Tasada qalǵan tarıh

Qazaqtar áskerge nege alynbady?

Álqısa

XV ǵasyrdyń orta kezinde óz aldyna otaý tigip, ózge jurttardan bólinip shyq­qan kezden bastap qazaq halqy júzdegen jyldarǵa sozylǵan jaýgershilik zamandy basynan keshirdi. Jeri men eliniń bos­tan­dyǵy úshin jan berisip, jan alysqan urys­tar barysynda álemniń birde-bir halqynda joq batyrlar ınstıtýty qalyptasty. Jan-jaǵynan antalaǵan jaýlarǵa qarsy turýda qazaqtar otbasy, oshaq qasynda qalmaı, tý astynda jınala bildi. Uranǵa shyq­paı, óz úıinde buǵyp qalý qazaq úshin ólimge teńeldi.
XIX ǵasyrdyń 70-jyldarynda qazaq dalasy arqyly Hıýaǵa orys áskerlerimen birge sapar shekken amerıkalyq dıplomat Iý.Skaıler: «Eren, erlik pen táýelsizdikti joǵary ustaǵan qazaqtar qaı kezeńde de Syrym, Arynǵazy nemese Kenesary sııaq­ty dala tósinde atqa qonǵan batyrlar týy astynda jınalýǵa daıyn turatyn», – dep jazǵan bolatyn.

Qazaqtar áskerge nege alynbady?

Álqısa

XV ǵasyrdyń orta kezinde óz aldyna otaý tigip, ózge jurttardan bólinip shyq­qan kezden bastap qazaq halqy júzdegen jyldarǵa sozylǵan jaýgershilik zamandy basynan keshirdi. Jeri men eliniń bos­tan­dyǵy úshin jan berisip, jan alysqan urys­tar barysynda álemniń birde-bir halqynda joq batyrlar ınstıtýty qalyptasty. Jan-jaǵynan antalaǵan jaýlarǵa qarsy turýda qazaqtar otbasy, oshaq qasynda qalmaı, tý astynda jınala bildi. Uranǵa shyq­paı, óz úıinde buǵyp qalý qazaq úshin ólimge teńeldi.
XIX ǵasyrdyń 70-jyldarynda qazaq dalasy arqyly Hıýaǵa orys áskerlerimen birge sapar shekken amerıkalyq dıplomat Iý.Skaıler: «Eren, erlik pen táýelsizdikti joǵary ustaǵan qazaqtar qaı kezeńde de Syrym, Arynǵazy nemese Kenesary sııaq­ty dala tósinde atqa qonǵan batyrlar týy astynda jınalýǵa daıyn turatyn», – dep jazǵan bolatyn.

Sol sebepti kezinde patsha ókimeti eń aldymen eldiktiń, qazaq jeriniń azattyǵy men bútindiginiń joqshysy – batyrlardan qutylýǵa, osy arqyly qazaq halqyn rýh­syz­dandyrýǵa, qulaqkesti qulǵa aınal­dy­rý­ǵa tyrysty. 1806 jyldyń 31 mamyrynda Bókeı ordasy úshin bekitilgen «Han ke­ńesi erejelerinde» «batyrlar paıda bolmasyn jáne kúsheımesin» degen naqtyly nusqaý berilýi osynyń dáleli.
Alaıda, batyrlardyń erlik isterin ha­lyq jadynan óshirip tastaý múmkin emes edi. Qazaq balasy beli besikten shyǵa salyp batyrlar jyryn tyńdap, jaýyn­ger­lik rýhta tárbıelendi emes pe?!
Osyǵan qaramastan, múmkin, osy sebepten patsha ókimeti qazaqtardy áskerge almady, olardyń ózderi de bul iske qul­shy­nys tanytpady. Munyń sebebi nede edi? Bul suraqqa jaýaptyń kilti ústem ult pen oǵan baǵynyshty «jatjurttyqtardyń» ara­syndaǵy senimsizdik tamyrynyń tereń­di­ginde bolsa kerek. Sonaý XVIII ǵasyrdyń basynda I Petr: «Mýngal v soldaty ne brat», dep jarlyq shyǵarady. «Mýngal» dep orys patshasy mońǵoldy da, qazaqtar men býrıattardy, basqa da shyǵys halyq­taryn atady.
I Petrdiń qazaq, qyrǵyz sekildi halyq­tar­ǵa senbeýshilik saıasaty alǵa qaraı zańı turǵydan negizdelip, orys qaırat­ker­leri­niń eńbekterinde jan-jaqty qarastyryl­dy. 1822 jyly graf M.Speranskıı Sibir jatjurttyqtarynyń qolyna qarý bermeý jáne olardy orys áskerleri qataryna almaý týraly ereje Sibirdi jaýlap alǵan kezden bastap saıası saqtyq sharasy re­tin­de qabyldandy dep kórsetti (M.Venıýkov. Kratkıe ıstorıcheskıe svedenııa o sıbırskıh ınorodsah po otnoshenııý ıh k vseobsheı voınskoı povınnostı. SPb, 1874.S.4).
1834 jyly Aqmola okrýginiń aǵa sul­ta­ny Qońyrqulja Qudaımendeuly Sankt-Peterbýrgke barǵan kezinde kóshpeli qa­zaq­tardyń rekrýttan bosatylǵany jóninde anyq habarynyń joqtyǵyna baılanysty jasaǵan saýalyna sol jyly 31 mamyrda Ishki ister mınıstri D.Blýdovtan Kók­she­taý, Qarqaraly, Aıagóz, Baıanaýyl, Úshbulaq qazaqtarymen birge Aqmola okrýginiń qa­zaq­tary da áskerge máńgi-baqı alyn­baı­tyn­­dyǵy týraly qujat alady. Otandyq mu­raǵat qorynda saqtalǵan qujat nus­qa­synyń sońynda «Verno: polkovnık sýltan Chıngız Valıhanov» dep jazylǵan (Sol­tús­tik Qazaqstan oblystyq memlekettik mu­ra­ǵaty,1-qor. 1-tizbe. 8-is. 105-106-pp.).
