Ǵaryshqa umtylý – tabysqa umtylý

Qazaqstandaǵy endi jetilip, durys jolǵa túse bastaǵan ǵarysh qyzmeti elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq turǵydan damýyna, tehnologııalyq revolıýsııanyń jańa tolqynynyń týyndaýyna, qoǵamdy jańa dáýirlik ózgeristerge beıimdeýshi negizgi kúshterdiń biri bolyp otyrǵan halyqty aqparattandyrý isiniń jetilýine qomaqty úles qosa alatyn mańyzdy salalardyń biri bolyp tabylady. Osy salanyń tarıhy men búgingi jaǵdaıyn, damý baǵyttary men bolashaqta alar ornyn bilmek bolyp Ulttyq ǵarysh agenttiginiń jaýapty hatshysy Erǵazy NURǴALIEVTI áńgimege tartqan edik.

Qazaqstandaǵy endi jetilip, durys jolǵa túse bastaǵan ǵarysh qyzmeti elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq turǵydan damýyna, tehnologııalyq revolıýsııanyń jańa tolqynynyń týyndaýyna, qoǵamdy jańa dáýirlik ózgeristerge beıimdeýshi negizgi kúshterdiń biri bolyp otyrǵan halyqty aqparattandyrý isiniń jetilýine qomaqty úles qosa alatyn mańyzdy salalardyń biri bolyp tabylady. Osy salanyń tarıhy men búgingi jaǵdaıyn, damý baǵyttary men bolashaqta alar ornyn bilmek bolyp Ulttyq ǵarysh agenttiginiń jaýapty hatshysy Erǵazy NURǴALIEVTI áńgimege tartqan edik.

– Erǵazy Meıirǵalıuly, Ulttyq ǵaryshagenttiginiń tarıhy jerimizdegiBaıqońyr ǵarysh aılaǵynan bastaý aldydesek, kóp qatelese qoımaspyz. Siz osyistiń basy-qasynda bolǵan adam retindeáńgimemizdi sol kezden bas­tap taratypaıtsaq. Eń aldymen Baıqońyr ǵaryshaılaǵy týraly aıta ketseńiz. KeńesOda­ǵy kezinde Baıqońyr qandaı rólatqardy? Baı­qońyrdyń bizdiń elimizgetıgizgen qandaı paıdasy bar? Onyńqazirgi kúıi qandaı? Baıqońyrǵa qatystyReseımen aradaǵy qarym-qatynastarqalaı rettelip otyrady?

– «Baıqońyr» ǵarysh kesheni ótken ǵasyrdyń enshisine jazylǵan adamzat balasynyń teńdesi joq jetistikteriniń biregeıi desek artyq bolmas. Álemdegi eń iri «Baıqońyr» ǵarysh keshenin kópshilik – «Jerdiń birinshi ǵaryshtyq aılaǵy» dep moıyndaıdy.

1955 jylǵy 12 aqpanda burynǵy Keńes Oda­ǵy­nyń Mınıstrler Keńesi Qyzylorda oblysynyń Qazaly jáne Qarmaqshy aýdandary aralyǵynda R-7 zymyranyn (alǵashqy kontınentaralyq zymyran) synaý polıgonyn qurý týraly №292-181 qaýly qabyldap, sol jyly jańa polıgonnyń – ǵarysh kesheniniń irgetasy qalandy.

Alǵashynda polıgonnyń ataýy qupııalyqty saqtaý maqsatynda «Tashkent-90», «Qyzylor­da-50», «Zarıa», «Taıga» nysany dep atalsa, Keńes Odaǵy Qorǵanys mınıstrliginiń 5-shi ǵylymı-zertteý-synaý polıgony keıinnen «Baıqońyr» ǵarysh kesheni degen ataýǵa ıe boldy. Bul jyldarda Keńes Odaǵy Uly Otan soǵysynyń saldarynan bolǵan qıynshylyqtardan áli de aıyǵa qoımaǵan edi. Áıtse de, ǵylymı-tehnıkalyq progresti damytý jáne el qorǵanysyn nyǵaıtý maqsatyna jumsal­ǵan kúshtiń nátıjesinde álemdegi eń birinshi, eń úlken, eń qýatty ǵarysh aılaǵy «Baıqońyr» salyndy.

«Baıqońyr» ǵarysh kesheni burynǵy Keńes Oda­ǵy respýblıkalary azamattarynyń, onyń ishinde Qazaqstannyń da orasan zor eńbeginiń jemisi.

