Irandyqtar

Jer shary kartasynda belgilengen Iran Islam Respýblıkasynyń memlekettik shekarasynyń syzyǵyna muqııat nazar aýdaratyn bolsaq, bul memleket ornalas­qan jer aýmaǵy tikesinen otyrǵan mysyqtyń beınesin elestetedi. El jalpy kólemi 1 mıllıon 650 myń sharshy shaqyrymǵa jýyq asa úlken aýmaqty alyp jatyr. Onyń kóp bóligi taýly-tasty qyrattardan turady. Aýa raıy jazda qurǵaq ári aptap ystyq, al qysy sýyq bolyp keledi. Solaı bola tursa da, qys maýsymynyń ózinde eldiń birqatar aımaqtarynda sýyq yzǵary sezilmeıtin, tabıǵaty jaıma-shýaq jerler de kezdesedi.

Jer shary kartasynda belgilengen Iran Islam Respýblıkasynyń memlekettik shekarasynyń syzyǵyna muqııat nazar aýdaratyn bolsaq, bul memleket ornalas­qan jer aýmaǵy tikesinen otyrǵan mysyqtyń beınesin elestetedi. El jalpy kólemi 1 mıllıon 650 myń sharshy shaqyrymǵa jýyq asa úlken aýmaqty alyp jatyr. Onyń kóp bóligi taýly-tasty qyrattardan turady. Aýa raıy jazda qurǵaq ári aptap ystyq, al qysy sýyq bolyp keledi. Solaı bola tursa da, qys maýsymynyń ózinde eldiń birqatar aımaqtarynda sýyq yzǵary sezilmeıtin, tabıǵaty jaıma-shýaq jerler de kezdesedi. 

Buryndary Iran óziniń mem­le­kettik shekarasynyń batysynda Irakpen, soltústik-batysynda Túr­­­kııamen kórshi jáne shekaralas edi. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin eldiń soltústik-batys shekarasynda jańa kórshileri – Armenııa men Ázerbaıjan, soltústik-shyǵy­syn­da Túrkimenstan paıda boldy. Al shyǵysynda Aýǵanstan men Páks­tan bar. Shekarasynyń jalpy uz­y­n­dyǵy 7,6 myń shaqyrymdy qu­r­aıdy. Onyń úshten bir bóligine jýy­ǵy teńiz sýy arqyly ótedi. Iran sondaı-aq Kaspıı teńizi men Par­sy jáne Oman shyǵa­naq­ta­ry­na «shomylyp» jatyr. Bularǵa júk, onyń ishinde munaı tasymaldaýda erekshe oryn alatyn Ormýz buǵazyn qosyńyz. Sonymen qatar, Iran óziniń geosaıası jaǵdaıyna jáne qýatty ekonomıkalyq áleý­e­tine baılanysty birneshe stra­te­gııalyq mańyzdy ýchaskeler – Parsy shyǵanaǵy, Kaspıı teńizi, Kavkaz, Ortalyq jáne Ońtústik Azııada eleýli ról atqarady. Onyń ústine munaıdyń jalpy álemdik qorynyń 10 paıyzy, gazdyń 20 paıyzy osy eldiń aýmaǵynda shoǵ­yr­lanǵan. Mine, bul Iran Islam Respýblıkasynyń halyqaralyq qo­­ǵ­amdastyqta saıası ári ekono­mı­kalyq zor áleýetke ıe ekendigin kórsetedi.

* * *

Eger jolyńyz túsip, Iranǵa bara qalsańyz, Parsy shyǵanaǵyn kezdeısoq «Arab shyǵanaǵy» dep ataýdan saq bolǵanyńyz jón. О́ıt­keni, keıde gazet-jýrnaldarda, tip­ti kartalarda Parsy shyǵa­na­ǵyn «Arab shyǵanaǵy» dep jazý ushy­rasyp qalady. Irandyqtar muny ózderin qorlaý, kemsitý dep qab­yl­daıdy. Shyǵanaqty sonaý ejelgi zamandardan kele jatqan tarıhı ataýy – «Parsy shyǵanaǵy» degen­di unatady.

