«Bıbigúl Tólegenovanyń ákesin О́relde atty. Al men bolsam, katorgamen qutyldym»
Meniń atam Kópen Dadyrov sonaý alasapyran zamanda «halyq jaýy» atanyp, 1937-1957 jyldar aralyǵynda 20 jyl boıy Sibirde sý isherliginiń arqasynda elge aman-saý tiri oralǵan edi. Jazyqsyz jabylǵan «jalasyn» Krasnoıar ólkesiniń Irbeısk aýdanyndaǵy Stepanovsk lagerinde ótedi. Tar jol, taıǵaq keshýmen, adam balasy tózgisiz azapty kúnderdi basynan ótkergen atamnyń estelik áńgimesin keıingi urpaq sabaq alsyn degen nıetpen gazetke berip otyrmyn.
Meniń atam Kópen Dadyrov sonaý alasapyran zamanda «halyq jaýy» atanyp, 1937-1957 jyldar aralyǵynda 20 jyl boıy Sibirde sý isherliginiń arqasynda elge aman-saý tiri oralǵan edi. Jazyqsyz jabylǵan «jalasyn» Krasnoıar ólkesiniń Irbeısk aýdanyndaǵy Stepanovsk lagerinde ótedi. Tar jol, taıǵaq keshýmen, adam balasy tózgisiz azapty kúnderdi basynan ótkergen atamnyń estelik áńgimesin keıingi urpaq sabaq alsyn degen nıetpen gazetke berip otyrmyn.
Kópen Dadyrovtyń este-ligi: «1934 jyly Semeıden komvýzdy bitirip Shornaýa selosyndaǵy pochta basshy-lyǵyna bekitildim. Shornaýa aýyldyq keńesine Shyńǵystaı, Bobrovka, Sarmóńke, Matveevka mundaǵy mekenderge qaraı-tyn edi. Keshikpeı mundaǵy atqaminer azamattardy atyp-asyp, sibirge aıdaý bastaldy. Sol náýbet meniń de basyma keldi. Ol kezde OChPK-nyń ortalyǵy (Osobaıa Chıngıstaıskaıa pogranıchnaıa komendatýra) О́rel selosynda edi. Komendanty Fılatov, otrıad bastyǵy Ironın degen bolatyn. Sol Ironın meni komen-datýranyń astyndaǵy sý tógip, muz qylyp tastaǵan karserge jeti kún qamap qınady. Naganmen uryp jaǵymdy syndyryp, tisterimdi qaýsatty. Aıtatyny, Keńes ókimetin qulatpaq boldym dep hattamaǵa qol qoı deıdi. Esim kiresili-shyǵasyly, birde kózimdi ashsam, tóbemde topyraq kesek salbyrap tur eken, sony tyrnalap júrip arpadaı asap jedim de, qalǵanyn qaltama salyp aldym. Jeti kúnnen soń podvaldyń bir bólmesine ákelip tyqty. On eki adambyz. Ortamyzda jalǵyz orys aýpartkomnyń birinshi hatshysy Gerasımov (qazaqtarǵa janashyrlyq jasaǵany úshin ustalǵan), aýpartkomnyń ekinshi hatshysy Ahmet Tóle-genov (Bıbigúl Tólegeno-vanyń ákesi) bar. Qyzmet babymen bul kisimen san kezdes-ken edim. Dombyraǵa qosy-lyp án de salatyn qońyr daýysty jaıdary adam edi. Qý súıegi qalǵan, ózdiginen ornynan tura almaıdy. Taǵy bir shyramytqanym – Jurtbaı Toqtaǵanov deıtin Topqaıyń-nyń azamaty boldy.
1937 jyldyń 29 jeltoq-sanynda tańerteń bárimizdi tysqa shyǵaryp, taý etegine aıdap ákeldi. Or qazyp qoıǵan eken, sonyń jıegine turǵyzyp qoıyp, úkim oqydy. Halyq jaýy retinde on ekimiz túgel atylatyn bolyppyz. Bireýler jylady, keıbireýler shókelep otyra ketti. Soldattar myltyq kezene bergende Pronın atpen shaýyp jetti de: «Dadyrový katorga, 8 let, ostalnyh rasstrelıat», dedi. Kózimdi juma qoıdym. Gúrs-gúrs myltyq atyldy. Kózimdi ashsam, on bir adam qanjosa bop orda jatyr eken. Janym túrshigip ketti.
Ahmet Tólegenovti Alma-tyǵa aparyp atypty degen sóz bar. Onyń bári laqap. Ony taratqan jazalaýshy mekeme adamdary. Artyndaǵy týystaryn adastyrý úshin hattamaǵa basqa bir jerdi jazyp, ólgen jerin solaı jasyrady. Ahmet Tólegenovtiń súıegi О́relde, komendatýranyń jańadan salynǵan ǵımaratynyń astynda jatyr.
Joǵarydaǵy úkimnen keıin meni Qatonǵa alyp kelip, túrmege qamady. 1938 jyldyń qańtar aıynyń basynda qaqaǵan aıazda ıtjekkenge aıdaý bastaldy. Joldaǵy tozaq-ty artqa tastap, Igarka ózeniniń jaǵasyna da jettik. Bir zonada bes baraq, ár baraqta 2-3 myń adam. Baraqtyń syrtyn qarmen kómip, sýmen qatyryp tas-taǵan. Keshke taman ár brıgadadan 10-15 kisi bólinip otyn daıyndaımyz da sony baraq-tyń ortasyna jaǵyp jylynyp keptirinemiz. Kúnde keshkisin tekserý jasalyp, jaralanǵandardy, aıaq-qoly synǵandardy alyp ketedi. Olardy qaıda áketetinin de bilmeımiz.
Jaz da shyqty. О́zenniń aınalasy tolǵan ólikter. Qys-taıǵy alyp ketken aýrý-syr-qaýlardy lommen uryp óltirip oıyqqa tastaıdy eken. Jaz shyǵa kesilgen aǵashtarmen birge aǵyp ketetin kórinedi. Mundaı sumdyqty da kórdik».
Bul áńgime tór Altaıdaǵy Qatonqaraǵaı aýdanynyń ór Qarataı eliniń súıegine keńestik totalıtarlyq júıe-niń salyp ketken qasiret tańbasy ispettes.
Tileýbaı DADYROV,
estelik ıesi, Kópen Dadyrovtyń nemeresi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Qatonqaraǵaı aýdany,
Soldatov aýyly.
