy maman KSRO sportshylarynyń jyl boıy úzdiksiz jattyǵý júıesin jasaýǵa jáne halyqaralyq dárejedegi sportshylar daıyndaýǵa, sonymen birge Qazaqstanda jańa konkı ortalyǵyn qurýǵa belsene atsalysqany úshin osyndaı mártebeli ataqqa ıe boldy.

Qazaqstanda konkı men velosıped sportynyń kásibı damýyna jáne sport ǵylymynyń órkendeýine kóp úles qosqan maıtalman maman, KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Maı Ýndeı Hvan týraly syr.

Qazaq sportynyń altyn bastaýynda turǵan maıtalman mamannyń biri ári biregeıi Maı Ýndeı Hvan desek, qatelespeımiz. Ol kisi Qazaqstan boıynsha «KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy» ataǵyna birinshi bolyp qol jetkizdi. Sonaý 1958 jyly 28 jastaǵy maman KSRO sportshylarynyń jyl boıy úzdiksiz jattyǵý júıesin jasaýǵa jáne halyqaralyq dárejedegi sportshylar daıyndaýǵa, sonymen birge Qazaqstanda jańa konkı ortalyǵyn qurýǵa belsene atsalysqany úshin osyndaı mártebeli ataqqa ıe boldy. Maı Hvannyń ataq-dańqyn bir ǵana sóılemge syıǵyzyp otyrmyz. Iá, aıtýǵa jeńil. Biraq ol osy bıikke jetý úshin ne kórmedi deseńizshi.

…Maı Ýndeı Hvan Qazaqstanǵa jeti jasynda anasymen, baýyrlarymen birge Qıyr Shyǵystan jer aýyp keldi. Ákesi «halyq jaýy» degen jalamen ustalyp ketken. Bırobıdjannan shyqqan mal vagondy poıyz Aqmolanyń Shortandysyna bir aı degende jetti. Ash-jalańash adamdardy topyrlatyp poıyzdan túsire bastady. Mıdaı jazyq dala. Bular qaıda baryp pana tappaq? Bar eken meıirimdi jandar. Ushy-qıyry joq baıtaq dalany qazaq degen óziniń aýzyndaǵyny ózgege jyryp beretin, qo­naq dese, jalǵyz atyn soıyp tastaıtyn darhan halyq mekendeıdi eken. Kish­kentaı Maı qazaqtyń «nan» degen sózin eń alǵash osy jerde estidi. Hvandar biraz ýaqyt osy jerdi mekendep, bir­neshe koreı otbasylarymen birge Aqmo­lanyń shetindegi áskerı barakqa kóshti. Qamaýdan oralǵan ákesi uzaq ýaqyt jumyssyz júrdi. Áskerı baraktyń bir shetinde úsigen kartop úıilip jatatyn. Maıdyń anasy sol úsigen kartopty kádege jaratady. Kún uzaq keli túıip, tary aqtaıdy. Tamaq tańdap, shalqaıatyn jaǵdaı joq. О́zek jalǵasań bolǵany. Balalar jaqyn jerdegi elevatordan torǵaı aýlaıdy. Analary torǵaı etin kartoppen aralastyryp, qýyryp beredi.

 Saryarqanyń qysy uzaq. Baspanany jylytý úshin otyn kerek. Kishkentaı Maı ózge balalardan qalyspaı Aqmola-Qaraǵandy temir jolynyń boıyndaǵy sostavtardy ańdıdy. Eski vagondardan ár jerge túsip qalǵan kómirdi shelek ustaǵan balalar talasyp-tarmasyp jınap alady. Sodan belderi qaıysyp, úılerine áreń jetedi.

 1943 jyly 13 jasar Maı dosy ekeýi Keńes ókimetiniń basshysy Iosıf Sta­lın­niń atyna ózderin maıdanǵa alý týraly hat jazady. Birneshe aıdan keıin Kremlden hat keledi. Onda bulardyń áli jas ekeni, osyndaı patrıot bala­lardyń Otanǵa óte qajettigi, ýaqyty kelgende bulardyń elge paıdasy tıetini jazylyp, hat sońyna keńse qyzmet­keriniń qoly qoıylypty. Osyǵan oraı jergilikti basshylar eki balany áńgimege shaqyrady.