Ár halyqtyń kúndelikti ómir-tirshiligi ýaqyty aǵymyna qaraı ustanatyn ózindik salt-dástúri bolady. Iranǵa alǵash ret barǵan adam ondaǵy buljymas daǵdyǵa aı­nalǵan ulttyq mádenıettiń ere­k­­­sheligin birden baıqaıdy. Mysaly, ırandyqtardyń kúndelikti já­­ne aptadaǵy burynnan qalyp­tasqan tártibin alaıyq. Eldiń bar­lyq óńirlerinde árbir atqan tań men kún turǵyndardy namaz oqýǵa shaqyrýdan bastalady. Strate­gııa­lyq nysandardan basqa mekemeler, ofıster men oqý oryndary jyldyń qaı mezgiline qara­mas­tan, bir ýaqytta ashylady jáne bir ýaqytta jabylady. Kóptegen musylman elderi sııaqty juma Iranda da aptadaǵy jalǵyz jek­senbi kún bolyp sanalady. Al ju­m­ys aptasy senbiden bastalady. Sondyqtan da bul elde tirkelgen shetel elshilikteriniń kópshiligi ju­ma men senbi kúnderi jumys is­temeıdi.

Iran geografııalyq jaǵynan Eý­ropa men Azııadaǵy halyq­tar­dyń kóshi-qon jolyna, ıaǵnı órke­nıetter toǵysyna ornalasqan. О́zi­niń myńdaǵan jyldardy qam­tyǵan tarıhynda bul eldi grekter de, arabtar da, mońǵoldar da, túr­ikter de jaýlap alyp, bılikterin júrgizgen eken. Árbir jaýlap alý­shylyq Iran mádenıetine ózindik jańashyldyq ákelip otyrǵan. О́z kezeginde ırandyqtar olardyń má­denıetiniń jaǵymdy jaqtaryn óz ómirlerine tıimdi kiriktirý ar­qyly, oǵan ulttyq erekshe reńk qosa bildi. Al jaýlap alýshylar bolsa, ıran mádenıetiniń birqatar elementterin óz mádenıetterine de paıdalandy. Talaı bas­qyn­shy­lyqtar men nebir qıyndyqtardy bastarynan ótkizse de, ıran­dyq­tar árkez ózderiniń ulttyq uq­sas­tyǵy men ulttyq dástúrlerin saq­tap, saıası jáne mádenı jaǵynan derbes damyp otyrdy.

 О́tken tarıh alǵashqy poshta júıesi men alǵashqy salyq salý júıesi ırandyq Ahemenıdter áý­letiniń basqarýymen dúnıege kel­genin kórsetedi. Sonymen qatar, biz­diń zamanymyzǵa deıingi 539-530 jyldardaǵy Uly Kırdiń sı­lındri (klınojazba qujat) osy elde jazylyp, jarııa etilgen degen derekter de bar. Ol qujatta adam­dardyń birin-biri qurmetteý qaǵıdattary, dinı tózimdilik, má­de­nıetterdiń erkin qozǵalysy se­kildi máseleler aıtylǵan kóri­ne­di. Bul eskertkishtiń adam quqyǵy tarıhyndaǵy tuńǵysh hartııa ret­inde qarastyrylýy jaıdan-jaı emes. О́ıtkeni, búginde onyń túp­nusqasy Brıtan mýzeıinde saq­taý­ly, al kóshirmesi BUU-nyń Nıý-Iorktegi shtab-páterine qoıylǵan. Sondaı-aq ol 1971 jyly BUU-nyń resmı tilderine aýdaryldy.

