Rýh kemeldigi

1998 jyly 26 shilde kúni Pokrovka (Almaty oblysy, Talǵar aýdany) kentinde Áz-Táýke han tusynda bı, abyz, sońynda áýlıe atanǵan Áz-Ál­merekke urpaqtary as berip, ańyzǵa aınalǵan adam jaıynda aqsaqaldar tálimdi áńgime aıtty. Áýlıe shyraq­shysy, onyń tikeleı urpaǵy Súı­gen­baı qarııa áýlıe basyna bala kezinde Dinmuhamed Qonaevtyń kelip, munda­ǵy bulaqtardan sý iship, ulyn ertip kelgen ákesi Meńliahmettiń arýaqqa baǵyshtap duǵa oqyǵany jaıynda áńgi­meledi. Bul áńgime maǵan qatty oı saldy. Shyndyqty bilgim kelip, osy derekke qatysty kóp izdenip, sońynda Dımekeńniń áýlıe basyna kelgeni jóninde shyndyqqa kózim jetti.

1998 jyly 26 shilde kúni Pokrovka (Almaty oblysy, Talǵar aýdany) kentinde Áz-Táýke han tusynda bı, abyz, sońynda áýlıe atanǵan Áz-Ál­merekke urpaqtary as berip, ańyzǵa aınalǵan adam jaıynda aqsaqaldar tálimdi áńgime aıtty. Áýlıe shyraq­shysy, onyń tikeleı urpaǵy Súı­gen­baı qarııa áýlıe basyna bala kezinde Dinmuhamed Qonaevtyń kelip, munda­ǵy bulaqtardan sý iship, ulyn ertip kelgen ákesi Meńliahmettiń arýaqqa baǵyshtap duǵa oqyǵany jaıynda áńgi­meledi. Bul áńgime maǵan qatty oı saldy. Shyndyqty bilgim kelip, osy derekke qatysty kóp izdenip, sońynda Dımekeńniń áýlıe basyna kelgeni jóninde shyndyqqa kózim jetti.

1921 jyly jazda Ile-Talǵar óńi­rinde jańbyr jaýmaýyna baılanysty osynda dindarlar tasattyq beredi. Sol dinı ǵurypqa Meńliahmet qarııa 9 jasar uly Dinmuhamedti «balam úl­ken­derge sálem berip, áıgili Álmerek jatqan jerdi kórsin», dep ádeıi ertip keledi. Dalada dinı joralǵy bitken soń Álmerektiń kóne mazary turǵan jerge kelip, aldymen duǵa oqyp, so­ńynda abyz jaıynda áńgimeleıdi. Dinge shek qoıylǵan zamanda Álmerek jaıynda derek jınap, sońynda kitap jazyp júrgen men úshin Dımekeńniń áýlıe basyna kelýi úsh uıyqtasam túsime kirmegen oqıǵa boldy. Bul oqı­ǵa óz aldyna – keıin Álmerek atanyń jańa kesenesiniń ashylý saltanatynda Dımekeńniń sheshesi dúnıe sal­ǵanda janaza shyǵarǵan moldamen kezdesip, qudaıy as-dámde Qonaevtyń «Iаsın» súresi jaıynda áńgimelegenin estip, Dımekeńniń bala kezinde din tárbıesin alyp, medresede oqyǵany jónindegi áńgimelerdiń shyndyq eke­nine taǵy kózim jetti. Sóıtip, Dıme­keń ómirin­degi dinı tálim men tárbıe­niń onyń boıyna qalaı sińip, sana-zerdesine qalaı quıylǵany jóninde tereńirek bilip, zertteýdiń shynaıy jolyn izdeý bastaldy.

Qurandy aýdarǵan ataqty Halıfa Altaı Dımekeń zeınette júrgende elge oraldy. (1997 jyly) «Juldyz» jýrnaly úshin dinge baılanysty ol ki­simen uzaq suhbattasyp, áńgimeles­ke­nim bar. Jaryqtyq sol toqsa­nyn­shy jyldary «Dindi betimen jiberýge bolmaıdy. Dinı sektalar qaptap, sońy qaýipti jaǵdaıǵa aınalady» dep aıtqan edi. Qazir aıtqany aıdaı kelip otyr.