Qazaqtardyń áskerge alynbaýy Reseı­diń túrli qoǵamdyq jikteriniń arasynda talas-tartystar týǵyzady. Polkovnık M.Ve­nıýkov Oral, Torǵaı, Aqmola, Semeı, Je­tisý, Syrdarııa oblystarynda turatyn qazaqtar sany 2 403 800 adamdy quraı­tyny, biraq munshama halyqtyń áskerı mindetke tartylmaýynyń túsiniksiz jaǵ­daı ekendigi týraly 1873 jyly arnaıy eń­bek jazyp, qazaqtardy turaqty ásker qata­ryna almaǵanmen, mılısııa men kazak ás­ker­leri sapynda áskerı qyzmetke daıyndaý qajettiligin dáleldeýge tyrysady (QR Ortalyq memlekettik muraǵaty. 25- qor. 1-t. 2280- is. 2-19-pp.).
Árıne, qazaqtardyń barlyǵyn birdeı áskerge shaqyrý jóninde oılaýǵa da bolmaıdy; munyń saıası qatelikke aparyp uryn­dyratynyn, olardyń HIH ǵasyrdyń ózinde alty ret orys bıligine qarsy qarý kótergenin eskerýimiz qajet. Degenmen, qa­zaqtardy general-gýbernatorlardyń qur­metti qaraýyldarynda, dalalyq ister men kordondarda paıdalanyp, jańa qarýlardy ıgerýge úıretsek, sol arqyly olardyń óz ishterinde básekelestik týǵyzamyz, sonymen birge olardy orystandyrýda mańyzdy qadam jasaımyz deıdi. Bul oraıda Venıýkov Omby, Orynbor men Tashkenttegi jergilikti orys bıleýshileriniń eń bedeldi degen qazaq sultandary men batyrlaryn óz jaǵynda ustap otyrǵanyn, Kenesary zamanynyń ótkendigin, qazaq dalasynyń shyǵystan jáne ońtústikten tizilgen orys selolary men bekinisteriniń qorshaýyna alynǵanyn esepke alý kerektigin aıtady. Sonymen birge qazaqtardy áskerı qyz­met­tiń jeńildetilgen túrlerimen qamtýda olar­dyń «shenqumarlyǵyn, birin-biri kóre almaıtyndyǵyn, madaqtaý-maqtaýdy jaq­sy kóretindigin» utymdy paıdalaný týraly táptishteıdi.
Venıýkovtyń bul usynystary jóninde Torǵaı ýeziniń bastyǵy osy oblystyń áskerı gýbernatoryna bylaı dep túsin­dir­me joldaıdy. Osy ýaqytqa deıin qazaq­tar­dyń áskerı mindetpen qamtylmaýynyń sebebi olardyń ómir saltyna, biraq, shyndap kelgende, mundaı «aýyrtpalyqty» engizýdiń ýaqyty týmaǵandyǵyna baıla­nys­ty. Sondyqtan «Dalalyq oblystar týraly Ýaqytsha Ereje» boıynsha qazaqtar ás­kerge alynýdan bosatylǵan. Qazaqtardyń dúnıetanymyn, damý deńgeıin biletin kim­de-kim olardyń qandaı da mindetkerlikti aýyrsynbaı qabyldaıtyndyǵyn, biraq óz erkindigin shekteýge kónbeıtindigin túsinýi qajet. Qazaqtardyń eki jandy jeri bar: biri – dinine qııanat, ekinshisi – balalaryn ás­kerge alý. Bul eki jaǵdaıdan qorqynysh halyqta osy kúnge deıin saqtalǵan. Son­dyq­tan olardyń arasynda jańa tolqý­lar­ǵa jol bermeý úshin qazaqtardy qandaı da bolsyn ásker qataryna shaqyrýdan bas tartý kerek. Bul máselege 15-20 jyldan keıin ǵana oralǵan jón», – deıdi (Sonda. 21-24-pp.).
Torǵaı ýezi bastyǵynyń bul pikirleri­men kelispeýshiler Túrkistanda orys bı­li­gi­niń ornaýynan keıin ólkede saıası jaǵ­daı­dyń ózgergenin alǵa tartady. Dalalyq general-gýbernator 1883 jylǵy óz ese­binde qazaqtardy, árıne, saqtyqty saqtaı otyryp, shaǵyndap áskerge alý olardyń ta­rapynan qarsylyq týǵyza qoımas dep jazsa, Jetisýdyń general-gýbernatory ás­kerge otyryqshy ǵana emes, kóshpeli qa­zaqtardy da alyp, olardan Qytaı men Orta Azııa shekaralaryndaǵy áskerler quramynda qyzmet etetin atty júzdikter qurýdy usy­nady (QR OMM. 64-q.1-t.125-is.26-p.).
Munan keıingi ýaqytta da qazaqtardy atty ásker quramyna alý kerektigi týraly usynystar tolastamady. 1903 jyly N.A. Obrýchev «Voennyı sbornık» (№8) jýrnalynda qazaqtar alystan kóretin qyraǵy, jer baǵdaryn jaqsy biletin, tabıǵı shabandoz retinde atty ásker úshin «baı materıal» bolyp tabylady, eń aldymen áskerı qyzmetke Bókeı ordasynyń qazaqtary da­ıyn (178-bet) dep kórsetti.
