Áziz júrek

1977 jyl bolar, ózim qyzmet istep júrgen Kókshetaýdaǵy oblystyq gazettiń redaktory Janaıdar Mýsın aǵamyzdyń «Aq alań» atty alǵashqy romany «Jazýshy» baspasynan jaryq kórdi. Bul jaǵdaı kókshetaýlyqtar úshin aıta qalarlyqtaı qýanyshty ádebı-mádenı oqıǵa bolǵany túsinikti shyǵar. Al endi kóp uzamaı osy kitap jaıynda respýblıkalyq «Juldyz» ádebı jýrnalynda sol kezdegi esimi elge tanymal, dúrkirep turǵan ataqty jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń iltıpatty resen­zııa-pikir jarııalatýy «Aq alańdy» aq jol­ǵa túsirip, baǵyn ashyp, onyń avtoryn da demep, abyroı-bedelin bıik­tete kóterip jibergeni ras edi. Ázaǵań sol maqalasynda óz kóńilinde avtorǵa degen jýrnalıstik rýhanı týystyq sezimi oıanǵanyn jasyrmaı aıtady.

1977 jyl bolar, ózim qyzmet istep júrgen Kókshetaýdaǵy oblystyq gazettiń redaktory Janaıdar Mýsın aǵamyzdyń «Aq alań» atty alǵashqy romany «Jazýshy» baspasynan jaryq kórdi. Bul jaǵdaı kókshetaýlyqtar úshin aıta qalarlyqtaı qýanyshty ádebı-mádenı oqıǵa bolǵany túsinikti shyǵar. Al endi kóp uzamaı osy kitap jaıynda respýblıkalyq «Juldyz» ádebı jýrnalynda sol kezdegi esimi elge tanymal, dúrkirep turǵan ataqty jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń iltıpatty resen­zııa-pikir jarııalatýy «Aq alańdy» aq jol­ǵa túsirip, baǵyn ashyp, onyń avtoryn da demep, abyroı-bedelin bıik­tete kóterip jibergeni ras edi. Ázaǵań sol maqalasynda óz kóńilinde avtorǵa degen jýrnalıstik rýhanı týystyq sezimi oıanǵanyn jasyrmaı aıtady. Ol kitap shyqpaı jatyp-aq romannyń qoljazbasyna jabyq pikir de jazǵan eken. Sonda avtory kim ekenin bilmeı turyp-aq qoljaz­bany unatqan, odan keleshekte áde­bıe­timizdiń belgili qaıratkerleriniń biri shyǵady-aý degen úmitin de jasyrmaı aıtqan. Artynan sol qoljazba kórnekti kitap bolyp shyqqasyn dúkennen satyp ákelip, qaıtadan kóz júgirtip qaraǵan. Sodan onyń avtory sonaý shalǵaıdaǵy alys elde jatyp, oblystyq gazettiń redaktory deıtin jaýapty da aýyr qyzmetti atqara júrip mynadaı kesek dúnıe, kúrdeli roman jazǵanyna Ázaǵańnyń áziz júregi rııasyz qýanǵan. Iá, ol kisiniń kóp adamnan bólek bir qasıeti sol, basqalardyń tabysyna, sáttiligine jarqyldap, jarqyn júzben qaltqysyz qýana bilýshi edi.

Osy jáıtten soń Ázaǵań men Janaıdar aǵanyń ǵana emes, Ázaǵań men jalpy Kók­she­taýdyń arasyna da bir kózge kórinbes dáneker jip tartylyp qalǵandaı edi. Jazýshyǵa degen qurmet-súıispenshiliktiń dál osyndaı tolǵaǵy jetip lúpildep turǵan shaǵynda, dálirek aıtqanda, 1980 jyldyń kúzgi egin oraǵy qyzyp turǵan qyrkúıeginde baıaǵy el aralaıtyn jýrnalıstik ádetpen Ázaǵań salyp uryp Kókshetaýǵa kele qalsyn.

Ázilhan aǵa sodan Janaıdar Mýsındi janyna ertip, aýdandardy aralap ketti. Sol kezde Volodar, Rýzaev jáne Zerendi aýdandarynda bolǵanyn biletinmin. Almatyǵa qaıtyp oralǵan soń jazyp jarııalatqan joljazba ocherkin «Qazaq ádebıeti» gazeti­nen oqydyq, umytpasam. Sonda Ázaǵań Kókshetaý óńiriniń ataqty aýpartkom hatshylary Baıan Janǵalov, Máýletbaı Kári­mov, Tátken Boqanovtardyń bitim-bolmys, beınelerin ádemi sýrettep, el men jerdi, eńbek tynysyn kelistire jazǵany áli esimde.