Baıqońyrdan 1957 jyly 4 qazanda jerdiń alǵashqy jasandy serigi ushyryldy, 1961 jyly 12 sáýirde adamzat tarıhynda tuńǵysh ret Iýrıı Alekseevıch Gagarın «Vostok» ǵarysh kemesimen ǵaryshqa attandy. Baıqońyrdan Marsqa jáne Shol­panǵa alǵashqy avtomattandyrylǵan planeta­aralyq stansalar, «Salıýt», «Mır» orbıtalyq stan­salary, halyqaralyq ǵarysh stansasynyń barlyq qurylymdary ártúrli maqsattaǵy jerdiń jasandy serikteri ushyryldy, barlyq keńestik ǵaryshkerler jáne sheteldik ǵaryshkerlerdiń kópshiligi ǵaryshqa osy Baıqońyrdan attandy.

Ushqysh-ǵaryshkerler, alǵashqy qazaq ǵa­ryshkeri, Keńes Odaǵynyń Batyry Toqtar Áýbáki­rov jáne táýelsiz elimizdiń tuńǵysh ǵaryshkeri, «Halyq Qaharmany», Reseı batyry, Qazaqstan Res­pýblıkasy Ulttyq ǵarysh agenttiginiń tóraǵasy Talǵat Amangeldiuly Musabaev ta úsh márte ǵaryshqa osy Baıqońyrdan attandy.

Sonymen birge, Baıqońyr KSRO men onyń odaqtastarynyń zymyran-ıadrolyq qalqany boldy, onda kontınentaralyq ballıstıkalyq zymyrandar synalyp, el tynyshtyǵyn kúzetip áskerı kezekshilikte turdy. «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵy jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde ǵarysh ke­ńistigin ıgerýde kóptegen jańashyl bastamalardyń bastaýyna aınaldy.

Keńes Odaǵy tarap, Qazaqstan 1991 jyly táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵy elimizdiń menshigi bolyp jarııalandy. Alaıda sol jyldarda keńestik ǵarysh sala­syndaǵy kásiporyndar túrli táýelsiz memleketter aýmaǵynda ornalasqandyqtan aradaǵy baılanys úzilip, «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń jaǵdaıy qıyndap, bolashaǵy bulyńǵyr kúnder týdy.

Degenmen, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń kóregen saıasatynyń arqasynda memleket­aralyq kelisimge qol jetkizip, Baıqońyrdy saqtap qana qoımaı, ony ári qaraı damytý múmkindigine ıe boldyq.

1994 jylǵy 28 naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy arasyndaǵy «Baı­qońyr» ǵarysh aılaǵyn paıdalanýdyń negizgi qaǵı­dalary men sharttary týraly memleketaralyq kelisimge qol qoıylyp, «Baıqońyr» kesheni Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti men Reseı Federasııasy Úkimeti arasyndaǵy 1994 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy shart boıynsha Reseı Federasııasyna jalǵa berildi. Atalǵan shart boıynsha Reseı Federasııasy «Baıqońyr» keshenin paıdalanǵany úshin elimizdiń bıýdjetine jylyna 115 mln. AQSh dollaryn tóleıdi.

Sonymen qatar, búgingi kúni Reseı Federasııasy ǵaryshtyq, maqsattyq, halyqaralyq, kommer­sııalyq baǵdarlamalar sheńberinde «Baıqońyr» kesheniniń paıdalanylatyn nysandaryn: starttyq, tehnıkalyq, qurastyrý-synaý jaılaryn, ǵarysh janarmaıy keshenderin jáne t.b. jetildirý ju­mystaryn júrgizip otyr. Sonymen birge, biz stra­tegııalyq áriptesimiz Reseımen birlesip Baı­qońyrda «Báıterek» ǵaryshtyq-zymyran keshenin qurý jumystaryn júrgizýge de kelisken edik. Demek, «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń adamzat balasy úshin de, elimiz úshin de paıdasy zor.

«Baıqońyr» ǵarysh aılaǵy búgingi kúni dostyq pen yntymaqtastyqtyń nyshanyna aınaldy. Baı­qońyr barlyq klastaǵy «Soıýz», «Zenıt», «Proton», «Dnepr» ǵaryshtyq zymyrandardyń naqty starttyq alańy bolyp tabylady, álemde zymy­rantasyǵyshtardy ushyrý sany boıynsha jáne kommersııalyq ǵarysh apparattaryn ushyrý sany boıynsha birinshi oryndy ıelendi.