«Reseı ımperııasy zańdary jınaǵy­nyń» 42-babynda: «Túrkistan halqy hám Aq­mola, Semeı, Jetisý, Oral, Torǵaı qa­zaq­tary áskerı qyzmetten azat» (4-tom) dep taıǵa tańba basqandaı etip jazyl­ǵa­ny­men, qazaqtarǵa mundaı jeńildikter be­rilýi orys bıleýshi toptaryna maza ber­meı­di. 1904 jyldyń 15 naýryzynda áske­rı mindetti óteýdi zattaı salyqpen almas­tyrý jóninde Qarjy mınıstrliginiń bas­qar­ma bastyǵy A.Kokovsev qol qoıǵan qu­jat qabyldanady (Sonda. 25-q. 1-t. 2803 – is. 21-22-pp.). Biraq bul sheshimge Ishki ister mınıstri kúmánmen qarap, «jatjurttyq­tar­dy» ásker qataryna shaqyrý máselesi jóninde «asa qupııa jaǵdaıda qajetti máli­metter jınaý úshin» Orynborǵa bir­ne­she laýazymdy adamdardy issaparǵa ji­be­redi (Sonda. 340-is. 1-2-pp.).
1911 jyldan qazaqty ásker qataryna sha­qyrý máselesi Memlekettik dýmada tal­qylana bastaıdy (Sonda. 1549-is. 62-82–pp.). Bul jóninde «Bırjevye vedomostı» (SPb) gazeti: «Qazirde qazaqtan soldat alý máselesi eń aldymen qoıylatyn istiń biri bolyp tur… Talaı ret áskerı mınıstr bul týraly joba jasap, Dýmanyń kún tárti­bi­ne kirgizbek bolyp, ýáde bergen…1914 jyly shilde aıynda bul másele týraly arnaıy baıandama tyńdalyp, qazaq soldat bola almaıdy degen qarar qabyldanǵan. Sebebi, qazaq – kóshpeli. Kóshpelilik pen memlekettilik bir-birine úılespeıdi. Qa­zaq­tyń mádenıeti tómen. Oryssha bil­meı­di. Jazý tanymaıdy. Soldat tamaǵyn ta­maq­synbaıdy, áskerı qyzmetke shydamaıdy», – dep jazdy.
Reseı Soǵys mınıstrligi Bas shta­by­nyń bastyǵy general Mıhnevıch mundaı pikirmen kelispeı, osy gazetke bylaı dep suhbat beredi: «Qazaq – jaýynger halyq. Ta­laı qıly zamandardy basynan ótker­gen… Qazaqtar – 12 mıllıon shamaly jurt. Onyń alty mıllıony Túrkistan men shetki oblystarda. Alty mıllıony Buhar jerinde. Sanyna qaraǵanda qazaqtan jaq­sy ásker shyǵady. Qazaqqa memlekettilik isi jat, ásker bolýǵa olar jaramaıdy degen pikir, meniń oıymsha, negizsiz».
Gazette basqa da memlekettik mekemeler ókilderiniń pikirleri berildi. Bular: «Qazaqtar durystyqpen áskerı qyzmetti atqarmas dep oılaý olardy orynsyz kem­si­tip, qorlaý bolady. Qazaq – talaı isti at­qar­ǵan halyq. Bular soǵysta aıryqsha paı­daly bolyp tabylar», degendi aıtady («Qa­zaq» gazeti. Almaty, 1998. 235-bet). Al, «Orenbýrgskaıa sloboda» gazeti qazaq­tar týraly: «Momyn, tynyshtyqty súıe­tin halyq. Biraq bireý namysyna tıse, kek alýdy biledi, erligi bar… olardyń bir ar­tyqshylyǵy – bastaryna qandaı aýyrlyq tússe de aspaı-saspaı, ádispen, aqyl-aı­la­men is qylady. Atqa berik, shydamdy, kón­bis, qyraǵy, jershil, aýanyń ózgerisin sez­gish. Osyǵan qaraǵanda qazaq halqynan jaq­sy ásker quraýǵa bolady», – dep oılaıdy.
Qazaqtyń áskerge alynýy máselesi tó­ńi­reginde qazaq zııalylary da bir usta­nym­da bolmaıdy. Biraq olardyń aralaryn­daǵy kelispeýshilikter, qazaqtarǵa senim­siz­digin olardyń «jabaıylyǵymen», «kó­sh­peli­ligimen» búrkemeleýge tyrysqan orys otarshylarynyń jymysqy qylyq­ta­ry­nan emes, halyqtyń muń-múddelerin qor­ǵaý joldaryn izdestirýden týyndap jatty.
Memlekettik dýmadaǵy musylman depýtattary qazaqtardyń ásker qatarynda qyzmet etýi olardyń ulttyq múddesine saı keledi, soldattyqqa barǵan jastar dúnıe kórip, ysylady degendi aıtady.
Alaıda, birinshi dúnıejúzilik soǵys jaǵdaıynda áskerı daıyndyqtan ótpegen qazaq jastaryna bulaısha úndeý tastaý ólimge aıdap salýmen teń edi. Osyny meń­zegen «Qazaq» gazetinde: «Qazaqtan soldat alsa, quqyǵy ulǵaıady, salmaǵy molaıady, mádenıeti joǵarylaıdy degen – munyń bári ádemi sóz, qazaqtan soldat alýdy qýattaý – zor laǵý», – dep jazyldy.