Jyldar jyljyp ótip jatty. Men Almatyǵa qonys aýdaryp, áýeli «Juldyz» jýrnalynda, odan soń respýblıkalyq basqa basylymdarda qyzmet isteı bastadym. 1991 jyldyń mamyrynda Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp istep júrgen jerinen Janaıdar aǵamyz da meńdegen aýyr naýqastan baqı saparyna attanyp kete bardy. Osydan bes jyl ótkende, aıaýly aǵamyzdyń 60 jyldyǵy qarsańynda, dálirek aıtqanda, 1996 jyldyń qańtarynda Almatydaǵy maǵan onyń inisi, zań salasynyń qyzmetkeri Erkin Baımýrzın habarlasyp, Jákeń týraly kitap shyǵarǵaly jatqandaryn aıtyp, soǵan, lajy bolsa, Ázilhan Nurshaıyqovtyń estelik lebizin jazdyryp alsańyz durys bolar edi degen ótinishin aıtty.

Shyny kerek, buryn sóılesip kórmegen, men syrttan jaqyn tartyp, jaqsy kórip júrsem de ózimdi múldem tanymaıtyn úlken jazýshyǵa júreksine, ishteı qobal­jýly kóńilmen telefon soqqanym ras. Alystan asqar taýdaı kórinetin Ázaǵań jaqyndaǵy adamdy da qasyna jaqyndat­qysh, janyna jaqyn tartqysh, shynymen-aq, shynaıy kishipeıil, jalpyǵa birdeı janashyrlyq jaıdarman peıilden jazbaıtyn jan eken. Bálkim, ol kezde birden dál osylaı oılaǵan joq shyǵarmyn. Biraq janymnyń tereńinde Ázaǵańa degen dál osyndaı qurmet pen iltıpat árdaıym búlkil­dep jatqany ras. Keıingi jyldar­daǵy jıirek júzdesýlerimiz, sóılesýle­rimiz, azdaǵan aralasý osy oıymdy bekite túskendeı.

Ázilhan aǵa sol joly meniń ótinishim boıynsha ózi aýyryp jatqanyna qaramastan marqum J.Mýsın týraly on shaqty kúnnen uzatpaı «Janaıdar jáne onyń jerlesteri» degen eki baspa tabaqqa jýyq jazýshylyq tolǵanys esteligin jazyp shyǵyp, meniń qolyma ustatty. Estelikti alýǵa bararda kádimgideı tolqyǵanym esimde. Janaıdar aǵa týraly ózimniń de jazǵan óleńimdi ala baryp, Ázaǵaǵa berip edim (keıin ol óleńim J.Mýsınniń mereıjasyna oraı «Qazaq ádebıeti» gazetine shyqqan bolatyn). Sonda Halıma apaıdy kórdim. Al Ázilhan aǵanyń sol estelik maqalasy týra on jyldan keıin, 2006 jyly «Kóksheniń ár tasynda aty qalǵan» dep atalatyn, jazýshy-jýrnalıst J.Mýsın týraly estelikter kitabynda ja­ryq kórdi. Osy istiń basy-qasynda júrgen jigitterdiń eskermegen beıqamdyǵynan Ázaǵańnyń qolyna ol kitaptyń tıe qoı­ma­ǵanyn bilip, men Erkin Baımýrzınnen kitapty aldyrtyp, aǵanyń qolyna tapsyrdym.