Qazirgi ýaqytta Baıqońyrdaǵy quqyqtyq qa­ty­nastar 40-tan astam halyqaralyq sharttarmen rettelgen. Sonymen qatar, «Baıqońyr» keshenin paı­da­lanýdan týyndaıtyn máseleler Qazaqstan Res­pýb­lıkasy men Reseı Federasııasy arasyn­da­ǵy yn­tymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıs­sııa­nyń «Baıqońyr» kesheni boıynsha kishi komıs­sııa­synyń otyrystarynda qarastyrylyp otyrady.

– Álem boıynsha alǵanda ǵarysh salasyn damytýdyń qazirgi jaǵdaıyqalaı? Bul ispen qandaı elder shuǵyldanady? Olardyń qandaı qyzyqty,tıimdi baǵdarlamalary bar? Ǵarysh salasyndaǵy básekelestik qalaı órisalýda?

– Qazirgi tańda ǵarysh qyzmeti baılanys, geologııa, aýyl sharýashylyǵy, qorshaǵan ortany qor­ǵaý, qorǵanys jáne qaýipsizdik sııaqty túrli salalarda qajet bolatyn jáne memlekettik mańyzy bar mindetterdi sheshýge múmkindik beredi. Dúnıe júzindegi ǵarysh qyzmeti, onyń ǵylymı-óndiristik bazasy jahandyq ekonomıkany damytýdyń ámbe­bap zańdylyqtary men úrdisterine baǵynatyn, tabıǵı qyzmet atqaratyn sala bolyp qalyptasty.

О́mirdiń ózi ǵaryshtyq quraldardy keńinen paıdalanbaı jahandyq problemalardy sheshý múmkin emes ekendigin dáleldedi. Álemdik tájirıbe joǵary tehnologııalyq ındýstrııanyń negizderin qurýdyń tıimdi joldarynyń biri ǵarysh qyzmetin damytý, eldiń ǵaryshtyq baǵdarlamasyn iske asyrý jáne ǵarysh tehnologııalaryn ónerkásiptik ón­diris­ke engizý bolyp tabylatynyn kórsetti. Son­dyqtan da adamzattyń ǵaryshty zertteýi, ıgerýi óte mańyzdy.

Dúnıe júziniń jetekshi elderiniń ekonomıkasynda ǵylymdy qajetsinetin, resýrstardy saq­taı­tyn tehnologııalar men óndirister rólin arttyrý úrdisi baıqalyp otyr. Bizdiń elimizdiń de ilgeri damýy úshin ǵarysh salasynyń strategııalyq máni asa joǵary.

Álemdegi ǵarysh derjavalarynyń qataryna Reseı, AQSh, Fransııa, Ýkraına, Qytaı, Úndistan, Japonııa, jáne Izraıl sııaqty elder kiredi. Bul elder álemdik ekonomıkalyq daǵdarysqa qaramas­tan, ǵaryshtyq baǵdarlamalardy odan ári damy­týǵa qyrýar qarajat bólip, ózderiniń ǵarysh salasyndaǵy eleýli ornyn ıelenýde. Iаǵnı, bul ǵarysh salasyna jumsalatyn qarajattyń birneshe ese artyq qaıtarymy bolatynyn dáleldese kerek.

Olaı bolsa, biz de elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasynyń júzege asýyna, ǵarysh ındýstrııasy klasteriniń qurylýy men damýyna, mańyzdy jobalardyń iske asýyna jáne álemdik ǵylymı-tehnıkalyq keńistikke enýge jol ashatyn tolyqqandy otandyq ǵarysh salasyn jasaýymyz qajet.

Osy maqsatty kózdeı otyryp, «Qazǵarysh» agenttigi sheteldermen, halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyqty belsendi damytýda. Nátıje­sin­de, ǵarysh salasyn ıgerý aıasynda kóptegen memorandýmdar men kelissózderge qol qoıyldy. Búgingi tańda ǵarysh qyzmeti salasyndaǵy startegııalyq árip­testermen (Reseı, Fransııa) jáne ǵarysh keńistigin beıbit maqsatta zertteý jáne paıdalaný salasyndaǵy álemdik kóshbasshylarmen halyq­ara­lyq yntymaqtastyqty ornatyp, damýdy jolǵa qoı­dyq. Bul elimizge ǵarysh salasyn qurý men ǵarysh ǵylymyndaǵy jetistikterdi, ekonomıkany damytý múddesindegi tehnıka men tehnologııalardy paıdalaný boıynsha mindetterdi barynsha tez jáne tıimdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi.