Imperııa taǵdyry urys dalasynda sheshilip jatqannyń ózinde Reseı Soǵys mınıstrligi zamanaýı qarýlardy jáne áskerı bilimi men tájirıbesin patsha óki­me­­tine qarsy jumsaýy múmkin degen qor­qy­nyshtan qazaq jastaryn ásker qataryna shaqyrmaýdan bas tarta almaıdy. Biraq qalaı bolǵanda da qazaqtardy urys maıdanynda orys armııasyna kómekshi retinde paıdalanýǵa tyrysqan ókimet 1916 jyly qarý ornyna kúrek pen ketpen berip, olardy tyl jumysyna alý jóninde jarlyq shy­ǵarady. Osy jarlyq jóninde 8 shil­de­de «Qazaq» gazeti myndaı málimdeme jasaıdy: «Qazaq sekildi irgeli jurt ózgeler qatarynda soǵys maıdanynda qarý-jaraq asynyp memleketti qorǵaýǵa laıyq edi, qatarda joq qara jumysqa baılanýdy kemshilik sanaımyz». Oral, Torǵaı qa­zaq­tary: «Memleketti qorǵaý jumysynda qazaq halqy or qazatyn jumysker bolyp barýǵa da rızalyǵyn bildiredi, biraq … qazaqtar ásker bergen basqa halyqtar qatarynda memleket úshin qan tógip, ásker­lik qyzmetke barýdy artyq kóredi», – dep Petrogradqa hat joldaıdy («Qazaq» gazeti. 311-bet).
Qazaqtan ásker alý jónindegi patsha jarlyǵy jóninde aıta kelip, Á.Bókeı­ha­nov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov halyqqa úndeý joldaıdy. Onda olar: «Bizdiń jurt­qa aıtatynymyz, buǵan kónbeske bol­maı­dy …kónbeımiz degenniń súıengeni jan tát­tilik bolsa, salystyryp qaralyq. Kón­gen­de: jurtqa qandaı aýyrlyq bar, kón­begende qandaı aýyrlyq bar? Kón­gen­de: sharýaǵa kemshilik te keler, barǵan ji­git qazaǵa da, beınetke de ushyrar, biraq eldiń irgesi buzylmas… Kónbegende kóre­tin aýyrlyq: …eldiń berekesi ketedi, bas pen malǵa álegi tıedi, eldiń irgesi buzy­lady», – dep túsindiredi («Qazaq» gazeti. 322-bet).
Sonymen alash kósemderi, keńestik tarıhnama joramalyndaı, qazaqtardyń pat­sha jarlyǵyna kónýin qoldaǵanda, pat­shaǵa qyzmet etýdi emes, qazaq qo­ǵamyna onyń saldarlarynyń jeńilirek bolatyndyǵyn kózdegen.
Patsha jarlyǵy shyqpaı turǵan kezde qazaq zııalylarynyń birazy qazaqtan soldat alý jaǵynda bolmaǵanymen, zańǵa kónbeýshiliktiń halyqty qyr­ǵynǵa ushy­ratatynyn túsingen olar endi qazaq­tardyń, tyl jumysyna bolsa da, barýyn qoldap, óz ustanymdaryn ózgertedi.
1916 jyly qazaqtardyń kópshiliginiń patsha jarlyǵyna qarsy shyqqany, bir­azy­nyń tyl jumysyna attaǵany belgili. Biraq osy oraıda ulttyq ezgige ushyraǵan halyqtyń urys maıdanyna suranýy erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Qalaı desek te, áskerı daıyndyqtan ótpese de, mu­nysy soldattyqqa alynǵan basqa ha­lyqtarmen teń turýǵa, ólimge bas tigip, na­mysyn taptatpaýǵa tyrysýshylyqtyń belgisi edi. Halyq otarlyq ústemdikke ǵana emes, ulttyq kemsitýshiliktiń bir túri retindegi kóringen, qazaq jastaryn tyl jumysyna «rekvızısııalaýǵa» qarsy kóteriledi.

Kúnkóris qamymen…
Sonda: «1917 jylǵa deıin qazaqta esh­qan­­daı soldat bolmady ma, el qatarly urys­tarǵa qatyspady ma?» – degen saýaldar búgingi jastardy mazalamaýy múmkin emes.
Patsha ókimetiniń zańdaryna qaramas­tan qazaqtar az mólsherde bolsa da orys armııasyna quramyna XVI ǵasyrdan bas­tap tartyla bastaǵan. 1590 jyly Oraz Muhamed sultan orys-shved soǵysyna qatysyp erlik kórsetedi, podpolkovnık dárejesine kóteriledi. Ásirese, Reseıdiń qazaqtarmen aralas-quralas jatqan tatar, bashqurt, noǵaı, Sibir halyqtary jer­le­rin basyp alýy, XVIII ǵasyrdyń 30-jyldary Kishi júz ben Orta júz qazaq­tary­nyń bir bóligin ózine qaratýy, kazak-orys­tardyń buryn qazaqtar mekendegen óńirlerdi ıemdenýi, Edil men Jaıyq arasyndaǵy aýmaqqa ornalasyp alǵan qalmaqtardyń jıi-jıi qazaq aýyldaryna shabýyldary Edilden Batys Sibirge deıin­gi birtutas etno-ekonomıkalyq ke­ńis­tikke orasan zor daǵdarys ákeldi. Túrli jaǵdaılarmen qazaqtardyń Jaıyq, Orynbor kazak áskerleri qatarynda qyzmet etýi jıilendi.
Orys ústemdigi ornaǵannan keıin Astrahan, Orynbor, Tobyl, Saratov gýbernııalary, Altaı taýly okrýgi atanǵan aýmaqtarda qazaqtar ejelden kóship-qonyp júretin. Bul óńirlerdegi qazaqtar da otyryqshylyqqa kóship, orys selolary men hýtorlarynda jumysqa jaldandy. Munda meshandar men krestıandar soslovıesine jazylýyna baılanysty olar, Reseı ımperııasynyń zańy boıynsha, turaqty ásker qatarynda qyzmet etýge mindetti boldy.