Kókshetaý saparynda bolǵanyna 16 jyl ótkende jazylǵan estelik maqalasyn oqı otyryp Ázaǵańnyń jadyna, kisi tanyǵysh­tyǵyna, oqıǵalardyń órmegin setinetpeı, júıelep órbitýine qaıran qalǵandaısyń. Kúndelik júrgizetin uqyptylyqtan adam­dyq ári qalamgerlik ulylyqqa deıin bir-aq qadam ekenin osy jáıt ańǵartyp turǵandaı. Dıalogtar, emosııalar, tanysýlar, áńgime-dúkender, kezdesýler – bári qaz-qalpynda marjandaı tizilip sýretke túsken. Sondaı qarapaıym. Sondaı nanymdy. Sondaı ǵa­jap. Árbir kúnniń oqıǵasy saǵatyna deıin qolmen qoıǵandaı taqyldap saırap tur. Janaıdar Mýsınniń qalamgerlik, jýrna­lıs­tik hám adamı jarqyn beınesine orna­tylǵan eń jaqsy, eń yqylasty, beıildi eskertkishterdiń biri de osy Ázaǵań esteligi bolsa kerek. Sol úshin osynaý uly júrekke ózimdi alǵysker de, qaryzdar sezingendeımin.

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń Almaty bólimshesinde qyzmet isteýime baılanysty ásirese, sońǵy eki-úsh jylda Ázilhan aǵa­men telefon arqyly jıirek sóılesip, ózi­men de ara-tura kózbe-kóz jıirek ushyra­syp júrdim. Bul dúnıede Qorǵanbek degen jýrnalıst qalamger bar ekenin Ázilhan Nurshaıyqov sııaqty Alash ardaqtysynyń tanyp-bilý faktisiniń ózi-aq men úshin zor baqytpen barabar-tyn. «Qyzǵyzstan: bir úmit, bir kúdik» degen maqalam týraly: «Qorǵanbek, seniń bul maqalańdy men maqala dep emes, Qyrǵyzstan týraly poema dep qabyldadym» dep tóbemdi kókke jet­kize kóńilimdi ósirgeni esten sirá keter me.

2010 jyldyń maýsym aıynyń bas kezinde maǵan Saýytbek Abdrahmanov telefon soǵyp: «Ázaǵańa habarlas, Elbasy týraly maqala jazýǵa tapsyrys berip edik, aýyryńqyrap júr eken, oılaryn aýyzsha áńgimelep aıtyp beretin bolar, materıaldy jazýǵa kómektesýiń kerek» dedi. Men dereý Ázaǵańa habarlastym. Erteńine aıtqan ýaqytta úıine bardym. Aǵaǵa bir meıirbıke kelinshek dári egip jatyr eken. Amandasqan soń bir saǵattaı kabınetinde kútip otyrdym. Buryn da bir-eki ret bolǵanmyn. Eki jaq qabyrǵadaǵy sóreler kitaptan qaıysyp tur. Baýkeńmen túsken, basqa da sýretter kózge shalynady. Ártúrli kádesyılar, jádigerler. Árbireýi bir-bir tarıh ekendigi ańdalady. Ázaǵańa tán uqyptylyq. Qymbatty, qımas nárseni qasterleý. Úlken ústel ústinde de tekshe-tekshe úıilgen kitaptar. Qaq tóbesinde keń aıaly, arnaıy jaryq túsirgish. Ázaǵańnyń jumys kabıneti, jazý ústeli. Árbir zatyn kózimmen aıalaı qarap otyrmyn. Keıde turyp, keıbir kitaptardy, jádigerlerdi qasyna jaqyn baryp qaraımyn. Ázaǵań kórshi bólmede sańqyldap sóılep jatyr. Aýyryp júrse de ázil-qaljyńyn qaldyrmaı, daýysy jaıdary shyǵady.

Men dıktofonymdy saılap kelsem, maqalany Ázaǵańnyń aıtýymen óz qolymnan jazyp shyǵady ekenmin dep oılasam, ol búkil sharýany ózi negizinen bitirip qoıǵan eken. Tek keıbir sońynan kelgen oılardy qaǵazdarǵa bólek-bólek túsirgen eken. Keıde tutas abzastar, keıde jekelegen sóılemder. Solardyń qaısysy qaı jerge keletinin, qalaı bastyrý kerektigin maǵan ejiktep túsindirdi. Mereıli 70-ke tolǵaly jatqan Elbasy týraly oı-tolǵanysyna, ol kisiniń qasıet, ónegesin qalaı úlgi tutý kerektigine sonshalyqty yjdaǵatpen qa­raýy tańqalarlyq edi. Árbir sóz tirkesiniń, árbir útir, núkte, syzyqsha, lep, suraý belgilerine deıin durys túsýine, qate basylyp ketpeýine, qalyp qoımaýyna sonsha bir nemis uqyptylyǵymen zer salýy maǵan degen talapty da kúsheıtkeni sózsiz edi. Sabyrly boldym, Ázaǵańnyń barlyq bazynasyn kóterdim, qyzmetimdi, tipti, quraq ushyp, shyn kóńilimmen, barsha yqylasym­men elpildep atqardym desem, bolady.