О́zine arnaıy sálem berýge kelgen osy din ǵulamasymen Dımekeń uzaq áńgimelesip, Islam dininiń álemdik qasıetine baılanysty pikirlesedi. Dı­­mekeńniń din tarıhynda hadıs, sha­rıǵatta saýatty, musylmanger­shi­lik­ti saqtaǵan adam ekenin bilgen ǵu­la­ma molda Halıfa ata ózi aýdarǵan Quran kitaby men jaınamaz syılap, oǵan Alla Taǵaladan jaqsylyq tileıdi.

Táńir syıy seksenge kelgen jasy jóninde aıtyp, «siz jumaqqa barasyz» dep ázildeıdi. Dımekeń este­li­gin­de úıinde qonaqta bolǵan molda­nyń bilimi men ilimi jóninde ǵıb­rat­ty nárseler aıtady. Halıfa Altaı sııaqty namaz oqyp, qajylyqqa barmasa da jan dúnıesi – Jaratqan Ie, júregi – ıman Dımekeń óziniń musyl­man ekenin esteliginde ańǵartady. Belgili dintanýshy Murtaza Bulutaı «Dımekeńmen din jaıynda áńgime­le­sip, suhbattasý qashanda áserli ári ónegeli edi» dep úıinde birge túsken sýretin kúni búginge deıin qaster­leı­di. Zaman zańyna qaraı Qudaıǵa qul­shylyǵyn syrtyna bildirmeı, júrek­te bir Alla dep júrgen Dımekeń ózi­niń dinı minajat, ǵıbadatyn umyt­paǵan musylman ekenin Táýelsizdik­ten keıin tanytty. Túrkistanǵa baryp, Dımekeńniń ishteı Alla Taǵa­laǵa minajat etip, Áziret Sultan rýhyna táý etetini ateıstik zamannyń ózinde Ońtústikte ańyzǵa aınalyp ketken bolatyn. Islam álemindegi uly oıshyl, sopy Qoja Ahmet Iаssaýı jóninde naǵyz «qudaı atqan» ateıst Nıkıta Hrýshevke osy áýlıe týraly poıyzda ketip bara jatyp, áńgime aıtýy – Dımekeńniń din tarıhy men iliminen habary mol ǵulama ekenin dáleldese kerek. О́kinishtisi, akademık, ǵalym Dımekeńniń din iliminiń qasıetin tereń bilgen Islam órkenıe­tindegi tulǵalardyń biri ekenin áli tanı almaı jatyrmyz.

70-shi jyldary Dımekeńniń jul­dyzy janyp, ataǵy aspandap turǵan­da Jetisýǵa belgili Medeý baıdyń bir urpaǵy dúnıe salady. Medeý men Qonaevtyń atasy Jumabaı qajy óte syılas adamdar bolǵan. Dımekeń qa­zaǵa nóker ertpeı bir-eki qarapaıym adammen keledi. As-dámde ózi quran oqyp, bata jasaıdy. Qazada Dıme­keńmen birge dastarqanda otyrǵan kisi kúni búginge deıin Qonaevtyń quran oqyǵanyn kórip, ol kisiden Quran sarynyn tyńdaǵanyn áli ańyz qylyp aıtyp keledi. Dımekeń jaıynda «Iem sensiń, kıem sensiń, jan aǵa», dep jyr jazǵan Tumanbaı aqynmen qoshtasý kezinde kásibi sýretshi osy kisi nege ekenin bilmeımin, maǵan jolyǵyp, Dımekeńniń dindarlyǵyn óz paıymy boıynsha túsindirdi. Dımekeńniń din ǵuryptary men tárbıesine baılanys­ty ustanǵan ózindik ónege-tálimderi aıta berse óte kóp. О́kinishtisi, muny halyq taǵy bile bermeıdi. Áıeli Zýhra Sháripqyzy dúnıe salyp, alys-jaqynnan týystary kelip jatady. Birde duǵa oqytýǵa meshitten shaqy­rylǵan molda bir sebeptermen kele almaıdy. Moldany kútip, ýaqyt ótkiz­beı duǵany Dımekeńniń ózi oqyp, bet sıpaıdy. Qonaevtyń quran oqy­ǵanyna kýá bolǵandar «Dımekeńniń ózine tán quran oqý maqamy bar edi», degendi aıtady. Ásirese, ǵalym Baq­tııar Smanov Qonaevtyń Quran maqa­myn estigende erekshe áserde bolǵa­nyn jıi qaıtalaıdy.

