Qudaıǵa shúkir, 1991 jyly ata-babalarymyz kópten armandaǵan táýelsizdigimiz qantógissiz qolymyzǵa tıdi. «Az eldiń azaby kóp, úlken eldiń lańy kóp» degendeı, basqa respýblıkalarǵa qaraǵanda yzǵarly saıası jeldiń ótinde turǵan Qazaqstanǵa KSRO-dan bólinip shyǵý ońaıǵa túsken joq. Semeıdegi ıadrolyq synaq polıgonyn, Baıqońyrdaǵy ǵarysh aılaǵyn, ortalyqazııalyq áskerı okrýgin, tikeleı Máskeýge baǵynyshty 50-ge tarta iri zaýytty Kremldiń ońaılyqpen bere salýy qıyn edi. Biraq sol kezeńde Kolbınniń ketip, óz ultymyzdan elimizdiń janashyr abyz tulǵasy Nursultan Nazarbaevtyń jarq etip elimizdiń basshylyǵyna kelýi Kremldiń jymysqy josparyn buzyp jiberdi.
KSRO-da da, respýblıkada da shıelenisken saıası jaǵdaı N.Nazarbaevtyń bilekti sybanyp turyp qyzý kirisýin talap etti. Ári jas, ári alǵyr, ári jastaıynan mol tájirıbe jınaǵan N.Nazarbaev Máskeýdegi jınalystarda qatarynan ozyq turdy. Onyń bedeli M.Gorbachevtan artyq bolmasa, kem bolǵan joq. Almatydan bastalǵan ashyq narazylyq qozǵalystar ulǵaıa tústi, KSRO Joǵarǵy Keńesinde depýtattar Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy odaqtyq respýblıkalardyń birinen saılansyn degen pikir aıtyp M.Gorbachevty májbúrledi. Sol sessııada ár taraptan kandıdatýralar usynyla bastady. О́zbekstannyń Ǵylym akademııasynan akademık, depýtat Erkın Iýsýpov ornynan turyp, N.Nazarbaevtyń kandıdatýrasyn usyndy. Búkil zal gýildep ketti, naǵyz kerek adam tabylǵandaı syńaı bildirdi...
Keıinnen men N.Nazarbaev óziniń tikeleı Jarlyǵymen ashqan Túrkistan ýnıversıtetiniń rektory qyzmetinde júrip, sol E.Iýsýpovty Tashkentten shaqyrtyp aldym, óıtkeni jumyssyz júr eken. Birde «Siz qalaısha I.Karımovti usynbaı, bizdiń Prezıdentimizdi usyndyńyz?» dep suradym. Sizderdiń taraptaryńyzdan «maǵan eshkim ótinish aıtqan joq. О́zim ǵalym retinde saraptama jasap, I.Karımov ta, basqa respýblıkalardyń basshylary da óte almaıtynyn jáne sol kezdegi saıasatkerlerdiń ishinen tek N.Nazarbaevtyń óte alatynyn ishteı sezdim. Onyń ústine túrki áleminen bir azamat KSRO basshylyǵyna barsa, bárimizge jaqsy bolar edi ǵoı», dedi.
Sol kezderdegi qyzý aıqaspen ótetin jınalystarda odaqtas respýblıkalar basshylarynyń ishinen B.Elsınmen birge, óz pikirin, óz eliniń múddesin batyl ashyp aıta alatyn N.Nazarbaev boldy. «Budan bylaı biz eshkimge kishi ini bolmaımyz, Keńes Odaǵynda qalsaq, tek teń dárejede bolamyz, al Odaqtan shyqqysy keletin respýblıkalarǵa kedergi bolmaý kerek» degen sózderdi M.Gorbachevtyń kózinshe aıtýy Nursultan Ábishulynyń naǵyz erligi edi. Belorýssııada úsh slavıan eliniń basshylary KSRO-dan shyǵyp ketkende, úlken ımperııaǵa óte qaýipti syn saǵaty týdy. Osy kezde N.Nazarbaev sabyrlyq saqtap, Keńes Odaǵynyń TMD-ǵa beıbitshilik jolmen ótýine, odaqtas respýblıkalardyń jeke, táýelsiz memleket bolýyna zor yqpal jasady.
