Qysastyq qurbany

Qolyma qalam alyp, tarıh qoınaýyna ketken oqıǵany qaýzaǵaly otyrmyn. Iá, odan beri mine, attaı 50 jyldyń júzi boldy. Tarıh shyndyqty jasyrmaıdy, ýaqyty kelgende qupııanyń qaqpaǵyn báribir ashady degen osy eken. Sonymen, ótken kúnderdiń ókinishti oqı­ǵasyna qulaq túrelik…

Onda eldiń qońyr kúz­ben qoshtasyp, qy­ty­myr jeltoq­san­nyń yz­ǵarynan yǵa bastaǵan shaǵy bolatyn. Dál sol kún­deri, (ıaǵnı 1962 jyly 17 jel­toqsanda Qa­zaq elin ashýly aıaz qaharynan beter qaltyratqan oqıǵa boldy. Syr boıy azamattaryna «aryz­qoı», «kún­shil», «kartapaz» degen ataq súlikshe jabysty. El bolyp, at ústinde júrgen azamattar jurt betine qaraı almaı qal­dy. Bul bir ary bar, namysy bar adam­nyń betine túsken daq edi. Jarty ǵasyr ýaqyt ótse de atalmysh qııanatty kózi kórip, kýási bol­ǵan­dar áli ókinip, eriksiz bas shaıqaıdy.

Qolyma qalam alyp, tarıh qoınaýyna ketken oqıǵany qaýzaǵaly otyrmyn. Iá, odan beri mine, attaı 50 jyldyń júzi boldy. Tarıh shyndyqty jasyrmaıdy, ýaqyty kelgende qupııanyń qaqpaǵyn báribir ashady degen osy eken. Sonymen, ótken kúnderdiń ókinishti oqı­ǵasyna qulaq túrelik…

Onda eldiń qońyr kúz­ben qoshtasyp, qy­ty­myr jeltoq­san­nyń yz­ǵarynan yǵa bastaǵan shaǵy bolatyn. Dál sol kún­deri, (ıaǵnı 1962 jyly 17 jel­toqsanda Qa­zaq elin ashýly aıaz qaharynan beter qaltyratqan oqıǵa boldy. Syr boıy azamattaryna «aryz­qoı», «kún­shil», «kartapaz» degen ataq súlikshe jabysty. El bolyp, at ústinde júrgen azamattar jurt betine qaraı almaı qal­dy. Bul bir ary bar, namysy bar adam­nyń betine túsken daq edi. Jarty ǵasyr ýaqyt ótse de atalmysh qııanatty kózi kórip, kýási bol­ǵan­dar áli ókinip, eriksiz bas shaıqaıdy.

«О́kinip» degen sózdi qaıta­la­ýyma tarıh tarazysy dálel­dep bergen aıǵaq bar. …1962 jyldyń 17 jeltoqsany kúni tórtkúl dú­nıeni dirildetip turǵan KPSS-tiń bas gazeti «Pravdada» «So­ǵylǵan karta» «Bıtaıa karta» degen feleton jaryq kórdi. Onyń bas ke­ıipkeri Qazaq SSR-indegi Qy­zyl­orda oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Sálimgereı Toq­ta­mysov edi. Gazet azamattyń el aldyndaǵy eń­begi men ar, bedelin taptap, Toqtamysovty «kartapaz» dep sýaıt­sha sypattaǵan. Taqy­ryp­­­tyń tuzy tatymsyz, dáıegi dár­mensiz, jeke adamnyń bir sát­­tik pendelik áreketine óti­rik jala jaýyp, tasada jatyp tas atýshy­lardyń múddesin oryndaǵan. Me­niń bul sózime shúbá kelti­rýshiler bolsa olar­dyń Qazaq­standaǵy 1962 jyl­ǵy jeltoq­san­nyń 18-i kúngi shyqqan ortalyq, oblystyq ga­zet­teri kóshirip basqan feletondy jer­gilik­ti basylym tigin­dilerinen qarap, oqyp shyǵýlaryna bolady.
«Pravda» gazeti «kartapaz» atandyrǵan Sálimgereı Toqta­my­sov kim edi? Qııanattyń qyl shylbyry moınyna túsip, qol­dan uıymdastyrylǵan áreket­tiń qurbany bolǵan ultjandy  bul azamat 1914 jyly Qosta­naı oblysy, Zatobol aýdany, «Aqsý» aýylynda dúnıe­ge kelgen. Aldymen orys-qazaq mek­tebinde saýat ashyp, eńbekke erte aralasady. Oqyǵan ári bel­­­sendi jigit jastaı kózge túsip, qoǵamdyq saıası jumys­tarǵa tartylady. 1941 jyly ózi týǵan óńirdegi Ýrıskıı aýdan­dyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp saılanady. Bul jumys­taǵy iskerligin baıqaǵan joǵary oryn­­dar uzamaı ony 1943 jyly Amangeldi aýdanyna birinshi hatshy etip joǵarylatady. Osy qyz­metterde júrip óziniń adal da saıası saýattylyǵymen, uıym­das­tyrý qabiletimen halyqtyń úl­ken qurmetine bólenedi.