Dımekeńniń boıyna dinı kıe qasıettiń jáne din iliminiń sińgeni sonshalyq, bala kezindegi musylman­dyq ónege danalyq ómiriniń sońyna deıin jalǵasqan. Buǵan taǵy bir qyzyqty mysal keltirýge týra kelip otyr. Bir oraza aıynda Iаssaýı kóshe­sindegi aty Qurannyń bir súresimen atalatyn meshittiń ımamymen áńgime­leskenim bar. Sózden sóz shyǵyp, Qonaevtyń dindi qurmettep, dinı ǵu­rypta saýatty bolǵany jó­ninde áńgi­me jalǵasty. Birde Dımekeń zeınette júrgende Ońtústik Qazaq­stannyń Túlkibas aýylyna keledi. Aqsaqaldar aldynan shyǵyp, qur­mettep, qonaq qylyp, sońyndy «ja­ńa­dan ashylǵan meshitti kórip ketińiz» deıdi. Dımekeń meshitke kiredi. Imam jas jigit bolsa kerek, júgirip aldynan shyǵyp: «Aǵa, tór jaqqa júrińiz» deıdi. Sonda Dımekeń: «Sen jas bol­sań da meshit ımamysyń. Seniń aldy­ńa meniń tú­sýime bolmaıdy. Tı­is­ti or­ynǵa óziń jaıǵas» dep dinı dás­túrdi saqtap, meshitte kóppen birge ýaǵyz tyńdaı­dy. Sońynda qoshta­sar­da ımam jigit: «Aǵa, sizge Quran syı­laýǵa ruqsat etińiz» dep qasıetti ki­tap­ty usynady. «Balam, mende dá­ret joq. Sondyqtan Qurandy jala­ńash qol­men ustaýǵa bolmaıdy. Eger aq shúberekke shyn nıetińdi bildirip, orap berseń alýǵa bolady» deıdi. Imam Dıme­keńniń aıtqanyn oryndap, Qurandy solaı beredi. Dımekeń din ádebi men ejelgi ǵurypty jáne Qu­randy qa­sıetteýdiń úlgisin osylaı kór­setip, jamaǵatty qaıran qaldyrady.

Ateıstik qoǵamda – Qazaqstanda dinı ǵuryp pen saltty tastamaı, qaı­ta barynsha qulshylyq ǵıbadattaryn jalǵastyrǵan kúrd halqy ókilderi edi. Almaty oblysy, Ile aýdany, qa­zirgi Jetigen aýylynda turatyn kúrd ultynyń qarııalary 70 shaqyrym jer­den Almatyǵa kelip, kóne meshitte ju­ma namaz oqıtyn. Ejelden dinı na­nym-senimderine myqty dindarlar 70-shi jyldardyń ortasynda Máskeýge hat jazyp, aýylda meshit salýyn su­ra­nady. Adam quqyqtary jónindegi halyqaralyq qujatty jaqsy bilse kerek. Hatty Máskeý Ortalyq Ko­mıtettiń birinshi hatshysy, Saıası Bıýro múshesi D.Qonaevqa jiberedi. Má­se­leni ózderińiz sheshińizder degendeı syńaı tanytyp. Dımekeń kóp oılanady. Sońynda sol kezdegi Ile aýda­nynyń basshysy Zamanbek Battalhanovty shaqyryp, onymen keńesip, máseleni oń sheshýdiń jolyn qarasty­rady. (Bul jerde bir nárseni erekshe aıtý kerek. Dımekeń qashanda qol astyndaǵylarmen keńesip jumys istegen). О́kinishtisi, arnaıy meshit salýdyń múmkindigi bolmaı, ortalyq­taǵy bir shopan úıin namazhanaǵa aınaldyryp, namaz oqýǵa tolyq jaǵdaı jasalatyndaı etip jóndep jabdyq­taıdy. Buǵan qatty rıza bolǵan kúrd­ter qudaıdan Qonaevqa bar jaqsylyq tileıdi. Keıin Máskeýden shyǵatyn ateıstik baspasózde burynǵy Nıkolaevka – qazirgi Jetigendegi sol kezdegi meshittegi namaz oqý – dinge senýdiń soraqy qylyǵy dep synaldy.