Mine, sodan beri Qazaqstan táýelsizdik jolymen, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kemeńger basshylyǵymen damyp kele jatyr. Memleketimizdi josparly ekonomıkadan naryq ekonomıkasyna aýystyrý máselesin ǵylymı jolmen sheshti. Sol ǵylymı eńbegi úshin Ulttyq ǵylym akademııasy akademık
N.Nazarbaevqa «Ǵasyr ǵulamasy» degen eń joǵary ǵylymı ataq berip, Altyn juldyzyn taqty. Elbasymyzdyń halyqaralyq arenadaǵy bedeli óte joǵary, alpaýyt elderdiń basshylary qurmetteıdi, túrki áleminiń kóshbasshysy dep tanıdy. Bul – búkil Qazaqstan halqy úshin úlken maqtanysh.
Qazirgi kezde Elbasy N.Nazarbaevtyń kóptegen bastamasy iske asyp, halyq ıgiligine baǵyttalyp jatyr. Ultymyzdyń bolashaǵy úshin qajet «Ulttyq kod», «Uly dalanyń jeti qyry», «Sıfrly Qazaqstan» jáne t.b. ulttyq ıdeıalary Elbasynyń ylǵı izdenis ústinde ekenin kórsetedi. Korrýpsııamen kúresti, qazyna jemqorlyǵyna qarsy is-sharalardy kúsheıtý, jumyssyzdyqty azaıtý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytyp, kóptegen jumys ornyn ashý, ekonomıkany ártaraptandyrý munaı men metallýrgııa ónimderinen túsken qomaqty qarjyny jeńil ónerkásip oryndaryn qaıta quryp, olardy iske qosý týraly tıisti nusqaýlar berýde.
Osy kúrdeli máselelerdi durys sheshý úshin ǵylymı zertteýler qajet. Jalpy aıtqanda, ǵylymsyz damý múmkin emes, sondyqtan elimizdiń ekonomıkasyn, ındýstrııalyq-ınnovasııasyn, mádenıetin alǵa tartý úshin ǵylymǵa tıisti kóńil bólip, oǵan bólinetin qarjyny kóbeıtip, jańa baǵyttarmen jańa ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn ashý qajet. Ǵylymǵa bólinetin qarjynyń ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa baılanysty kúrt azaıyp ketýine qaramastan (IJО́ – ishki jalpy ónimniń 0,13%), Qazaqstan ǵylymy TMD kóleminde dúnıejúzilik reıtıng boıynsha Reseıden keıingi 2-orynda tur. Bul – úlken jetistik. Bizdiń keıbir saıasatkerlerimizdiń ınnovasııanyń ǵylymnan shyǵatynyn sary maıdyń pisken sútten shyǵatyny sııaqty ekenin bilgeni quba-qup bolar edi. Jaqynda Beıjiń qalasynda (Qytaı) 50-ge jýyq eldiń Ulttyq ǵylym akademııalary jınalyp, «Bir beldeý, bir jol» strategııasyna sáıkes Akademııalar alıansy (ANSO) quryldy. Onyń basshysy bolyp Qytaı Halyq Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Baı Chýnlı myrza saılandy, al alty adamnan turatyn basshylyǵyna (prezıdıým) TMD elderinen Reseı ǵylym akademııasy men Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdentteri saılandy. Bul bizdiń ǵalymdarymyzdyń halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń bıik ekenin kórsetedi.
Qazaqstan ǵalymdarynyń aldaǵy ýaqyttaǵy basty mindeti –damyǵan 30 eldiń qataryna kirý ǵylymsyz múmkin emes ekendigin eskerip, ǵylymnyń elimizge tıimdi baǵyttaryn damyta otyryp, Qazaqstannyń ári qaraı gúldene berýine óz úlesterin qosý.
Murat JURYNOV,
UǴA prezıdenti, akademık