Bul jaǵdaı batys eýropalyq baspasóz betterinde de kórinis tabady. «London Chronicle» gazeti (1758 j. 9-12 jel­toq­san): «1758 jylǵy Reseıdiń Prýssııaǵa qarsy soǵysynda orys emes ulttardyń – kazaktar men bashqurttardyń jasaqtary ózderin ońtaıly da qýatty kúsh retinde kórsetti», al fransýz tarıhshysy Abel Remıýza osy soǵysta Berlınge kirgen orys áskerleri qatarynda qazaqtar da boldy dep jazady. Aǵylshyn tarıhshysy M.Andersonnyń «Anglııanyń Reseıdi zert­teýi» (London, Nıý-Iork, 1958) atty kitabynda: «Orys emes ulttar jasaq­tarynyń joıqyn áreketteri batysta tatar, bashqurt halyqtaryna qyzyǵýshylyq týdyrady», – delinedi.
Qazaqtar qalmaq áskerleri quramynda da talaı joryqtarǵa qatysady. Qandas­tary­myz kóbine týystas bashqurt ásker­leri quramyna enýge yntalylyq bildire­di. 1798 jyly shekara shebinde qyzmet atqa­rý úshin qurylǵan árqaısysy 500 adam­nan turatyn eki tepter polki quramy­na biraz qazaqtar alynady.
Sonymen birge, qazaqtar Orynbor, Oral kazak-áskerleri quramynda Jaıyq ózeniniń bastaýynan Kaspıı teńizine deıin sozylǵan dıstansııa jerlerinde ás­kerı qyzmet ótkeredi.
1812-1814 jyldar aralyǵynda Kishi júzden 20 myń qazaq erleri shekaradan ótip Orynbor ólkesindegi kazak-orystar ıeligindegi jerlerge qonystanǵan (Levshın A.Istorıcheskoe ı statıstıcheskoe obo­zrenıe ýralskıh kazakov. SPb, 1823. S.317). Bul adamdar shekara shebinde qyzmet atqarýmen birge, qajet bolǵan jaǵdaıda joryqtarǵa da qatysady.
Jalpy alǵanda XVIII ǵasyrdyń aıaq kezinen qazaqtardyń kazak áskerleri qu­ramynda áskerı qyzmet atqarýy daladaǵy ká­dýilgi qubylysqa aınalady. XVIII ǵasyrdyń sońyna qaraı tek qana Orta júzden Orynbor, Tobyl gýbernııalaryna jáne kazak jerlerine 12 myń qazaq úıi qonys aýdarady.
Kazak selolaryn mekendegen qazaqtar pravoslavıe dinin qabyldap, aty-jónderin de ózgertýi, óz dini men halqynan qol úzýi tıis boldy. Oǵan qosa patsha ókimeti qazaq balalaryn orys dvorıandary, kópesteri men me­shan­darynyń satyp alýy jóninde zań shyǵaryp, olardyń tolyqtaı orystanýyn qadaǵalady. Bular da pravoslavıe dini men orys aty-jónine kóshirilip, kóbi Reseıdiń ishki gýbernııalaryna jiberildi, jasy jetkennen keıin áskerge alyndy.
Orystanǵan qazaqtardyń kazak-orystar ás­kerlerinde qyzmet etýi XVIII ǵasyrdyń aıaǵy­nan keń etek alady. Sh.Ýálıhanovtyń aıtýynsha, Sibir vedomstvosynyń keıbir sta­nı­salaryndaǵy turǵyndardyń jartysyna jýy­ǵyn pravoslavıe dinindegi qazaqtar quraıdy (1-tom. 526-b). XIX ǵasyrdyń 50-60-jyldary Oral kazak áskeriniń quramyndaǵy shoqynǵan qazaqtar sany 220-ǵa jetedi.
Kóshpeli qazaqtarǵa júrgizilgen árbir kezekti sanaqta olar basqa halyqtar sanatyna qosyp jiberilip otyryldy. Orynbor shekara komıssııasynyń málimetteri boıynsha, 1799-1815 jyldary «bashqurttar» retinde 1226 er adam (qazaq) ishki kantondarǵa tirkeledi. Iаǵnı, bulardyń barlyǵy rekrýttyq mindet­terdi atqaryp, orystarmen birge joryqtarǵa qaty­sýǵa mindetti bolady (Matvıevskıı P.E. Orenbýrgskıı kraı v Otechestvennoı voıne 1812 goda. Orenbýrg, 1962).
Orys jazalaýshy otrıadtary men kazak-orystardyń qazaq aýyldaryna shapqyn­shy­lyq­tar jasap, maldaryn aıdap áketýi, jaıy­lymdyq jerlerdiń jetispeýshiligi qazaq­tar­dyń kópshiligin qaıyrshylanýǵa ushyratady. Olar bekinister janynda qaıyr surap, óz balalaryn satýǵa deıin barady. Bul jaǵdaı da orys áskerin tolyqtyratyn qubylystardyń birine aınalady. Ásirese, mundaı apat orys qol astyna birinshi bolyp alynǵan Kishi júz qazaqtary arasynda jappaı sıpat alady.