Byltyr kúzde sol meshittiń bu­rynǵy ımamy Sadyr moldanyń din­dar urpaqtarymen kezdesip qaldym. Jetigendegi jańa meshittiń ishinde otyryp, kezinde namazhana bolǵan shopan úıindegi bes ýaqyt namaz, aıt namazy jáne basqa dinı joralǵylar budan 40 jyl buryn dál búgingideı jalǵasqan eken. Molda urpaqtary Dımekeń atyn ardaqtap, ol kisini erekshe qurmet tutatyndaryn aıtty. Osy jerde memleket qaıratkeri Dı­me­keńdi qalaı ǵulama demeısiz. Qu­daıdy umytyp, Alla Taǵala joly esten shyqqan dinsiz saıasat kezinde, árıne, meshit sala almady. Meshit ornyna keń saraı úıdi namazhana jasat­qan Dımekeńdi musylmandyǵy úshin ulyqtap, rýhyna salaýat aıtý paryzǵa sanalsa kerek.

Shymkentte Qonaev atyndaǵy me­shit jáne úlken dańǵyl kóshe bar. Meshitke juma namazǵa kelgen kúlli jamaǵat Dımekeńdi eriksiz eske alady, olar da rýhyna mindetti túrde duǵa baǵyshtaıdy. Meshit ǵaripterge, jarly-jaqybaılarǵa kómektesip otyrady. Dımekeń osy meshittiń ıesi Dáýlet qajynyń úıinde bolyp, din jolyn ustanǵan azamatqa Alla Taǵa­ladan jaqsylyq tilep, batasyn bergen. Dımekeń batasyn Qudaı Taǵala qabyl alyp, sońynda Dáýlet qajy biregeı meshit ǵımaratyn turǵyzdy. Aıtpaqshy, Qonaev atynda Talas aýdanynda (Jambyl oblysy) taǵy bir meshit bar. Dana halyq shyn Alla Taǵala jolyn ustanǵandardy ózderi tanyp, biledi eken.

Qudaıdyń jerdegi úıi – meshit týraly aıtqanda, patsha zamanynynda Dımekeń týyp-ósken Almatyda 6 musylman meshiti bolǵany qarı – qarııalar derekterinen belgili. Sol meshittiń birinde dál aıtqanda Abylaıhan dańǵylynyń 2-Almaty vokzalyna kelip túıisetin jerindegi musylman ǵıbadathanasynda bala Dımash – Dinmuhamed din saýatyn ashqan. Osy musylman meshitin Dımekeń «kúmbezi qandaı kelisti ári bárinen bıik edi» dep eske alatyny bar. Oraza aıt, Qurban aıt meıramdarynda ákesi qurbandyq shalyp, duǵa oqıdy eken. Osy meshitten kelgen soń.