О́jet balalar munymen toqtamaıdy. 1944 jyly Maı Hvan men birneshe jas­óspirim maıdanǵa baramyz dep, úıleri­nen qashyp shyǵady. Biraq olar Aqmola qalasynan edáýir qashyqta – qazirgi Bulandy aýdanynda qolǵa túsip, úıle­rine qaıtarylady. Mine, qurmetti oqyr­man, qıyn zaman, tar jol, taıǵaq keshý kezeńde osyndaı batyl ári jigerli balalar az bolǵan joq. Olar balalyqtyń ne ekenin bilmedi. Eresektermen birge eńbek etti, úlkender áreń shydaıtyn beınetke ıyqtaryn tosty, ash-jalańash júrse de moıymady. Sóıtip júrip, shar-bolattaı shyńdaldy.

1948 jyly Maı Hvan Lenıngrad (qazirgi Sankt-Peterbýrg) qalasyna teńiz­shi mamandyǵyn alýǵa oqýǵa attanady. Qaltasynda aqshasy, ústinde ilip alar kıimi joq bozbala bir aı jol azabyn tartyp, áreń degende Neva jaǵa­syna jetedi. Biraq «halyq jaýynyń» balasy degen aty bar, teńiz oqýyna qujatyn tapsyra almaı, taǵdyrdyń jazýymen sport salasynan bir-aq shyǵady. Maı Hvan 1949 jyly Lenıngradtaǵy Petr Lesgaft atyndaǵy dene shynyq­tyrý ınstıtýtyna eń alǵashqy tolqyn qatarynda oqýǵa túsedi. Bul Keńes ókimeti soǵystan endi ǵana esin jıyp, qalyń el turmysyn áli túzeı qoımaǵan kez bolatyn.

Osydan bir jyl buryn sovet kon­kıshileri tuńǵysh ret álem chempıonatyna qatysyp, áıelder quramasynyń joly bolyp, erler quramasy oljasyz qalǵan edi. Erler komandasynyń sátsizdigi ókimet basshysy Iosıf Stalınniń janyna qatty batady. Ol poıyzben elge oralǵan erler quramasyn birden ózine shaqyrtady. KSRO sport komıtetiniń tóraǵasy Nıkolaı Romanov bastaǵan ulttyq qurama músheleri «bitken jerimiz osy shyǵar» degen oımen Kremlge jetedi. Sportshylardy qabyldaǵan Stalın: «Senderge álem chempıonatyna barýǵa kim ruqsat berdi?» dep suraǵanda Nıkolaı Romanov turǵan jerinde qulap túsedi. Klıment Voroshılov: «Iosıf Vıssarıonovıch, ruqsat bergen men edim», dep jaýapkershilikti óz moınyna alady. «Biz soǵysta jeńgen, asharshy­lyqtan jeńilmegen elmiz. Budan keıin halyqaralyq jarystarǵa tek jeńe­tinder ǵana baratyn bolsyn!» deıdi Stalın shegeleı sóılep. Jınalǵandar únsiz bas shulǵıdy. 1948 jyly jeltoqsan aıynyń sońynda negizgi sport túrleri boıynsha álem chempıonattarynda jeńis­ke jetý týraly Keńes úkimetiniń arnaıy qaýlysy jaryq kóredi. Osyǵan oraı shańǵy, konkı, jeńil atletıka, júzý, gımnastıka tárizdi sport túrleri ekpindi damý ústinde dep tanylyp, Keńes Odaǵy sportshylarynyń bul salalar boıynsha álemde alda bolýy týraly naqty mindet qoıylady. Endigi jerde sporttyq oqý oryndary tek sportshylar daıyndaýmen shektelmeı, bilikti mamandar ázirleýdi myqtap qolǵa alýǵa tıisti boldy.