Osylaı S.Toqtamysovtyń saıa­­sı saladaǵy órleý sapary sá­timen sozyla beredi. 1945-1949 jyldar aralyǵynda Qostanaı oblystyq partııa komıtetiniń ekin­shi hatshysy qyzmetine joǵa­rylatyldy. Odan 1949-1950 jyl­­­­dary Semeı oblatkomynyń tóraǵasy mindetin atqardy.
S.Toqtamysovtyń eldegi qyz­metin jiti baqylap, únemi oń baǵa berip otyrǵan joǵary oryndar ony 1950 jyly KPSS Or­talyq Komıtetiniń janyn­daǵy joǵary partııa mektebine oqýǵa jiberdi.Ony úzdik bitirip kelgen soń Sákeń 1953 jyly Oral ob­lystyq partııa komıte­tiniń bi­rin­shi hatshysy bolyp saılandy. Bul oblysty ol úsh jyl bas­qarǵannan keıin Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Ko­mı­tetiniń uıǵarymymen 1956 jyly respýblıka Kásip­odaq­ta­ry ortalyq komıtetiniń tóraǵa­sy bolyp saılandy. Al, 1961 jyldan joǵary­da aıtylǵan, qol­dan qurylǵan «qaqpanǵa» tús­kenshe, ıaǵnı, 1963 jyldyń 10 qańtaryna deıin Qy­zylorda ob­lystyq partııa komı­tetiniń bi­rinshi hatshylyǵyn atqardy.
Azamattyń adamı ajaryn aı­shyqtaı túsetin dálel-baıany­myz­dy jalǵastyra túseıik. S.Toq­­­tamysov Qazaqstan Kompartııasy 3-4, 5-7, 10-11 sez­de­riniń delegaty bolǵan, kóp jyl KKP Ortalyq Komıtetiniń músheli­gine saılanǵan adam. Ol IV-V saılanǵan KSRO Joǵarǵy Ke­ńesiniń jáne II-III saılanǵan respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty boldy.
S.Toqtamysov ıelengen maq­taý-madaqtar da azamat mártebe­sin ósire túsedi. Onyń týǵan eli­niń gúldenýi úshin tókken terin ba­ǵalap, partııa men úkimet ony Lenın, Eńbek Qyzyl Tý, I-II dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordende­ri­men, áldeneshe medaldarmen marapattady. Mine, osylardyń ózi-aq Sákeńniń Qa­zaq­stannyń qajyrly qaırat­ker­le­riniń biri ekenin aıqyndaı tús­se kerek.
Endeshe, osyndaı shyndyq bá­sekesinde shyńdalǵan, ómir tá­ji­rıbesi tolysqan, halyq qalaý­ly­sy kenet qalaı shoq basty, qyr­syqtyń qyl shylbyry qalaı tústi moınyna? Endi osy jarty ǵasyrdan beri jabýly jatqan jumbaqtyń qaqpaǵyn ashyp kóreıik.
Elýinshi jyldardyń sońyn ala eldi bılep turǵan N.S Hrý­shevtiń alasapyrany bastaldy. Sol kezdiń tilimen aıtqanda SSSR-de halyq sharýashylyǵyn basqarýdyń lenındik normalary buzyldy. Máselen, Qazaqstanda qos obkom, ólkeler, óndiristik basqarmalar jasaqtaldy. Aýpart­­­­komdar tarap, aýyl sharýashy­lyǵy óndiristik basqarmala­ry­nyń ja­nyn­daǵy partkom bolyp qaldy.
Osy qurylymnyń arqasynda QKP Ortalyq Komıtetiniń qa­tardaǵy hatshysy Ysmaıyl Iýsý­pov Ońtústik Qazaqstan (Jambyl, Shymkent, Qyzylorda oblystaryn biriktirgen) ólkelik partııa komı­te­­­tiniń birinshi hatshylyǵyna saılandy. Jeke laýazym tizgini qolyna tıgen soń ol Odaqty ıirip, órgizip otyrǵan N.­­S.Hrý­­­shevtiń qoltyǵyna kirip, seni­mine enýdiń alýan aıla-shar­ǵysyna kiristi. Jaǵym­pazdyqty jalpaqshesheılikten bastady. Eli­mizdiń eń qunarly aımaǵynan 4 aýdandy О́zbekstanǵa berý jó­nindegi usynystyń bastamashysy boldy. Osyndaı «jomart­tyǵymen» Kremlge jaqqan Y.Iýsýpovtyń degeni bolyp, ol Qazaqstan kompartııasy Orta­lyq Komıtetiniń birinshi sekretary bolyp saılandy da D.A.Qonaev Mınıstrler Keńesi jumysyna yǵys­ty­ryldy.