Maqalany kompıýterge tergizip jatqanda, terip bola bergen kezderde, tipti, ózine qaıta aparyp oqytyp, gazetke basýǵa ruqsatyn alǵannan keıin de, ony aıtasyz, Astanaǵa jiberip qoıǵan soń da Ázaǵańnyń maqalaǵa qosar tolyqtyrýlary taýsylar bolmady, tolas tappady. Olardy óz úıinen faks arqyly jiberip otyrdy. Bárin engizdik. Keıis bildirmedik. Á.Nurshaıyqov­tyń Elbasy týraly ózgeshe tolǵanysy «Zamandasqa hat» degen atpen 22 maýsym kúngi sanda jaryq kórdi. Memleket bas­shysynyń qasynda qolyna mıkrofon ustap sóılep turǵan sýreti qosa berildi. Sonymen birge Nursultan Ábishulynyń: «Qurmetti Ázeke!» dep bastalatyn, óz qolymen jazylǵan jańa 1992 jylmen quttyq­taýynyń faksımılesi qatar shyqty. Halyq jazýshysy Á.Nurshaıyqov basqalar sııaqty Elbasyn jalpylama, jaıdaq madaqtamaı, oryndy-orynsyz jal­paqtap jaramsaq­tanbaı, salıqaly áńgime aıtty, ómir týraly, zaman men qoǵam haqynda, bıik laýazymdy qyzmetti azamat­tardyń qalaı alyp júrýi, kishi­peıil­dilik pen qara­paıym­dylyqty, adamdyq pen ardy saqtaı bilýleri haqynda tebirene tolǵandy. Sóıtip, bul maqala «Ege­menniń» de abyroıyn kótere tústi.

Bul kezde Ázaǵańmen jıi telefondasyp, meniń daýysymdy aıtpaı tanıtyn dárejege jetkem. Aǵa qońy­raý shaldy. Daýysynan qýa­nysh­tyń baısal lebi eskendeı. «Qorǵash, maǵan búgin Elbasy telefon soqty. Maqalany oqyǵan eken, rahmetin aıtty. «Siz «Prezıdentti maqtaı berýdiń keregi joq, onyń isin jaqtaı bilý kerek» depsiz. Onyńyz durys» dep aıtty. Edáýir sóılestik. Oıda joq jerde patsha telefon soqqanda adamnyń aýzyna qapelimde sóz de túspeı qalady eken. Prezıdent densaýlyǵymdy surap edi, «Shaldarsha shapqylap júrip jatyrmyn, Nureke» dep aıttym. Osynym qalaı ózi, durys boldy ma, Qorǵash?» deıdi Ázaǵań. «Árıne, durys, Ázaǵa. О́te durys jaýap bergensiz. Basqa ne deısiz?» deımin men. «Al endi, Qorǵash, Elbasy maǵan rızashy­lyq bildirip, úlken basymen arnaıy telefon soǵyp rahmetin aıtyp jatsa, bizdiń únsiz qalýymyz jaramas. Maǵan osy maqalany jazýǵa tapsyrys bergen Saýytbek qoı, men bir formasyn taýyp, «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti aksıo­nerlik qoǵamynyń prezıdenti Saýytbek Abdrahmanovtyń atyna alǵys hat jazyp, Elbasyna iltıpatymyzdy solaı bildireıik. Osy oıdy Saýytbekke óziń aıtqanyń durys bolar» dedi Ázaǵań.

«Ázaǵań solaı da solaı dep jatyr. Elbasynyń telefon soǵýyna gazet arqyly alǵys-rahmetin bildirmekshi» dep Á.Nur­shaıyqov sálemin dereý ózimizdiń basshymyz Saýytbekke jetkizdim. Saýytbek áýeli «Týh, Ázaǵań da pıarshık bolyp alypty ǵoı» dep kúldi de, sálden keıin: «Jaraıdy, hatyn jetkiz, aqyldasyp kóreıik» dedi. Ázilhan aǵanyń «Alǵys haty» gazettiń 25 maýsym kúngi sanynda jarııalandy. Elbasymen ara­daǵy áńgimesi sonda egjeı-tegjeıli baıandal­ǵan. Árıne, el Prezıdentiniń Á.Nurshaıyqov maqalasyn oqyp, qóńil bólýi, onyń jalpy jurtqa jarııa etilýi Ázaǵań úshin ǵana emes, bizdiń gazet úshin de, jalpy, zııaly qaýym úshin de úlken abyroı ekendigine sóz bar ma.