 Maı Ýndeı Hvan 1953 jyly Lesgaft ınstıtýtyn bitirip, konkı men velosıped sportynyń mamany dıplomyn aldy. 24 jasynda konkı sportynan Búkilodaqtyq jattyqtyrýshylar keńesiniń quramyna endi. Onda  KSRO quramasynyń beldi jattyqtyrýshylary N. Petrov, K. Kýdrıavsev, Iа. Melnıkov, I. Anıkanov, M. Kalının tárizdi elge tanymal kisiler boldy. Maı Hvan maıtalman mamandarǵa kó­mektese júrip, sport ǵylymyna tereń boı­laı tústi. Oraıy kelgende, Búki­l­odaqtyq jattyqtyrýshylar keńesine Qazaqstan bapkerlerinen birinshi bolyp múshe bolǵan Maı Hvan ekenin aıta ketýge tıispiz.

Joǵary bilimi bar jas jat­tyqty­rýshynyń eńbek joly ońaı bastalǵan joq. Almatyǵa kelgen ol alǵashqy jyldary joqshylyqtyń azabyn bir adamdaı tartty. Qazirgi Qonaev – Áıteke bı kósheleriniń qıylysyndaǵy eski úıdiń jertólesin jal­ǵa alǵan ol qoly qalt etkende úı ıesiniń sýyn tasyp, aǵashyn jaryp beretin. Basqa da sharýalaryn qabaq shytpaı atqarýshy edi. Sebebi, jertóleniń aqysy asa qymbat emes, qaltasy juqa jas maman úshin turaqty mekenjaıdyń orny bólek.

Jas mamannyń isi ilgeri basýyna sol kezdegi Almaty dene shynyqtyrý ıns­tıtýtynyń dırektory Hamza Muhamed­janov kóp qolǵabys jasaıdy. Ol kisi oǵan aǵalyq aqylyn aıtyp, ınstıtýtta konkı men velosıped kafedrasynyń ashylýyna tikeleı atsalysady. Maı Hvannyń oryndy usynys-tilekterin únemi qoldap otyrady.

1954 jyldyń qyrkúıek aıynda Maı Hvan 8 adamnan konkı tobyn, 10 adamnan velosıped tobyn qurdy. Alǵashynda velosıpedshiler jazda, konkıshiler qysta jattyǵyp júrdi. Birte-birte eki topty jyl boıy baptaýǵa kóshti. Qysta velosıpedshiler konkıshilermen birge konkı tepse, jazda konkıshiler velosıped tepti. Dúnıeniń qat kezi. Keıde konkı jetpeıdi, keıde velosıpedtiń dóńgelegi tabylmaıdy. Eki sport túrine qajetti qosymsha jattyǵý quraldary men stanoktardy Maı Hvan jigitterdiń kómegimen qoldan jasady. Ol kezde qazirgideı muz aıdyny joq. Konkıshiler jattyǵýy úshin áýeli alańdy tegistep, muz quıýdyń basy-qasynda ózi júretin.

Qos birdeı sporttyń tizginin ustaý ońaı emes. Tańerteń úsh saǵat konkı­shilerdi jattyqtyrǵan Maı Hvan tústen keıin úsh saǵat boıy velosıpedshilermen jumys isteýshi edi. Ol azdaı aptasyna bir márte velosıpedshilerdi bastap Qap­shaǵaıǵa baryp qaıtatyn. Esik pen Ilege velosıpedpen talaı bardy. Jol taqtaıdaı bolsa, bir sári. Kedir-budyr jerde, jańbyr men qardyń astynda qanshama beınet keshti deseńizshi. Shirkin, jastyq shaq! Aptasyna bir ret Almatynyń shetinen komandany bastap Medeýge deıin júgirip baryp, júgirip qaıtýshy edi. Baryp-qaıtýy –   26 shaqyrym. Osylaı segiz jyl ter tókti. Segiz jylda talaı belesten asty. Konkı men velosıpedten Qazaqstannyń atyn shyǵardy. Eki birdeı sport túrinen respýblıka quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy boldy.