Keıingi jyldary ǵaryshty beıbit maqsatta zerttep, paıdalaný jóninde 4 úkimetaralyq jáne 8 salaaralyq kelisimderge qol jetkizdik. Búginde osy memlekettermen tyǵyz jumys júrgizip jatyrmyz. Byltyrǵy jyldyń ózinde Reseı Federasııasymen, Birikken Arab Ámirlikteriniń perspek­tı­valyq ǵylym jáne tehnologııa ınstıtýtymen, Saýd Arabııasy Koroldigi Ábdel Ázız atyndaǵy Ǵylymı-tehnıkalyq qalashyǵymen, Japonııa mem­leketimen yntymaqtastyq jónindegi kelisimder men memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Osy baǵyt­ta­ǵy jumys odan ári qarqyndy damı bermek.

– Elimizde ulttyq ǵarysh agenttigi qashan quryldy? Oǵan qandaımindetter júkteldi jáne ol mindetter búgingi kúni qalaı júzegeasyrylýda? Aldaǵy ýaqytta elimizde ǵarysh salasyn odan áridamytýdyń naqty qandaı jos­parlary bar. Ol josparlardy júzegeasyrýǵa kedergi bolyp otyrǵan jáıtter bar ma?

– Ulttyq ǵarysh agent­tigi Memleket basshysy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń 2007 jyl­ǵy 27 naýryz­da­ǵy Jarly­ǵymen quryldy. Bul Qazaq­stannyń ǵarysh salasyn damy­týdaǵy jańa kezeńdi belgilep berdi. Qazirgi tańda, «Qazǵa­rysh» Elbasy men Úki­mettiń jan-jaqty qoldaýynyń arqa­syn­da osy salany sapaly qu­ryp, joǵary tehnologııaly sektordy qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan jobalardy dáıek­ti iske asyryp otyr.

Ǵarysh qyzmetiniń strate­gııa­lyq baǵyttary Qazaqstan Respýblıkasyn údemeli ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq da­my­týdyń memlekettik baǵdar­la­masyna engizilgen. Onda ǵa­rysh salasyna qatysty eldiń Indýstrııalandyrý kartasyna engen tórt iri jobany iske asyrý kóz­delgen. Olar: «KazSat» baılanys jáne aqparat taratý júıe­sin qurý; Jerdi qashyq­tyq­tan zond­taýdyń ǵaryshtyq júıe­sin qurý; «Baıqońyr» ǵa­rysh aı­laǵynda «Báıterek» ǵarysh-zymy­ran keshenin qurý; Ǵarysh apparattaryn qurastyrý-synaý keshenin qurý.

Búgingi tańda osy aýqymdy ári mańyzdy jobalar júıeli túrde júzege asyrylyp keledi. Máse­len, byltyrǵy jyldyń shil­de aıynda «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan ushyrylǵan «KazSat-2» ǵarysh apparatyn Qazaqstan tarapy 2011 jyldyń 25 qarashasynda tolyq paıdalanýǵa qabyldap aldy. Búgingi tańda otandyq spýtnık qalypty jaǵdaıda óz maqsatyna saı jumys atqarýda. Qazirgi ýaqytta 8 iri qazaqstandyq operator óz jumysyn Kazsat-2 spýtnıgi arqyly iske asyryp otyr. Sondaı-aq, 2014 jyly «KazSat-3» jer serigin ushyrý josparlanyp otyr. Aldaǵy ýaqytta «KazSat-4» jer seri­gin de jasaýdyń ýaqyty kelip qalar, óıtkeni bul úl­gidegi keshenniń tıimdi ári sapaly jumys atqa­rýy úshin orbıtada keminde 3 jer seriginiń bolýy qajet.

Al, «Báıte­rek» ǵarysh-zymyran keshenin qurý Qazaq­s­tannyń ulttyq múddesi úshin strategııalyq mańyzy bar dúnıe. Ekologııalyq jaǵynan taza «Báıterek» ǵarysh-zymyran keshenin salý – úlken bolashaǵy bar joba. Bul joba arqyly naqty jetistikterge qol jetkizýge bola­dy. Máselen atalmysh joba kónergen nysandardy jańartý arqy­ly «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵyn saqtap qalý, «Baı­qo­ńyr» ǵarysh aılaǵyn birtin­dep Qazaqstanǵa ótkizý­di qamtamasyz etý sekildi mańyzdy máselelerdi sheshýge tikeleı yqpal etedi, Qazaqstannyń ekolo­gııalyq proble­ma­laryn eńserýge úlken kómegin tıigizedi. Sonymen qatar, «Báıterek» jobasy Qa­zaqstannyń «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵyna naqty enýin jáne álemdik kommersııalyq ushyrý rynogyna kirý múmkindigin, zymyrantasyǵyshtardy ázir­leý jáne ushyrýdyń tehnologııalyq operasııalaryna tikeleı qatysýyn qamtamasyz etedi.