Orynbor gýbernııasyndaǵy Saýda saraıy mańynda kóship-qonyp júrgen qazaqtardan qa­laǵa kelip, qaıyr suraıtyndar sanynyń kóbeıýine baılanysty XIX ǵasyrdyń 40-jyldary Orynbor shekara komıssııasy Orynbor áskerı gýbernatoryna qaıyrshylanǵan qazaq­tar­dyń erlerin áskerı qyzmetke, jas balalaryn kantondyqtardyń batalondaryna alý, áskerge bara almaıtyndaryn, biraq deni saýlaryn ishki gýbernııalarǵa attandyryp, jeke adamdarǵa jumys isteýge, ne bolmasa aza­mat­tyq vedomstvolardyń tutqyndar rotasyna jiberýge ruqsat surap hat jazady. Orynbor áskerı gýbernatory bul iske oń kózqaras bil­diredi (QR OMM. 4-q . 1-t. 355- is. 2, 4-p.).
Qazaqtardan sot sheshimi boıynsha áskerge jiberilgender sany da az bolmaǵanǵa uqsaı­dy. 1832 jyly 30 naýryzda Z-Arhangelsk gar­nızondyq batalondarynyń komandıri, pol­kovnık Plehanov Orynbor shekara komıssııasyna ótken jyldyń 3 shildesinde 1 jáne 2-qalalyq garnızondyq batalonnyń qatar­da­ǵy soldattary – qazaqtar Marabaı Qaı­na­rov, Ábdirahım Jumaev, Shotan Baltabaev, Manas Janbaev (Amanbaev), Jaǵanbaı Beketaev, Jetilgen Toqtabaevtyń qashyp ketken­digi týraly raport túsiredi.
Jáńgir hanǵa (1832 jyly 30 maýsymda), Orynbor qazaqtary batys bóliginiń bıleý­shi­si Baımuhamed Aıshýaqovqa, Shyǵys bóliginiń bıleýshisi Jantóre Jáńgirovke (Jıhangereevke) joldaǵan polkovnık Gekkeniń habarlaýlarynan kóringendeı, olardyń bári de – Ishki orda qazaqtary, «mal urlaǵany» úshin sottalyp, soldattyqqa berilgen. Sonymen birge olardy tezirek qolǵa túsirý maqsatynda J.Toqtabaevtyń – esentemir, M.Qaınarov – alasha, Sh. Baqtybaev – ysyq, J.Beketaev – ker­deri, M.Jamanbaev – qypshaq rýynan ekendigi kórsetilipti. (Sonda. 1527 – is. 3 – 8 p.p.).
1984 jyly aqyn B.Amanshınniń Qazaq­stan Ortalyq memlekettik muraǵaty qorynan HIH ǵasyrdyń 30-jyldary Aland araldarynda áskerde júrgen Janaev degen qazaq ji­gitiniń Jáńgir hanǵa jazǵan hatyn tap­qan­da­ǵy jóninde baspasóz betinde habar berilgen. Onyń esimi muraǵat materıaldarynda ushy­ra­satyn, 1812-1814 jyldardaǵy orys-fransýz soǵysyna qatysqan Janaev Begimbet emes pe eken degen oı keledi.
1838 jyly 31 mamyrda Reseı Ishki ister mınıstrligi jarııalaǵan zań boıynsha sottalyp, tutqyndar rotalaryna jiberilgen qa­zaq­tar jaza mezgilin ótegennen keıin de eline qaıtarylmaıdy, jaramdylaryn soldattyqqa berý, qalǵandaryn Irkýtsk gýbernııasyna qonystanýǵa jiberý belgilenedi.
Keıbir qazaqtar áskerde qyzmet etýdi shen-shekpen alyp, qandaı da bir laýazymǵa qol jetkizýdiń ońaı joly retinde qarasty­ra­dy. 1874 jyly M.Venıýkov Sibir «jatjurt­tyq­tary­nyń» bul taqyryp jónindegi kóz­qa­ra­syn zertteı kelip, bylaı dep jazady: «Re­krýttyqtan bosatylǵan Sibirdiń orys emes turǵyndary, tipti, Qyrǵyz dalasynyń kóp­te­gen adamdary áskerı bólimder qataryna óz er­kimen bardy». Bul sózdiń de jany bar. Sherǵazy Qaıypov (1818 j.ó.) 1788-1790 jyl­dardaǵy orys-shved soǵysyna qatysyp, sekýnd-maıor shenin alsa, Ǵubaıdolla Jáń­girov kavalerııa generaly sheninde 1877-1878 jyldardaǵy orys-túrik soǵysynda erligimen tanyldy.
Áskerı qyzmetke «beıimdiligin» aıtyp, orys ákimshiligine hat jazǵandar da bolady (QR OMM. 25-q . 1-t. 943a- is. 117-p.). Degenmen, qazaq qoǵamyndaǵy aýqattylardyń kóp­shi­ligi qan maıdanǵa barǵannan góri úıde jatyp, ary ketse otarlyq ústemdikke qarsy shyqqan óz qandastaryn qyryp-joıý arqyly shen-shekpen alýǵa tyrysty.
Biraq orys áskeri qataryna alynyp, jo­ryq­tarǵa qatysý qazaqtar úshin jalpy zań­dy­lyqtan góri, ereksheleý, sırekteý ushyra­sa­tyn oqıǵa retinde qala berdi.

Urys dalasynda

1812-1814 jyldardaǵy orys-fransýz so­ǵy­syna otyryqshylanǵan, shoqynǵan, bash­qurt­tar men orys kazaktaryna sińisip ketken qazaqtar qatysady.