Iran órkenıeti álemge ósimdik sharýashylyǵy, mal sharýa­shyly­ǵy, arhıtektýra salalaryna úlken úles qosýymen de tanymal. Onda ósimdikter men jemis-jıdekterdiń túr-túri ósiriledi jáne kóptegen memleketterge eksportqa shyǵary­lady. Tipti, jabaıy eshki maly men taýyqty alǵash ret qolǵa úı­retken ózgeler emes, osy ırandyq aǵaıyndar eken. Onyń ústine kir­pish quıýdy, jel dıirmendi, bas­pal­daqty pıramıda jasaýdy ıra­n­­dyqtar oılap taýypty. Mine, bu­ǵan ǵasyrlar boıy álemde úlken suranysqa ıe bolyp kele jatqan ıran kilemderin qosyńyz. Osy­nyń barlyǵy eńbekqor Iran hal­qynyń urpaqtan-urpaqqa jal­ǵa­syp kele jatqan shyǵarmashylyq sabaqtastyǵy men qoldanbaly ón­er sheberliginiń naqty kórinisi bol­sa kerek.

*  *  *

Iran 1935 jylǵa deıin Persııa dep atalǵan. 1979 jylǵy aq­pan­daǵy Islam tóńkerisinen keıin bul memleket resmı túrde Iran Islam Respýblıkasy degen ataýǵa ıe boldy. Eldiń memlekettik qu­ry­­lymy konstıtýsııa boıynsha aı­qyndalǵan jáne ol bıliktiń úsh tarmaǵy – zań shyǵarýshy, atqa­rýshy jáne sot bıliginen turady. Irannyń konstıtýsııasy 1979 jyly qabyldanǵan. Al 1989 jyly prezıdenttiń ókilettigin keń­eı­tý maqsatynda negizgi zańǵa óz­gerister engizildi, osyǵan baılanysty premer-mınıstr laýazymy joıyldy. Sodan beri premer-mınıstr fýnksııasyn prezı­denttiń ózi atqaratyn boldy.

Islam tóńkerisinen keıin qab­yldanǵan Iran konstıtýsııasynda memlekettiń túrli ınstıtýttary arasyndaǵy bılik bólinisiniń ara-jigi naqty kórsetilgen. Bul jeke joǵary laýazym ıesine nemese belgili bir memlekettik qury­l­ymǵa shekteýsiz bılik berilmeýi tıis degen qaǵıdadan týsa kerek. El­de prezıdent, parlament, jer­gilikti bılik jáne sarapshy keńesi tike saılaý boıynsha saılanady. Basqa memleketterge qaraǵanda, mundaǵy bir ózgeshelik – sarapshy keńesine qatysty. О́ıtkeni, bul organ óz kezeginde eldiń eń joǵ­a­ry qyzmeti laýazymyndaǵy tulǵa – Joǵarǵy kósemdi saılaıdy, odan keıin olar Joǵarǵy kósem­niń memlekettik máseleler jónin­degi keńesshisi retinde jum­ys is­teıdi.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Joǵarǵy kósem memlekettiń eń jo­ǵary basshysy bolyp tabylady. Ol sharıat pen musylmandyq teologııasyn jetik meńgergen tul­ǵa bolýy tıis. Sondaı-aq onyń bas­shylyqta bolý merzimi shektelmegen, ıaǵnı merzimi el konstıtýsııasynda kórsetilmegen. Iran­nyń burynǵy kósemi aıatolla R.M.Ho­meını qaıtys bolǵan soń, 1989 jyly jańa Joǵarǵy kósem bolyp aıatolla Seıed Alı Hameneı saılandy. Al Iran Islam Res­pýblıkasynyń konstıtýsııa­sy­­na sáıkes Joǵarǵy kósemniń qu­zyretine memlekettegi jáne qo­ǵ­amdaǵy qyzmet máseleleriniń bar­lyǵy kiredi dese de bolady. Mysaly, ol Iran qarýly kúshteriniń joǵarǵy bas qolbasshysy retinde soǵys jarııalap, azamattardy jap­paı áskerı jumyldyrýǵa shaqy­rýǵa quqyǵy bar. Sonymen birge, parlamenttiń nemese joǵarǵy sot­tyń sheshimi boıynsha, eger pre­zıdenttiń teris áreketteri dálel­dengen jaǵdaıda ony bılikten shettete de alady. Joǵarǵy kósem, sondaı-aq eldiń bulardan basqa da resmı tulǵalaryn qyzmetke taǵa­ı­yndaý jáne qyzmetten bosatý qu­qyǵyna ıe.