Ol kezde qysqy sport salasynda­ǵylar qysta ǵana ter tógip, jaz shyǵa jattyǵýdy doǵaratyn. Jazǵy sporttaǵy mamandar da osy júıemen jumys is­teıtin. Maı Ýndeı Hvan Qazaqstan boıynsha konkıshiler men velosıpedshiler jattyǵýyn jyl boıy úzbeı jalǵas­tyrýdy qolǵa alǵan alǵashqy maman. Hvan jattyǵý kólemin ǵylymı deńgeıde adam organızminiń múmkindigin eskere otyryp, belgili dárejege kótere bildi. Mysaly, 50-jyldardyń ortasynda kon­­kıshiler aptasyna 6-8 saǵat ter tókse, bir jylda olar 350 saǵattaı jattyǵady eken. Maı Hvannyń ǵylymı izdenisi negizinde keıin sportshylar bir jylda 500-600 saǵat jattyǵatyn boldy. 1969-1970 jyldary konkıshiler bir jylda 300 kún jat­tyǵatyn deńgeıge jetti. Osyndaı jan­keshti eńbektiń ar­qasynda Maı Hvannyń shákirtteri Keńes Odaǵyn moıyndatyp, álemdik, qur­lyq­tyq jarystarda aldyńǵy qatardan kórindi.

Atap aıtsaq, konkıden KSRO chempıony, iri halyqaralyq jarystardyń je­ńimpazy Oleg Shabarov, Qazaqstannan shyqqan tuńǵysh álem rekordshysy, Ke­ńes Odaǵy chempıonattarynyń júldegeri Galına Romanova, Eýropa jáne Keńes Odaǵynyń chempıony, álem birinshili­giniń júldegeri Kapıtolına Seregına, 1960 jylǵy Qysqy Olımpıadaǵa qatys­qan ataqty konkıshi Iýrıı Malyshev, KSRO chempıonatynyń júldegeri Vıtalıı Nıkıforov, KSRO chempıony, álem­degi 25 úzdik konkıshiniń qataryna engen Igor Nazarov, álem chempıonatynyń júldegeri, KSRO rekordshysy Vladımır Geıderıh, KSRO chempıony Gennadıı Podkovyrov, Eýropa jáne KSRO chempıony, álem chem­pıonatynyń júldegeri Valerıı Troıskıı, Keńes Odaǵy chempıo­nattarynyń júldegerleri Evgenıı Nelepa, Lıýdmıla Voronına, Nına Teterına… Bul sport­shylardyń bári Maı Hvannyń shákirtteri, barlyǵy kezinde Keńes Oda­ǵy qurama komandasynyń sapynda boldy. Al Borıs Jılıshıkov, Iýrıı Troshın, Lıýdmıla Voronına, Valerıı Troıskıı sekildi sportshylar konkı men velosıped sportynan KSRO sport she­beri ataǵyn qatar alsa, konkıden ha­lyqaralyq dárejedegi sport sheberi Gennadıı Podkovyrov velosıpedpen jarysýda sport sheberi dárejesine jetti.

Maı Hvannyń velosıped sportyna sińirgen uzaq jylǵy eńbegi kóp uzamaı jemisin berdi. Qazaqstan velosı­ped­shileri odaqtyq, halyqaralyq jarystarda kózge túse bastady. M.Kalınkın, O.Túsim­hanov, F.Nurǵalıev, A.Ivanov, V.Jáni­bekov tá­rizdi veloshabandozdar Keńes Oda­ǵyndaǵy tańdaýly júırik­terdiń qataryna qo­syldy. Mıhaıl Kalınkın birneshe dúrkin KSRO chempıony atansa, Oleg Túsimhanov Keńes Odaǵy­nyń chempıony ári KSRO halyqtary spartakıa­dasynyń kúmis júl­degeri atandy.

 Maı Ýndeı Hvan álemge áıgili sport ǵalymy Aleksandr Davydovıch Bernsh­teınniń ozyq tájirıbeleri men izde­nisterin qalt jibermeı qadaǵalap, ózi de ýaqytpen sanaspaı jetile túsedi. Aleksandr Bernshteın Qazaqstanda sport ǵylymynyń negizin qalaǵan aıtýly ǵalym. Maı Hvan onyń Qazaqstandaǵy alǵashqy shákirtteriniń biri bolǵanyn áli kúnge deıin maqtan tutady. Bernshteın Qazaq dene tárbıesi ınstıtýtynda fızıologııa kafedrasyn kóp jyl basqardy. Ol kisi M.Hvan, A.Zıma, A.Ivanov, Á.Nurmahanov, A.Makagonov sekildi tulǵalardyń ustazy. Osyndaı bilikti ǵalymnan tálim alǵan Maı Hvan 12 jyl boıy Qazaqstan jattyqtyrýshyla­ry­nyń bas keńesin basqardy. Bas keńes ulttyq qurama komandalardyń oqý-jattyǵý josparyn talqylap, tarazylap, ár sport túriniń jattyqtyrýshylar alqasyna aqyl-keńes berip, jattyq­tyrýshylar alqasynyń deńgeıin aıqyn­dap, kemshilikterin kórsetip, jón siltep otyratyn. Bas keńes jumys istep turǵan kezde ulttyq quramalarǵa bilim-biligi tómen jattyqtyrýshylar bara almaıtyn edi. Qazirgideı sport pen ǵylym egiz qozydaı jarasqan zamanda Qazaqstan sportyna baǵyt-baǵdar kórsetip, ǵyly­mı jolǵa salatyn jattyqty­rýshy­lardyń bas keńesi ábden kerek dep oılaımyz.