Qýatty qol­daýshy­nyń arqa­synda taqqa otyrǵan Y.Iýsýpov qa­zaqtyń kórnekti qaı­ratker­lerin qýdalap, ózinen burynǵy bas­shynyń kadrlaryna ja­zyqsyz kúıe jaǵý, tyrnaq astynan kir izdeý arqyly el bas­qar­ǵan azamattardyń qaharyn, qal­tyratý, sóıtip, bedel jınaý áre­ketin alǵa qoıdy. Sol maqsatpen al­ǵash­qy kezde sýarmaly egin­shilik damymaı, mal sharýa­shylyǵy tabysty salaǵa aınalmaı, ekonomıkasy art­qa tartyp turǵan Qy­zylorda oblysyna shúı­likti. Birden osy óńirdiń ısi qazaqqa bedeldi, tanymal basshysy S.Toqtamysovty aıaqtan shalý úshin onyń ústinen shuǵyl «aryz» túsirip, dereý «bylyq­ty» tekseretin komıssııa jiberdi. Komıssııa Sákeńniń jeke basynan qo­ǵam­ǵa kelti­rilgen kinárat tappaǵan soń Y.Iýsýpov basqa aılaǵa kóship, «Pravda» gazetine S.Toq­tamysov «kartapaz» dep feleton jazdyrýǵa májbúr boldy.
Endi kýágerlerdiń sózine kezek bereıik. Buǵan óz basym gazet materıaldary men S.Toqtamy­sov­tyń sol kezdegi kómekshisi, ol karta «oınaǵanda» qasynda bol­ǵan, qazir Qyzylordadaǵy Qor­qyt ata ýnıversıtetiniń professory, Qýandyq Álimbetovtiń ózi kózimen kórgen, kýáger bolǵan anyqtamasy jáne meniń, osy joldar avtorynyń oblystyq ra­dıonyń tilshisi retinde «karta­pazdardyń» taǵdyryn sheshken obkomnyń plenýmyna qatysqan­daǵy kórgenderim negiz bolady dep aıta alamyn. Aldymen hat­shynyń kómekshisi Q.Álimbe­tovtiń anyqtamasyn keltirelik.
«Bul jaqtan eshkim aryz jaz­baǵan. Komıssııa bizge aryzdy kim jazǵanyn aıtqan da, tipti kór­setken de joq. Birde Toqta­mysov Qazaly aýdanynan oralyp, jolaı Jalaǵash aýdanyna soqty. Qa­synda men boldym. Aýdan­dyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy B.Tasybaev Sákeńe (Toqtamy­sov­qa): «Yıge júrip qonaq bolyńyz, kelinińiz dastarqan jaıyp kútip otyr, Sákeń de (oblatkom tóraǵasy S.Ospanov – О́.J.) keledi», – dep qaıta-qaıta qıyldy. Bastyq dastarqandy attap ketpeıik dep kelisim berdi. Shaı iship, shól basqan soń, ýaqyt ótkizý úshin úı ıesi shahmat oınaýdy usynyp edi, ony biletin adam shyǵa qoımady. Sosyn tez bitetin kúlis oınaýǵa kiristik. Karta oı­naýǵa men, feletonda jazylǵan Adamov, Ilııasov qatysty. Bas­tyǵym (Toqtamysov) bul oıyndy bilmeımin dep dıvanda jatyp gazet oqyp, demaldy. Karta oınaǵan joq. Bas-aıaǵy eki saǵat­ta turyp kettik. Ospanov biz ketkenshe kelgen joq. Yı egesi, «karta oınatqan» B.Tasybaev ta osyny qazir rastaıdy: «Men ózim karta oınaǵan joqpyn. Qonaq kútip, qolym tımedi, al Toqta­mysov tipti oıynǵa qatys­qan joq. Dıvanda jatyp demaldy», deıdi.
Osy jerde feleton joldaryn taǵy bir oqıyq: «…Boltaı Tasybaev Sálimgereı Toqtamys­ulymen tanysqanǵa deıin qoly­na karta ustap kórmegen jáne mundaı ispen áýestigi bolmaǵan jan ekenin aıta keteıik». Mine, osy joldardyń ózi-aq aqsha uta­tyn qumarpaz oıynnyń bolǵa­nyna kúmán keltiredi.