Irannyń memlekettik bılik qu­rylysynda qarama-qaıshylyq tus­tar da baıqalyp qalady. Máse­len, bir jaǵynan, bul memleket ózderiniń konstıtýsııasy boıynsha Islam respýblıkasy sanalady. Ekinshi jaǵynan, ózderiniń sol konstıtýsııasynda eldiń memle­ket­tik qurylysy «Velaıat-e fakıh» qaǵıdattarymen basqa­ryla­tyndyǵy belgilengen. Osy qaǵı­dattarǵa baılanysty memlekettiń joǵary bıliginiń barlyǵyn derlik halyq saılamaǵan Joǵarǵy kósem júzege asyrady. Onyń ústine de­mo­kratııalyq jolmen saılanǵan bılik organdary men qurylymdar – parlament, prezıdent, basqa da qurylymdardyń jetekshilerin Jo­ǵarǵy kósem taǵaıyndaıdy. Al pre­zıdentke atqarýshy bılik or­gan­daryna basshylyq jasaý júk­telgen.

Iran Islam Respýblıkasy mem­­lekettik statıstıka ortalyǵynyń resmı málimetterine qaraǵanda, ótken jyldyń sońyna qaraı bul eldiń halqynyń sany 75,6 mıllıon adamdy quraǵan. Turǵyn­dar­dyń jyldyq ósý qarqyny – 1,4 paıyz. Astanasy – Tehran qala­synda 13,4 mıllıonǵa jýyq adam turady. Memlekettik tili – parsy tili. Sońǵy jyldary saılaý­shy­lardyń saılaýlarǵa qatysý bel­sen­diligi burynǵyǵa qaraǵanda arta túskendigi baıqalady. Mysaly, 2009 jylǵy maýsymda ótken pre­zıdenttik saılaýǵa 46,5 mıllıon ırandyq qatysqan. Bul saılaýshylar tizimindegi saılaýshy­lar­dyń 85 paıyzy eken. Sarapshylar muny rekordtyq kórsetkish dep baǵalady.

Al Iran Islam Respýblı­kasy­nyń qarýly kúshterine kelsek, bar­lyq áskerıler sany 1 mıllıon adamǵa jýyqtaıdy. Bul Irannyń Taıaý jáne Orta Shyǵystaǵy memleketterge qaraǵanda, ásker sany edáýir kóp el ekendigin bildiredi. Sondaı-aq olardyń qarýly kúsh­teriniń ózi qurylymdyq uıym­das­tyrylýy jaǵynan da kópshilik elderden erekshelenetindeı. Mysaly, qarýly kúshteriniń quramynda bir-birine táýelsiz eki áskerı qu­ry­lym – turaqty armııa jáne ıs­lam tóńkerisin qorǵaýshy korpýs qyz­met etedi. Táýelsiz bolatyn sebebi, osy eki áskerı qu­ry­lymnyń ár­qaı­sysynyń jeke-dara qur­lyq­taǵy áskeri, áskerı-áýe kúsh­­teri já­ne áskerı-teńiz kúsh­teri bar.