 Sportqa jan-tánimen berilgen Maı Ýndeı Hvan 1965 jyly Almatyda orta bıiktiktegi taý jaǵdaıynda sportshy jattyqtyrý taqyrybynda Búkilodaqtyq tuńǵysh sımpozıým uıymdastyrdy. 1966 jyly KSRO-daǵy sport maman­darynyń ishinen birinshi bolyp sport­shylardyń orta bıiktiktegi taý jaǵda­ıyna beıimdelýi, olardyń fızıolo­gııalyq jaǵdaıy týraly bıologııa ǵy­lymynan kandıdattyq dıssertasııa qorǵady.

 Maı Hvan bapker ári ǵalym retinde tyndyrǵan isi mol adam. Ol kisiniń 117 shákirti KSRO sport sheberi dárejesin oryndaǵan eken. Mundaı bıikke tabandy, óz isine shyn berilgen bilikti maman ǵana jete alady. Osy bir eńbekqor, qarapaıym adamnyń tikeleı uıtqy bolýymen Qazaq elinde konkı sportynan tutas bir jattyqtyrýshylyq mektep qalyptasty. Atap aıtsaq, Konstantın Kostýsenko, Nıkolaı Knıazev, Vıktor Bondarenko, Gennadıı Chýgaıskıı syndy maıtalman jattyqtyrý­shylar Vıktor Shasherın, Sergeı Rıabov, Vladımır Kozlov, Lıýdmıla Prokasheva tárizdi álem moıyndaǵan qa­zaqstandyq konkıshi­lerdi baptap shy­ǵardy. Al, Maı Hvan­nyń ǵalym, jat­tyqtyrýshy shákirtterin tek Qazaq­stannan ǵana emes, keshegi Keńes Oda­ǵyna qaraǵan elderdiń ár qıyrynan kezdestirýge bolady.

… Maı Hvan jasy 80-nen assa da sergek. Áli kúnge deıin sporttyq is-sharalardyń, qoǵamdyq jumystardyń bel ortasynda júredi. Ol kisi 2004 jyldan beri Máskeýde konkı sporty ardagerleriniń jıynyn uıymdas­tyryp keledi. Oǵan jyl saıyn konkı sportynan Olımpıada jáne álem chempıondary, ataqty jattyqtyrýshylar qaty­sady. Ardager sportshylar jıyn ús­tinde ózara suhbattasyp, máre-sáre bolady. Bile bilgen adamǵa bul dege­nińiz rýhy bıik, kópshil, darhan kó­ńildi adam­nyń ǵana qolynan keletin tirlik. Maı Ýndeı Hvan munymen de shektelmeı, Almatydaǵy sport ar­dagerlerin aptasyna eki ret bılıard oınaýǵa jınaıdy.

Qazaqtan sportynyń altyn bastaýynda turǵan bilikti mamannyń ómir joly, tamasha jeńisteri keıingi urpaqqa úlgi bolýmen qatar, sporttyq tarıhymyz úshin qundy derek ekeni daýsyz.

Temirhan Dosmuhambetov,

Parlament Májilisiniń depýtaty,

Ulttyq Olımpıada komıtetiniń prezıdenti,

KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy.

 ______________________________________

Sýrette: soldan ońǵa qaraı KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshylary Maı Hvan, Petr Matýshak, Temirhan Dosmuhambetov; professor Maı Ýndeı HVAN.