Osylardyń biri Iаkov Belıakov (shoqynǵan kezde berilgen aty-jóni) Oral kazak áskeri qatarynda 1809-1910 jyldardaǵy orys-túrik soǵysyna qatysyp, M.I.Kýtýzovtyń kózine túsedi. Orys-fransýz soǵysy qarsańynda ol Baqaly stanısasynda qurylǵan 3-Orynbor kazak polkiniń komandıri bolyp taǵaıyn­da­lady. Bul polk 1812 jyldyń 21 qazanynda maıdanǵa attandyrylyp, 1813 jyldyń tamyz aıynyń aıaǵynda Oderden ótedi. Odan keıin sol jyldyń 5 qazanynda Drezdenge jetedi. 6-7 qazan kúnderi Leıpsıgti shtýrmmen alýǵa qatysyp, «halyqtar soǵysy» atan­ǵan osy urysta Belıakovtyń basshylyǵymen polk úlken erlik kórsetedi. Iа.Belıakovty marapattaý qaǵazynda «nahodıas vperedı {polka}, deıstvoval s otmennym mýjestvom ı neýstrashımostıý» dep jazylady.
3-Orynbor kazak polki graf Bennıgsenniń Rezervtik armııasy quramynda barlyq urys­tar­ǵa qatysady, Erfýrt qalasyna qaraı she­ginip bara jatqan fransýzdardy óksheleı qýa­dy. Ataman Platov otrıadynyń quramyn­da: 10 qazanda Veımar qalasynyń, 18 jáne 19 qazanda Ganaý qalasy jáne 21 qazanda Maındaǵy-Frankfýrt qalasynyń mańyndaǵy urystardyń bel ortasynda bolady. Iа.Belıakov burynǵy 500 adamnan qalǵan 277 adamymen general-maıor Sherbatovtyń erekshe kazak otrıady, feldmarshal Blıýher armııasy quramynda áreket etedi (Iýdın M.L.Oren­býrjsy v voınah 1812-1814 godov. Tashkent, 1912).
Qazaqtar qatysqan áskerı quramalar mu­ny­men shektelmeıdi. Olar 30-Bashqurt, 5-Oryn­bor, 5-Oral, 2-Tepter polki qu­ra­mynda soǵysty. 1812 jyldyń jazynda Molevo Boloto, Levııa, Romanovo degen eldi mekender men Vıazma túbindegi urystarda Murat Qulshoraev, Eris Azamatov, Boranbaı Shýashbaev, Ihsan Ábýbákirov, Saǵıt Hamıtov degen qazaqtar erligimen kózge túsedi.
Polsha men Germanııa jerindegi urystar­daǵy batyl qımyldary úshin Mardan Arapov, Máýlsy Alybaev, Nııazǵul Baqtyly, Dáý­let­keldi Atabaev, horýnjıı Ernazar Dáýlet­ja­nın, Kenjeǵul Halyqov, Nazarbaı Taıanov, ýrıadnıkter Ázimbaı Muhamedov, Jumanııaz Berkinbekov, Úsen Ábýbákirov jáne t.b. qa­zaqtar jaýyngerlik belgilermen marapattalady (Bekmahanova N.E. Rossııa ı Kazahstan v osvobodıtelnom dvıjenıı. M.,1996. S.72).
1-Tepter polkiniń quramyndaǵy Narynbaı men Nazar Janjigitovter (shekti rýynan) erligi úshin ordender, medaldarmen marapattalady (QR OMM. 4- qor. 1-tizbe. 226-is. 15-p.).
1-Bashqurt polkiniń quramynda soǵysqan aqyn Ámen Baıbatyrov (tana rýynan) Leıpsıg pen Glogaý qalalary úshin urystarda kózge túsip, kúmis medalmen marapattaldy. (Voprosy ıstorıı. 1982. №5. S.146).
Qazaqtar 2-Tepter polki quramynda ataqty partızan Davydov otrıadynyń áskerı qımyldarynda da ózderin kórsete bildi. Al, áskerı ýchılısheni bitirgen, alǵashqylardyń biri retinde Parıjge deıin jetken Baıjazyq (Baıazıt) Kúshikbaevtyń (1780-1863, qazirgi Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýd.) esimi sheteldik ádebıette de atalyp júr (Sokol E.D. Revolt of 1916 in Russian Central Asia. Baltimore, 1954. P.110). 1814 jyldyń 19 naýryzynda Fransııanyń astanasy – Parıjge saltanatpen kirgender qatarynda Á.Baıbatyrov, N.Janjigitov, Iа.Belıakovtar da boldy.
Biraz qazaqtardyń 3- jáne 4-dárejeli Anna ordenimen marapattalýy da kóp nárseni ańǵartady. Ondaı áskerı belgiler asqan erjúrektiligi úshin praporshıkten kapıtanǵa deıingi ober-ofıserlerge beriletin. Osy ordenmen orys-fransýz soǵysynda dekabrıs­ter A.Z.Mýravev, N.Mýravev, M.I.Mýra­vev – Apostol, I.D.Iаkýshkın marapattalǵan-dy.
Árıne, munan jańaǵy qazaqtar dekabrıs­termen tanys bolyp, qazaq dalasyna olar­dyń ıdeıalaryn alyp keldi, osy arqyly qa­zaqtyń ulttyq oıanýyna kómektesti degen oı týmaıdy. Olar óz halqynan qol úzgen, orys qujattarynda ǵana esimderi saqtalyp qalǵan adamdar edi. Al, orystanǵan, shoqynǵan Aleksandr Ivanov sekildi (Petropavl bekinisiniń qazaǵy) qandastar esimderi tarıh qoınaýynda múldem belgisiz bolyp qaldy.
*  *  *
Soǵys bitip, orystar men fransýzdardyń qyrǵyn soǵysynda tiri qalǵan qazaqtar kúndelikti turmys-tirshiligine oraldy. Kóp­shiligi orystar arasynda qaldy.