О́kinishke qaraı, «Báıterek» ǵaryshzymyran ke­shenin qurý máselesi jobalyq kezeńnen aspaı tur. Jobanyń basty problemasy ony odan ári qarjylandyrý máselesinde bolyp otyr. Sońǵy ret Reseı tarapy usynǵan tehnıkalyq-ekonomı­ka­lyq negizdeme boıynsha jobanyń quny jeti esege ósip, 1 mlrd. 640 mln. AQSh dollaryn qurady. Son­daı-aq bul keshen ushýǵa tıis «Angara» zymy­rantasyǵyshynyń negizgi sıpaty jasalynbaı, ony ushyratyn qondyrǵyny qurý jáne paıdalanýǵa berý merzimi de naqty anyqtalyp belgilenbeı otyr. Buǵan qosa, bul jobany iske asyrýda barlyq shyǵyndardy Qazaqstan jaǵyna artý máselesi týyndap otyr. О́ıtkeni, Reseı tarapy jobany bir­lesip qarjylan­dyrýǵa qarjy tapshylyǵynan bara almaıtyny málim boldy. Bul másele birneshe ret «Qazǵarysh» pen «Roskosmos» deńgeıin­de talqyǵa salyndy. Qazirgi tańda qa­lyp­tasyp otyrǵan jaǵdaıǵa sáıkes, Qa­zaqs­tan men Reseı arasynda joǵary deń­geıde saıası sheshimder qabyldaý qajettigi týyndaýda. Árıne, bul jerde el múddesi basty nazarda turýy tıis.

Sonymen qatar, 2013 jyly qabileti orta Jerdi qashyqtyqtan zondtaý apparatyn, 2014 jyly qabileti joǵary Jerdi qashyqtyqtan zondtaý apparatyn iske qosý josparlanyp otyr. Bular da jo­ǵary tehnologııanyń barlyq jetistikteriniń alǵy shebinde júrgen sheteldik kompanııalardyń pár­menimen jasalýda.

Bul jobalardy sátti júzege asyrý úshin ǵarysh qyzmetiniń ǵylymı jáne ǵylymı-tehno­lo­gııalyq bazasyn damytýdyń ma­ńy­zy zor. Biz osy mejeli min­detterdi ýaqytyly ári tıimdi jú­zege asyrý arqyly otandyq ǵarysh qyzmetinde oń nátıje­ler­ge qol jetkize alatynymyzǵa senimdimiz.

– Qazirgi kúni otandyq ǵarysh salasynyń ınfraqurylymdary jetildirilý ústinde. Bul qandaı ınfraqurylymdar jáne olarǵa qandaı mindetter júktelip otyr?

– Eń aldymen, Esildiń sol jaǵalaýynda qurylysy qarqyn alyp jatqan iri nysan jóninde aıtyp ótken jón. Osydan eki jyl buryn, 2010 jyly 3 shildede Premer-Mınıstr Kárim Másimov pen Fransııa Úkimeti ókilderiniń qatysýymen Qa­zaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵarysh ortalyǵy­nyń quryly­sy resmı túrde bastalyp, sol jerge estelik belgi ornatylǵan bolatyn. «Ulttyq ǵarysh ortalyǵy» mega-jobasynyń sheńberinde ǵarysh apparattaryn qurastyrý-synaý kesheni, ǵarysh tehnıkasynyń arnaıy konstrýktorlyq-tehnolo­gııalyq bıýrosy, Jerdi qashyqtyqtan zondtaý ǵa­rysh júıesiniń jerústi segmentteri, joǵary dál­dikti navıgasııa júıeleri, Qazǵaryshtyń ákimshilik ǵımaraty, basqa da áleýmettik nysandar sııaqty ǵarysh ınfra­qurylymynyń nysandary boı kóteredi.