Dımekeńniń áke-sheshesi ómirden ótkenshe namaz oqyp, Qudaıǵa qulshy­lyqtaryn baqılyq bolǵansha jalǵas­tyrǵan musylmandar. Keńestik dáýir­de ákeleri namaz oqyp, shesheleri oraza ustaǵan, ár juma kúnderi bir jerde bas qosyp, Alla Taǵaladan jaqyn týystarǵa jaqsylyq tileıtin otbasy Qonaevtar áýleti edi. Dımekeńe din ilimi áke-sheshesinen, arǵy ata-áje­lerinen de daryǵan. Atasy Juma­baı Mekkege qajylyqqa eki ret barǵan, al ájesi musylmandyq ǵuryp pen saltty erekshe saqtaǵan áýlettiń áýlıe tiregi, bereke qasıeti edi. Al Dımekeńniń súıikti jary Zýhra Sháripqyzy úıin­de kitap, onyń ishinde qasıetti Quran kitaptaryn, sharıǵat, hadıs ádebıet­terin saqtaǵan o bastan musylman áıeli edi. О́le-ólgenshe moınynan tu­ma­­ryn tastamaǵan, nemere aǵasy Más­keýde musylman meshitinde molda bol­ǵan Zýhra Sháripqyzynyń kisilik, adam­dyq qasıetteri jaıynda kóp aı­týǵa bolady. Osy ana kóp aýyryp, úziler sátinde: «Dımash, senimen bul dúnıede Qudaı qosty, o dúnıede de birge bolaıyq. Sondyqtan qabirimiz qatar qazylsyn» dep sońǵy sózin aıtady. Keıin Dımekeń dúnıe salary­nyń aldynda Zýhranyń janyna jer­leýdi týystaryna amanat etedi. Týys­ta­ry solaı jasaıdy. Musylmandyq ǵu­ryppen nekelesken erli-zaıypty eke­­ýi qazir Keńsaıda qatar jatyr. Qul­py­tasta áshekeı, órnek, sýret joq. Keń­saıdaǵy eń bıik aǵash osynda ósip tur. Qaıran qalyp, tańqalasyz. Bul jer­de bir qudiretti kúsh eriksiz kidirtedi.

Dımekeńdi ol kisiniń ózindik din ustanymyna baılanysty pendelerdiń ásirelep aıtyp, tipti ańyzǵa aınaldyryp jibergeni de shyndyq. Birde tún­de Almatyda taksımen kele jattym. Tak­sıst jigit Qarqaradaǵy Álmerek eli­niń azamaty eken. Álmerek jaıynda áńgime bolyp, sońy Dımekeńe ulas­­ty. Taksıst: «Aǵa, Qonaev Más­keýge sezge barǵanda túnde bildirmeı Ál­me­rek áýlıeniń basyna baryp, duǵa oqyp, túneıdi eken ǵoı» dedi. «Inim, múlde olaı emes. Bul ásire dinshi­lder­diń oıdan shyǵarǵany. Álmerek jaıynda bilgeni ras, ákesiniń duǵa oqy­ǵa­ny shyndyq. Al áýlıe basyna eshqa­shan túnemegen» dep oǵan shynaıy derek pen aqylǵa syıatyn aqı­qatty aıttym.

Jetpisinshi jyldary QazMÝ-de stý­dent kezimde qazirgi Panfılov atyndaǵy saıabaqtaǵy Ortalyq mura­jaıǵa jıi kelip, ondaǵy muraǵattar men ejelgi zaman jádigerlerin, sáýlet jáne arheologııalyq eskertkishterdi kórip, kıiz úı men kóne mazarlar, kesene, meshit kúmbezderiniń sýretterin yn­­tyǵa qaraıtyn edim. «Ejelgi qury­lystar» dep atalatyn sáýlet mura­ǵat­tary meshit, medrese úıleri ekenin ke­ıin bildim. Murajaıdyń bir bóliminde patsha zamany kezinde Mekkege qa­jy­lyqqa barǵan qazaqtardyń sheteldik tólqujattaryn kórgenim bar. Men ol kezde ózim kelip júrgen murajaı ǵımaraty – Qudaıdyń jer­degi úıi – orys din shirkeýi ekenin bilgen joq­pyn. Biraq nege ekenin bilmeımin, osynda menen kóp kelgen adam joq shyǵar. Qazirde anda-sanda baryp, Isa paıǵambar úmbetteriniń ǵıbadat, qul­shylyǵyn kórip, Paıǵam­barlar sýret­terin tamashalap, Quran­da aıtylǵan ańyzdar boıynsha beınelengen dinı ǵuryptar men oqıǵa­lardyń tylsym-tańǵajaıyptaryn sezi­nip, munda Qu­daı Taǵala jóninde túsinigim de keńeıe túsedi. О́ıtkeni, álemdegi barlyq din Qudaı bir degen qaǵıdany ustanady.