Qazaq qoǵamynda Beıbitshilik manıfesti týraly habarǵa erekshe qýanǵandar ústem tap ókilderi ǵana boldy. 1814 jyly 18 shildede Bókeı han Sankt-Peterbýrgke quramynda sultan Arzyǵalı Nuralyhanov, starshyndar Tólen Ernazarov jáne Barmaq Muratov bar depýtasııa attandyryp, ımperator I Aleksandrge hat joldaıdy. Onda: «Mýdryı gosýdar! Tvoı svıashenneıshıı prestol, krasotoıý svoeıý nıchem ne ýstýpaıýshıı raıskomý sadý, podderjıvaetsıa angelskımı ı svıatıtelskımı sılamı. Ty sokrýshıl mogýshestvennogo protıvnıka Hrıstý, prevzoshel svoımı mılostıamı ı velıkodýshıem samyh drevnıh kesareı. Dıvnyı Aleksandr! Dostoınyı ýkrashatsıa perstnem Solomona, prımı sıı radostnye vzyvanııa ız glýbıny proıznosımye…», – degen «júrekjardy» sózderin arnaıdy (RGIA. F. 1291. Op. 81. D.52a. L.1, 58b.-59b.).
Qazaqtardyń soǵysqa qatysqanyn bilmedi me, álde ol týraly bir aýyz sóz qosýdy orys jeńisine kóleńke túsiredi dep oılady ma, qalaı bolǵanda da, han bul jóninde jumǵan aýzyn ashpaıdy. Onyń orys patshasyn aǵyl-tegil madaqtaýyna Syrtqy ister alqasynyń bastyǵy I.A.Veıdemeıer jaýap berip, bar­ǵan­dardy jaı syılyqpen jáne aqshamen marapattaıdy. Munyń ózine de qazaq sultan­dary men bıleri tóbeleri kókke jetip qýanyp qalady.
Orys-fransýz soǵysyna qatysqan jazýshy S.N.Glınka (1775/6-1847) «1812 jyl týraly jazba» (1836) degen eńbeginde: «Ne tolko starodavnıe syny Rossıı, no ı narody, otlıchnye ıazykom, nravamı, veroıý ı obrazom jıznı, narody kochýıýshıe- ı te, naravne s prırodnymı rossııanamı, gotovy bylı ýmeret za zemlıý rýsskýıý» dep tym ásirelengen, tarıhı shyndyqtan alshaq qorytyndy jasaıdy (Borodıno. 1812. M., 1987. S. 14).
Ár ǵasyrda jaýlap alynǵan halyqtardy orys múddesi úshin zeńbirek jemine aınaldyrý qaı kezeńde de Reseı bıleýshileriniń ulttyq saıasatynyń da, praktıkalyq is-qareketiniń de ózegi bolyp kelgendigi málim.
Qazaqtar bashqurt, tatarlar sekildi, aldaryna qandaı da bir ıdeologııalyq maqsat qoıý­dan, patrıottyq sezimnen góri, pende­shi­likke oraı qımyldady deý shyndyqqa janasymdy bolar.
Otarlyq ezgige qaramaı, qazaqtardyń eren erlikke boı urýy ata-babalarynan qanǵa siń­gen qaısarlyǵynan bastaý alsa kerek. Alaıda, qa­zaq­tardyń bul da, basqa da soǵys­tarǵa qatysyp, orys taǵyna kórsetken yqylas-nıeti de, je­ńiske ákelgen qurbandyqtary da ýaqyt óte kele umyt qaldy. 1912 jyly orys-fransýz soǵy­syndaǵy jeńiske 100 jyl tolýyn keń kólemde atap ótýdi kózdegen patsha ókimeti oblystyq gýbernatorlarǵa jedelhat joldap, osy soǵysqa qatysqandardyń tikeleı urpaq­tary­nan ımperııa astanasyndaǵy saltanatty sharalarǵa ókilder jiberýdi buıyrady. Torǵaı gýbernatory Eversman oǵan «qyrǵyz­dar Otan soǵysyna qatysqan joq» dep jaýap berdi (QR OMM. 25-qor. 1-tizbe. 828-is. 13-15 paraqtar). Orynbordan da, Oraldan da eshkim «tabyla» qoımady.
Iá, ózge jurttyń muń-múddesi úshin áke­lin­gen qurbandyqtyń da, tógilgen ter men kór­setken erliktiń de ómirsheńdigi qysqa ke­ledi, kóbine tarıh paraǵy ondaı jankesh­ti­lik­ti saqtamaıdy.
Qazaqtarǵa senimsizdik Keńes ókimeti tu­syn­da da birjolata seıile qoımady. 1920 jyly Mustafa Shoqaı: «Halqynyń 90 paıyzyn musylmandar quraıtyn keńestik Túr­kis­tandy bıleýshilerdiń olardy Qyzyl Armııa qataryna shaqyrýǵa áli kúnge batyly jetpeı otyr», – dep jazǵan-dy (Volnyı gores. Tıflıs. 1920. 14 ııýnıa).
Ásker qataryna alynǵannan keıin de qa­zaqtar kishi shendegi ofıser deńgeıinen jo­ǵa­ry kóterile almady. Munyń barlyǵy sol baıaǵy ulttyq astamshylyqtan, ózge jurtqa ógeısı qaraýshylyqtan týyndaıdy…
Zaman ózgerdi. Qazaqtar endi ózgeler úshin emes, óz jeri men eli úshin, táýelsizdik týy­nyń eńkeımesi úshin kúresedi, sol sebepti olar­dan zamanaýı tehnıka men soǵys ónerin jetik meńgergen, rýhy bıik jaýyngerler men qolbasshylar shyǵatynyna kúmán joq.
Kóshim ESMAǴAMBETOV, 
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. 
Almaty.