Osy jobany iske asyrýda strategııalyq áriptes retinde 2009 jyly ǵarysh salasyndaǵy álemdik kóshbasshylardyń biri – fransýz kompanııasy EADS Astrium tańdaldy. Sondaı-aq, osy kompanııa ǵarysh apparattaryn, paıdaly júkteme bólshekte­rin jáne ǵarysh tehnıkasynyń elementterin jınaý jáne synaý úshin joǵary tehnologııalyq ká­siporyn – ǵarysh apparattaryn qurastyrý-synaý keshenin qurý jobasyn iske asyrýǵa qatysady.

Jalpy, Qazaqstan men Fransııanyń ǵarysh salasyndaǵy strategııalyq áriptestigi Elbasynyń 2008 jylǵy maýsymdaǵy Fransııaǵa saparynan bas­taý aldy. Ǵarysh apparattaryn qurastyrý-sy­naý keshenin jalpy jobalaý kelisim-sharty «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasy» AQ-pen «EADS-Astrium» jetekshi fransýz kom­panııasynyń arasynda 2009 jyly maýsymda Le Býrjede ótken Halyqaralyq avıaǵarysh salonynda jasaldy. Fransııa prezıdentiniń Qazaqstanǵa 2009 jylǵy qazan aıyndaǵy memlekettik sapary kezinde 24 qujatqa qol qoıylsa, sonyń tórteýi ǵarysh qyzmeti salasyna qatysty boldy. Qazaq­stan Respýblıkasy men Fransýz Respýblıka­synyń arasyndaǵy Ǵarysh keńistigin beıbit maq­sattarda zertteý jáne paıdalaný salasyndaǵy yn­tymaqtastyq týraly kelisim Qazǵarysh pen Fransııa Ulttyq ǵaryshtyq zertteýler ortalyǵynyń arasyndaǵy negizgi qujat bolyp tabylady.

Sonymen qatar, otandyq ǵarysh salasy ın­fraqurylymdarynyń qatarynda Almaty qalasyn­daǵy Ulttyq ǵaryshtyq zertteýler men tehnologııalar ortalyǵyn erekshe atap kórsetýge bolady. Onyń quramyna V.G. Fesenkov atyndaǵy Astrofızıka ınstıtýty, Ionosfera ınstıtýty, О́.M. Sul­tanǵazın atyndaǵy Ǵaryshtyq zertteýler ınstıtýty, Ǵaryshtyq tehnıkalar men tehnologııalar ınstıtýty sııaqty tórt ǵylymı-zertteý ınstıtýttary kiredi.

Aqmola oblysy Aqkól qalasynda otandyq baılanys jáne habar taratý spýtnıkterin jerden bas­qarý kesheni ornalasqan. Osy jyly telekom­mý­nıkasııalyq «Kazsat» jer serigi júıesiniń tirligin qamtamasyz etý sapasyn kóterý úshin jasalyp jatqan Almaty oblysyndaǵy ǵarysh apparattaryn rezervti jerústi basqarý kesheni jáne baılanys monıtorıngi júıesiniń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa beriledi.

– Ǵarysh salasyn alǵashqy bolyp ıgergen memleketter bul saladan kól-kósir paıda taýyp otyr dep estımiz. Ol paıda qalaı qura­la­dy? Bizdiń jańadan qurylyp jatqan ǵarysh salasynan bolashaqta qandaı saıası jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq tıimdilikter kúte alamyz?

– Álemdik ǵarysh qyzmetiniń qazirgi ahýaly men damý keleshegi onyń jahandyq ekonomıkada jeke tolyqqandy rynok retinde qalyptasqanyn kórsetedi.

Máselen, 2011 jyldyń qorytyndysy boıynsha álemdik ǵarysh rynogynyń birlesip tapqan paıdasy­nyń mólsheri 2010 jylǵa qaraǵanda 12,2 paıyzǵa ósip, jalpy jıyny 289,77 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Osy ýaqyttaǵy ushyrýlar sany 2010 jyly 74 bolsa, 2011 jyly 80-ge deıin ósken, sondaı-aq paıdaly júktiń sany 118-den 127-ge deıin artty.

Álem boıynsha azamattyq jáne áskerı ǵarysh jobalaryna jumsalatyn jalpy shyǵyndar 2010 jylǵa qaraǵanda 2011 jyly 2 paıyzǵa tómendep, 70 mlrd. AQSh dollaryn quraǵan. Iаǵnı bir jyldyń ishinde túsken paıda shyqqan shyǵynnan birneshe ese asyp túsip otyr.