Ýaqyt ashqan shyndyq – ke­zinde eshkimnen bul jóninde jamanat aryz jazylmaǵan. Bul obkomnyń bıýro músheleri arasynan shyqqan ishi tar kúnshil­derdiń áreketi. «Karta oıyny» da joǵaryǵa jaǵynǵan­dar­­dyń pasyq pıǵyly men qol­dan jasalǵan aramdyǵy bolatyn.
Endi «Pravda» gazeti dabylyna baılanysty dáıektemege ke­leıik. 1963 jyldyń 10 qań­tary kúngi kúndizgi saǵat 15-te Qyzyl­orda obkomynyń V plenýmy boldy. Oǵan Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Y.Iýsýpov kelip qatysty.
Plenýmdy oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy S.Toqtamysov ashyp, KPSS Orta­lyq Komıtetiniń noıabr (1962 j.) Plenýmynyń qorytyndy­la­ry jáne oblys partııa uıym­da­ry­nyń mindetteri týraly ob­kom­nyń ekinshi hatshysy P.­T.­Shý­­sharın baıandama jasady.
Kún tártibindegi ekinshi má­sele boıynsha “Qyzylorda ob­lystyq partııa komıtetiniń ju­mysyndaǵy eleýli kemshilikter jóninde» Y.Iýsýpov habarlama jasap, jul­qyna sóıledi. Ha­lyq sharýashy­lyǵy salala­ryn­daǵy jáne par­tııalyq-uı­ym­dastyrý jumy­syn­da­ǵy ora­lyms­yzdyq­tar­dy taldaı kelip, oblys bas­shylarynyń jer je­birine jetti. Sonan keıin «Pravda» gazetin­degi fele­ton­ǵa toq­talyp, «kar­tapaz­dar­dyń» óres­kel áreketin túgel moıyn­daǵan­da­ryn, olar­dyń bárine qatań par­tııa­lyq jaza berilgenin habarlady.
Jaryssózge 7 adam shyqty. Bári bir izben, jattandy jamandaýdy qaıtalap, qudyqqa qulaǵan qulandy jan-jaǵynan tópeleý­men boldy. Birinshi bolyp sóz alǵan Qazaly aýdan­dyq óndiristik basqarmasy part­ko­mynyń hatshysy Á.Baı­shýaqov pen «Qyzyltý» kol­hozynyń tór­aǵasy J.Azamatov oblys basshylary eginshilikti ábden tura­latty dep etekten tartatyn fakt­ilerdi tizip shyq­ty. Sózde­rinen biryńǵaı ja­ǵym­paz­dyqtyń aıqyn lebi esti. Qar­maqshy aýdandyq óndiristik bas­qarmasy partkomynyń hatshysy I.Ábdikárimov syn sadaǵyn oblatkom tóraǵasy S.Ospanovqa siltedi.
– Joldas Ospanov, – dedi ol. – Siz osy jerdiń týmasysyz. Kópten osynda basshy jumysta kelesiz. Oblys ekonomıkasyn kóterýde iskerlik tanytpaısyz, enjarsyz. Keıde ishimdikke boı uryp, oblys basshylarynyń ara­synda araz­dyq týdyryp, iritki salasyz.
О́zge sóıleýshiler de komıs­sııanyń aldyn ala úrkitip, daıyndap qoıǵan jattandy she­shen­deri edi. Antty buzbaı bári bir adamdy jamandap shyqty. Tek pedınstıtýt rektory, ǵa­lym Á.Ermekov qana jala jabylyp otyrǵan qaırat­kerdiń jaqsy jaqtaryn aıtyp, azamatty aýyr jazadan arashalaýdy usyndy.
Plenýmdy Y.Iýsýpov qo­ry­­typ, obkomnyń birinshi hatshysy S.Toqtamysov jumy­synan bosatylyp, partııalyq sógis berilsin dep kesim aıtty.
Iá, osyndaı da qııanat bol­ǵan. Budan keıin S.Toqtamysov Jambyl oblysyndaǵy «Ken­dir» sovhozyn basqarýǵa ji­berildi. Bul jerde de ol óziniń iskerligin tanytyp, sharýa­shy­lyqty az jyl­da alǵa shy­ǵardy. Sosyn uzamaı qaırat­kerligimen tanyl­ǵan azamat Jambyl oblatkom tóraǵasy­nyń birinshi oryn­basar­lyǵyna joǵarylatyldy. Osy qyzmet­ten 1975 jyly odaqtyq dáre­jedegi qurmetti dema­lysqa shyqty. Sóıtip, dú­nıe­den oz­ǵansha adal­dyq­­tyń aq týyna daq túsirgen joq.
О́tegen JAPPARHAN,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, eńbek ardageri.
Qyzylorda.