Al eldiń Joǵarǵy bas qol­bas­shysy Iran qarýly kúshterine qorǵanys mınıstrligi arqyly emes, qarýly kúshterdiń barlyq quramalary men bólimderin bas­qaratyn áskerı joǵary ortalyq organ – bas shtab arqyly jetek­shilik jasaıdy. Qorǵanys mınıs­trligi sondaı-aq áskerdiń jaýyn­gerlik qyzmetterine de tikeleı qatysa almaıdy eken. Mınıs­tr­lik­ke áskerı qurylys, áskerı bıýd­jetti ázirleý, qorǵanys óner­kásibin qarjylandyrýdy qadaǵa­laý, josparlanǵan qarý-jaraq túr­lerin satyp alý, áskerı qyz­met­shilerdiń múddelerin qorǵaý, ıaǵnı olardyń quqyqtyq, medısınalyq, saqtandyrý jáne zeınetaqymen qam­tamasyz etý máseleleri júk­tel­gen.

* * *

Eger Iranǵa barýǵa nıet­ten­seń­iz, jalpyulttyq avıatasymaldaýshy «Iran eır» kom­panııa­sy­nyń qyzmetin paıdalanýǵa keńes berer edik. Sebebi, ushaq bortyna kirgen sátte-aq siz erekshe bir jylylyqty sezinip, stıýardes­sa­lar­dyń joǵary talap deńgeıinde kórsetken qyzmetine tánti bolasyz. Ushaq áýe keńistigine kóte­ri­lip, qalypty bıiktikti baǵyn­dyr­ǵannan keıin stıýardessalar ta­ǵam­nyń úsh-tórt túrin usynady. Olardyń ishinde mindetti túrde dámi til úıiretin ırandyq aspazdar daıyndaǵan ulttyq taǵam bolady. Jolaýshylardyń basym kóp­­shiligi soǵan tapsyrys berip ja­tady. О́ıtkeni, ırandyqtar ashanasy dámdi taǵamnyń túr-túrin daıyndaýmen de keńinen tanymal. Bul kompanııa, sondaı-aq ótken jyly Iran aýmaǵyna keletin jolaýshylar úshin tegin alyp jú­re­tin qol júgi salmaǵynyń normasyn 35 kıloǵa deıin kóbeıtti.

Tehrandaǵy Imam Homeını atyn­­daǵy halyqaralyq áýejaı paıdalanýǵa berilgenge (2007 jyly) deıin jolaýshylarǵa Mehrabad áýejaıy ǵana qyzmet kórsetip kelgen edi. Ol áýejaı shaǵyndaý jáne qazirgi zaman talabyna onsha sáı­kes kele bermeıtindikten, jol­aý­shylarǵa qyzmet kórsetýde problemalar da týyndap jatatyn. Ási­rese, jolaýshylardy saǵattap kezekke turý mezi etetin-di. Al álem­dik úlgide salynǵan jańa áýe­jaı­dyń paıdalanýǵa berilýi ishki jáne syrtqy baǵyttarǵa usha­tyn jolaý­shylarǵa qyzmet kórsetýlerdi edá­ý­ir jaqsartty. Qazirgi kezde jańa áýejaı halyqaralyq baǵyttarǵa saparmen baratyn jolaýshylarǵa, al Mehrabad áýejaıy tek elishilik baǵyttardyń jolaýshylaryna qyz­met kórsetedi.

 Ushaq arqyly Iran aýmaǵyna alkogoldi ishimdikter alyp kire­miz dep áste de oılamańyz, ony múl­de esten shyǵarǵanyńyz jón. О́ıt­keni, oǵan qatań tyıym sa­lyn­ǵan. Kedennen jasyryn túrde spırt­ti ishimdikter alyp ótý qyl­mys bolyp tabylady. Sonymen qatar, bul elge qoǵamda jaǵymsyz áser týdyrýy múmkin nárseler beı­nelengen oıyn kartalaryn, baspa ónimderin, foto-sýretterdi de kirgizýge bolmaıdy. Naqtyraq aıtqanda, kedennen alyp ótetin baspa ónimderi men foto-sýretterde qushaqtasqan áıel men er­kektiń, sondaı-aq ashyq-shashyq kıin­gen qyz-kelinshekterdiń beı­nesi bolmaýy tıis. Ondaılar qo­ǵamǵa jat buıymdar nemese jarııa­lanymdar retinde tárkilenedi.