Sóıtken ázız júrekti Ázaǵań da ómirden ótti. Sonyń aldynda ǵana Azıadanyń qurmetti alaýgeri retinde О́skemenge baryp kelgen joly: «Nesin aıtasyń, Qorǵash, myna aǵalaryń shal bolsa da jele jortyp júgirgende alaýger jastardyń bárinen ozyp ketti ǵoı» dep shattanǵan bolatyn. Iá, aǵanyń kóńili jas edi, ómirge qushtar edi, júregi tunyp turǵan izgilikti mahabbat edi. Ásirese, qaıtys bolar qarsańynda beıne-bir boı jazǵandaı kóbirek saparlady. Astanada. Shymkentte. Taǵy basqa jerlerde. Shaqyrýshylardyń qaı-qaısysynyń da kóńilin qaldyrmady. О́skemende Qysqy Azııa oıyndarynyń qurmetti alaýgeri bolǵan kezindegi Ázaǵańnyń birneshe qas-qaǵym sátterin, óziniń nemeresi – jas qyz balaǵa atalyq meıirimin tókken mııatty mezetterin «Egemenniń» menshikti tilshisi Ońdasyn Elýbaı sýretke túsirip alǵan eken. Olardy sodan keıin shyqqan «Alashty asqaqtatqan Azıada» atty fotoalbom kitabyna jarııalady.

2011 jyldyń 24 qańtarynda qazaqtyń uly aqyny Qadyr Myrza Áli ómirden ozdy. Ázaǵań osy aýyr qazaǵa baılanysty qımas­tyqqa toly qoshtasý lebizinde: «Jasyń toqsanǵa kelgende artyńdaǵy inileriń ómirden ketip jatsa, olarǵa joqtaý jazý qıyn eken. Jastardyń ómirden ozǵanyna óziń kinálideı kúı keshesiń. Jer basyp, tiri júrgen soń olardy joqtamasqa da amal joq» dep egilip edi. Osydan 20 kún ótkende Ázaǵań ózi de baqılyq boldy. Sol bir kúnderde Qazaqstannyń halyq jazýshylarynyń ishin­degi eń halyqtyq, jazýshylyq bitim-bolmysy burynǵy Sábeń, Sábıt Muqanov turpatyn­daǵy alyp jazýshydan aıyrylǵany­myzdy sezingendeı edim. Qadyr qazasyna egilgen sol sózinde Ázaǵań: «Qazaqta ataqty aqyndar kóp. Biraq ataqtylardyń bári birdeı ardaqty bola bermeıdi. Sen sol eń ardaqty aqyndary­myzdyń biri ediń, Qadyrjan» dep edi. Osylaı dep ózi aıtqandaı, Ázilhan aǵa da qazaqtyń eń ardaqty jazýshylarynyń biri edi.

Ázaǵań halyq júreginde mahabbat jyrshysy bolyp qalady. Izgiliktiń jyrshysy. Erliktiń jyrshysy. Arystan júrekti Baýkeńniń alqaýyna bólengen jazýshy. Halyqqa meılinshe keń taraǵan, oqyrmany eń kóp jazýshy. Bir ǵana «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» men «Aqıqat pen ańyz» osyǵan aıǵaq. Ana bir jyldary týǵan hal­qyna «qazaq ultshyldyǵyn» tańǵany úshin áperbaqan Gorbachevqa narazylyq hatyn joldaǵan ultjandy qaıratker. Elbasymyz árdaıym qurmet tutqan, qaıtys bolarynan eki aı buryn ǵana el Prezıdentiniń qoly­nan «Otan» ordenin alǵan otanshyl abyz. О́zi de qazaq qyzdary saılap qoıǵan Mahabbat Prezıdenti. Meniń paıymdaýymdaǵy Ázaǵańnyń áziz júregi osyndaı. Ol júrek qazaǵym dep, halqym dep áli de dúrsildep soǵyp turǵandaı.

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.