Al, Qazaqstan baılanys jáne habar taratýǵa baǵyttalǵan «KazSat-2» spýtnıgin ushyryp, qazaq­standyq baılanys operatorlarynyń óz eliniń bıýdjetine paıda túsirýin qamtamasyz etip otyr. Odan túsetin paıda men áleýmettik-ekonomıkalyq tıimdilikterge kóp uzamaı kóz jetkizetin bolamyz.

Negizinen, ǵaryshtyq damý, ǵarysh sala­sy, ǵa­rysh­tyq ınfraqurylym degende, biz kóbi­ne­se Baıqońyr­dy, ondaǵy zymyran-tasyǵysh­tardy, ǵa­rysh aılaǵyn jalǵa alý merzimin, odan túsetin paı­dany sóz etemiz. Al, shyn máninde, biz ǵarysh ındýstrııasy damyǵan el bolamyz desek, ǵarysh­tyq ǵylymı-zertteýler, ǵaryshtyq tehnıka jasaý jumystaryna aıryqsha mán berýimiz qajet. О́ske­leń urpaqty ǵylym-bilimmen sýsyndaýǵa kóp kóńil bólip, óz mamandarymyzdy tárbıeleýge kúsh salýymyz kerek.

– Ǵarysh salasyn kadrlarmen qamtamasyz etýdiń jaǵdaıy qalaı? Bul iste qandaı elder­diń kómegi men tájirıbesine súıenip otyrsyzdar? Bolashaqta ǵarysh salasyna qatysty kadrlardy óz elimizde daıyndaýdyń múmkindikteri bar ma?

– Árıne, ekonomıkanyń kez kelgen salasy úshin bilikti mamandar aýadaı qajet. Bizdiń memlekettiń damýynda ǵarysh qyzmeti tyń sala bolǵandyqtan, kásibı mamandar tapshy deýge bolady.

Negizinen, búginde bizdiń memleketimiz osy kúrdeli salany ıgerýge talpynǵandarǵa jan-jaq­ty jaǵdaı jasap, qoldaý kórsetýde. Máselen, ǵarysh salasyndaǵy ma­mandardy keshendi daıarlaýdy uıymdastyrý boıynsha Qazǵarysh pen Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi arasynda yntymaqtastyq jáne ózara árekettestik týraly kelisimge qol qoıylyp, Qazǵaryshtyń usynysymen ǵarysh salasyna arnal­ǵan mamandardy daıarlaý boıynsha bazalyq joǵary oqý oryndary retinde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıka­lyq ýnıversıteti, Almaty energetıka jáne baılanys ınstıtýty, Azamattyq avıasııa akademııasy anyqtalǵan. Atal­mysh joǵary oqý oryndarynda 70-ke jýyq stýdent mamandyq alýda.

Sonymen qatar, 1996 jyldan bastap Baıqońyr qalasynda ornalasqan «Voshod» Máskeý avıa­sııalyq ınstıtýtynda 205 qazaqstandyq azamat bilim alýda. Osy maq­satta elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi 2008 jyldan beri jyl saıyn 45 oqý grantyn bólip otyrady.

Sondaı-aq, avıasııa salasy boıynsha bilikti mamandar daıyndaý «Bolashaq» baǵdarlamasynyń aıasynda da júzege asyrylýda. Búgingi tańda 29 stıpendıat Reseı, Irlandııa, Malaızııa, Ulybrı­tanııa, AQSh, Germanııa, Nıderlandy jáne Kanada memleketterinde óz bilimderin shyńdap júr.

Ǵarysh salasyndaǵy jumystar kúrdeli qyz­met­terdiń biri bolǵandyqtan, joǵary bilim alyp kelgen mamannyń da jumysty birden alyp ketýi múmkin emes. Sondyqtan, Qazǵarysh respýblıka­lyq baǵdar­la­ma sheńberinde ǵarysh salasyndaǵy ma­mandardy qaıta daıarlaý jáne olardyń bilik­tiligin arttyrý boıynsha júıeli túrde shetelde taǵylymdamadan ótýdi jáne oqý semınarlaryn uıymdastyryp keledi.

Sonymen qatar, Qazǵaryshtyń iske asyryp jatqan jobalarynyń sheńberinde vedomstvolyq baǵynysty uıymdar kadrlarynyń biliktiligin arttyrý boıynsha birqatar is-sharalar ótkizýde. Mysaly, «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy men «Astrium SAS» fransýz kompanııasy arasyndaǵy kelisim-shart aıasynda Fransııanyń kásiporyndarynda jıyrmadan astam qazaqstandyq ınjener óndiristik tájirı­beden ótip, praktıkalyq bilim alý úshin Anglııaǵa attanyp ketti. Al, aǵymdaǵy jyldyń naýryz aıynda Fransııaǵa kezekti qazaqstandyq ınjenerler toby jiberildi.