Sonymen, kedendik resim­deý­den ótip, syrtqa shyqtyńyz deıik. Bireýler kútip alsa, jaqsy. Al kútip almasa she? Buǵan alań­daý­dyń eshqandaı jóni joq. Áýejaı janyndaǵy taksı dıspetcherligine baryp, baratyn jerińizdiń meken-jaıyn nemese qonaq úıdiń ataýyn aıtsańyz boldy, tumsyq tiresken taksılerdiń birine otyrǵyzyp ji­beredi. Bul mańǵa bizdiń áýe­jaı­lar men vokzaldardaǵydaı «taksı, taksı» dep, kelgen jolaý­shy­lar­dyń aldyn oraǵytatyn «bombılalardy» múlde jolatpaıdy.

 El astanasy Tehranda, iri qa­la­lary – Meshhed, Isfahan, Tebrız, Shırazda kóp qabatty tur­ǵyn úıler men ǵımarattar, son­daı-aq eki-úsh qabatty kottedjder kóp kezdesedi. Osynyń ózi ıran­dyqtardyń, bizshe aıtqanda, jer úılerde turǵandy unatatyndyǵyn baıqatady. Mundaǵy bir erek­she­lik – kottedjderdiń arhıtek­týra­lyq syrtqy kórinisi qarapaı­ym­daý bolyp keledi. Al esik-tere­ze­leriniń árlenýinde ulttyq naqysh basym. Sondaı-aq olar qalalarda da, aýyldyq eldi mekenderde de úı aýlalarynda baý-baqsha ósirip, ony baptaýǵa erekshe mán beredi. Shańy shyǵyp, bos jatqan úı aýlasyn kezdestire almaısyz. Mine, bul da ırandyqtardyń eńbekqor, jalqaýlyqqa jany qas halyq ekenin kórsetip turǵandaı.

Osy tusta aıta keteıik, ıran­dyqtardyń úıine aıaq kıimmen kirý ádepsizdik bolyp sanalady. Ony tabaldyryq aldynda mindetti túr­de sheshýińiz kerek. Ásirese, áıel­derdiń ózimen birge juqa shulyq alyp júrgeni jón. Sebebi, jal­ań­ash aıaq pen jeńsiz qos bilek qolaı­syzdyq týdyrady, úı ıesi men kelgen qonaqtardy syılamaǵandyq dep esepteledi. Jalpy, Iran elin­de áıel zatynyń tobyqtan joǵary kıim kıip, ashyq-shashyq júrýi, basyna oramal baılamaýy musyl­man­dyqqa jat áreket bolyp tabylady. Tipti, múıizi qaraǵaıdaı Batys elderi dıplomattarynyń zaı­yp­tarynyń ózderi kóshelerde, qa­byldaýlarda, tipti meıramhanalarda bastaryna jeńil oramal taǵyp, etek-jeńin qymtap júredi.

*  *  *

Irandyqtardyń kúndelikti óm­i­rinen kópshiligimizdi tań-tama­sha qaldyratyn birqatar qarama-qaı­shylyqtar da kózge uryp turady. Mysaly, ǵımarattarǵa kiretin nemese qoǵamdyq kólikterge minetin esikterge qatar kelip qalsańyz, olar kishipeıildik tanytyp, aldymen sizdiń ótýińizdi qaıta-qaıta ótinýmen bolady. Siz kirmeıinshe, esikke entelep umtylmaıdy, kólik basqyshyna aıaq ta salmaıdy. Mun­daı sypaıylyq álemdegi ult­tar men ulystardyń kópshiliginde kezdese bermeıdi. Biraq avtokólik nemese motosıkl júrgizýshi ıran­dyq rýlge otyrǵanda, atqa mingen qazaqtardaı arqasy qozyp ketetin sııaqty. Kóshe qıylystarynda, kep­­­telekterde jol qaýipsizdigi ere­jelerin onsha kóp saqtaı ber­meıdi. Ásirese, MAI qyz­met­ker­leri joq jerlerde bir-birine jol berýdi múlde umytyp, birinshi bolyp ótýge umtylady. Buǵan renish bildirip, aıqaı-shý shyǵaryp, jaǵa jyrtysyp jatqan taǵy eshkim joq. Solaı bola tursa da, Iranda eki ret bolyp, qala kóshelerin jaıaý da, kólikpen de aralaǵan kezde birde-bir jol-kólik oqıǵasy kez­des­pedi. Sol súısindirdi, sol tań­qaldyrdy, sol oılandyrdy.