Birde osy shirkeýdiń kúnshyǵys jaǵynda Dımekeń óz qolymen otyr­ǵyzǵan qaraǵaı shyrshasynyń qasyna kelip, Qonaevtyń Almatyny baqqa aınaldyryp, abbattandyrylǵan, gúl­zar­ǵa aınaldyryp, gúldendirgen, pe­ıish jemisi almaǵa toltyrǵan baǵ­ban­dyq eńbegi jaıynda burynǵy oqqa­ǵa­ry P.Kravchýkpen áńgime-dúken quryp, serýendegenim esimnen ketpeıdi.

Qaı jyldary ekeni belgisiz, shash al dese, bas alatyn ateıster: «Bu­ryn­ǵy shirkeý úıiniń qajeti ne, ony bu­zyp, ornyna zamanaýı qurylys sal­saq qaıtedi» degen ıdeıa kóteredi. Bul áńgime Dımekeńe jetedi. Qala qury­lysyna baılanysty tıisti maman, bastyqtarmen bir áńgime ústinde: «Jigitter, orys sáýletshisi Zenkov sal­ǵan Panfılov saıabaǵyndaǵy sáý­let eskertkishine tıisýdiń qajeti joq» dep, sońynda: «Qudaı úıin qulatyp, qudaı atyp júrer» dep, áperbaqandyq áreketti bir-aq aýyz sóz, ádemi ázilmen osylaı toqtatady.

Qonaev tek qana Islam dini ar­qyly ǵana emes, basqa dinder boıynsha da Jaratqan Iege jany jaqyn jan. Shetelderge kóp shyqqan Dı­me­keń Qytaı men Japonııaǵa barǵanda Býdda ǵıbadathanalarynda bolyp, mun­daǵy dinı ǵuryp, salttarmen tanysyp, atalǵan din jaıynda tereńi­rek biledi. Ondaǵy qulshylyq ǵıba­dat­tardy kózimen kóredi. Qytaıǵa bar­ǵanda ataqty «Aspan hramyn» kórgenin saparnama kitabynda jaqsy jazady. Úndistanǵa sapar kezinde Islam sáýlet óneriniń aıtýǵa til jet­peıtin ǵajaıyp qurylysy – álemdegi keremetterdiń biri Táj-Mahal mazary janynda sýretke túsip, munda kelgen musylmandarmen júzdesedi. Iranǵa, Egıpetke jáne Sırııaǵa issapary ke­zinde ondaǵy kóne meshitterdi kó­redi. Olardyń tarıhymen tanysyp, dinı joralǵylarǵa kýá bolady. Al Eýropa elderine barǵanda, ondaǵy hrıstıan shirkeýleri jaıynda jáne osy dindi ustanýshylar týraly mol maǵlumat alady. Qurannyń orys tilindegi nus­qasyn Eýropa elderiniń birinen satyp alǵany osy maqalada aıtyldy.

Jýrnalıster suhbat alyp, telehabar jasap jatqanda, Dımekeńniń umy­­tylǵan bir dinı sózdi aıtqanda, olar onyń maǵynasyn túsine almaı, ózinen suraýǵa batyldary barmaı qınal­ǵan­daryn belgili jýrnalıst-qalamger óz esteliginde jazady. Dinge qatysty Dımekeń bilgendi qazirgi bizdiń din­dar­lardyń kóbi bilmeıdi. Túıip aıt­qanda, Dımekeń – Dinmuhamed atamyz óz dinin zamanyna qaraı ustanyp, ózge dinge de qurmet kórsetip, Qudaıǵa ish­teı qulshylyq qylyp, Alla Taǵalaǵa júregimen, ishki túısigimen jaqyn­daǵan rýhy kemel tulǵa.

Oraz QAÝǴABAI,

jýrnalıst.