Ǵarysh salasyna qajetti bilikti maman daıarlaý isi esh ýaqytta nazardan tys qalmaıtyny asa mańyz­dy másele. Qazǵarysh bul baǵyttaǵy jumystarǵa erekshe kóńil bóledi jáne jas azamattarymyzdyń ǵarysh mamandyqtaryn ıgerýine qoldaý kórsete bermek.

– Ǵaryshqa ushatyn spýtnıkterdi daıyn­daýdyń jaıy qalaı? Ol spýtnıkter qandaı elderdiń, qandaı kompanııalardyń qatysýymen daıyndalady? Spýtnıkterdi daıyndaýǵa ketken qarajat aqtala ma?

– Ǵarysh qyzmetin damytýdyń salalyq baǵdar­la­masy jáne 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Qazaq­standy ındýstrııalandyrý kartasyna sáıkes Ult­tyq ǵarysh agenttigi «Kazsat» spýtnıktik baılanys jáne habar taratý júıesin qurý jobasyn iske asyrýda. Osy joba sheńberinde «Kazsat-2» appara­tynyń jumysyn qamtamasyz etý jáne «Kazsat-3» ǵarysh apparatyn ushyrý, ǵarysh apparattaryn re­zervtik jerústi basqarý keshenin qurý jumystary­nyń sátti atqarylyp jatqanyn aıtyp ótýge bolady.

Byltyrdan beri «KazSat-2» ǵarysh apparaty iske qosylǵanyn aıtyp óttim. Qazirgi ýaqytta «KazSat-2» spýtnıginiń transponderlerin usyný boıynsha qyzmet kórsetýge 8 uıymmen shart jasaldy. Jalpy, sharttyq mindettemeler boıynsha «KazSat-2» spýtnıginiń resýrsyn júkteý 43,17 paıyzdy quraıdy.

Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi bekitken «KazSat-2» spýtnıgine qazaqstandyq baılanys operatorlarynyń aýysý jospar-kestesine sáıkes spýtnıktiń júktelýi jyldyń sońyna deıin 48,5 paıyzdy quraýy tıis.

Menshikti baılanys spýtnıktik júıesin qurý, Qazaqstannyń aqparattyq qaýipsizdigin qamtama­syz etý jáne sheteldik baılanys spýtnıkteri resýrstaryn jalǵa alǵany úshin jylyna shamamen 35-40 mln. dollar kóleminde jumsalatyn qarajat­ty únemdeý maqsatynda «KazSat-2» jobasyn qar­jy­landyrý memlekettik bıýdjetten júzege asyrylady. Osy qarajat 7-8 jyldyń ishinde 115 mln. AQSh dollary kóleminde aqtalyp shyǵady dep kútilýde.

«KazSat-3» jobasy boıynsha bas merdigerdi tańdaý boıynsha eki ret konkýrs júrgizilip, nátı­jesinde «M.F.Reshetnev atyndaǵy Aqparattyq spýtnıktik júıeler» aksıonerlik qoǵamy bas merdiger retinde belgilenip, qazir jumystar kestege sáıkes tıisti deńgeıde júrip jatyr.

– О́zińizdiń kóńilińizde júrgen máseleler bolsa, ony da ortaǵa sala ketseńiz.

– Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri ótken 20 jylda saıası, ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq múmkindikter bolmaǵandyqtan, ǵarysh qyzmetimen aınalysýda belsendilik tanyta almady. Keıingi 5 jyl ishinde Elbasynyń qoldaýymen Ulttyq ǵa­rysh agenttigi qurylǵannan beri qarqyndy jumys­tardy júrgizý qolǵa alynýda. Árıne, ǵaryshtyq jobalardyń iske asyrylýy qomaqty qarjy men uzaq ýaqytty talap etetini anyq. Biraq, bul jobalar iske asqan kezde, basqa salalardyń da damýyna sep bolyp, el ekonomıkasyna qyrýar paıda ákelip, qaýipsizdik pen qorǵanys máselelerine de septigin tıgizeri sózsiz. Álemdik ekonomıkanyń boljaýynda ǵaryshqa jumsalǵan ár dollar 6-7 dollar ósim bolyp kiretini eskeretin jáıt bolar. Osy sebepti álemniń aldyńǵy qatarly memleketteri ǵarysh salasyn damytýǵa qarjy aıap jatqan joq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».