Iran halqynyń qoǵamdyq ómi­r­in­degi taǵy bir erekshelik – ujymdyq mádenıettiń tereńnen tamyr tartýy der edik. Olar ózge bireýdiń kem-ketigi men olqy­ly­ǵyna nazar aýdarmaýǵa ádettengen. Onyń esesine ırandyqtar el ishi­n­­degi saıası sıpattaǵy ustanymdar men kózqarastar ózgesheligine qa­r­a­mastan, otandastarynyń basyna túsken qaıǵy-qasiretti búkil elge ortaq dep qabyldap, qoldan ke­le­tin kómekterin kórsetýge daıyn turady. Mundaı kezde kózqaras alýandyǵy keıinge ysyrylyp, qı­y­n­dyqty jeńý aldyńǵy orynǵa shyǵady. Jalpy, olar úshin elin, jerin qorǵaý, sondaı shaqta ju­dy­ryqtaı jumylý ejelden qa­l­yp­tasqan dástúr ispetti. Mine, bul Iran halqynyń óz eliniń basyna túsken talaı-talaı qıyn­dyq­tar­dy jeńý jolynda uıymshyldyq tanytyp, patrıottyq sezim se­k­il­di asyl qasıetti boılaryna myq­tap sińdire bilgenin kórsetse kerek.

Tarıhy tereńnen bastaý alatyn bul el ótken ǵasyrlarda talaı ret joıqyn tabıǵat apattaryna ushyrap, san márte shetel bas­qynshylarynyń óktemdigine dýshar bolǵany tarıhtan belgili. Qan­shama ret jermen jeksen bolyp qıratylyp, kúlge aınalyp jatsa da, ár kez qaıta túleý, qaıta órkendeýmen boldy. Osyndaı san qıly qıyndyqtardy bastarynan keshirgen ırandyqtar beıbitshilik pen dostyqty joǵary baǵalaıdy, tóbeles pen kıkiljińderden boılaryn aýlaq ustaýǵa tyrysady. Bireýge daýys kóterý, bireýdi ba­la­ǵattaý, zorlyq kórsetý degen olar úshin jat áreket. Sondyqtan bolsa kerek, eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy aýyr degen qalalar men eldi mekenderdiń ózinde de qylmys óte sırek kezdesedi.

Maqalany myna bir derektermen túıindesek: tarıhshy-ǵal­ym­dar Irannyń taýly qyrattarynan tabylǵan qazbalar boıynsha, mun­da budan 800 myń jyl burynǵy paleolıt dáýirinde adamdar ómir súrgen degen boljam jasap otyr. Bul Iran aýmaǵynda bizdiń zama­nymyzǵa deıingi ekinshi myń­jyl­dyq­tyń sońynda kóshpeli arıı­ler­diń tuńǵysh taıpasy paıda bolǵandyǵyn bildirip turǵandaı.

Jasyratyny joq, talaı márte joıqyn zilzalany, sum soǵysty, basqa da qıyndyqtardy bastarynan keshirgen ırandyqtar búginde de bir «salqyndyqty» sezinip otyr. Eger de solaı bola qalsa, ótken tarıh kórsetkendeı, ol aýyrtpalyqty da kóterer, ýaqyt óte boılaryn tiktep, qaıta órkendeý jolyna da túser.

Álısultan QULANBAI,

«Egemen Qazaqstan».