Ábilqaıyr men Ábilmámbet

Bul maqalany jazýǵa tarıh ǵylymda­ry­nyń doktory, professor Ábilseıit Muqtar­dyń «Ábilmámbet han» týraly «Egemen Qa­zaq­stan» gazetiniń 2012 jyldyń 15 qarashadaǵy sanynda dúnıesi sebepshi boldy.

Joǵarydaǵy maqalada Abylaı hannyń, Ábilqaıyr han men Ábilmámbet handardyń aýyzdarynan «júz» – degen sóz shyǵady. Atalǵan atalary­­­­myz ol sózdi estimeı ketken. О́ıtkeni, ol handar­dyń tusynda «júz» degen sóz bolǵan joq. Men sol zamanǵa qatysty myńdaǵan hattardy qolmen kóshirdim, júz­degen hattardyń kóshirme­sin aldym. Birde-bir hatta «júz» degen sóz kezdesken joq.

Bul maqalany jazýǵa tarıh ǵylymda­ry­nyń doktory, professor Ábilseıit Muqtar­dyń «Ábilmámbet han» týraly «Egemen Qa­zaq­stan» gazetiniń 2012 jyldyń 15 qarashadaǵy sanynda dúnıesi sebepshi boldy.

Joǵarydaǵy maqalada Abylaı hannyń, Ábilqaıyr han men Ábilmámbet handardyń aýyzdarynan «júz» – degen sóz shyǵady. Atalǵan atalary­­­­myz ol sózdi estimeı ketken. О́ıtkeni, ol handar­dyń tusynda «júz» degen sóz bolǵan joq. Men sol zamanǵa qatysty myńdaǵan hattardy qolmen kóshirdim, júz­degen hattardyń kóshirme­sin aldym. Birde-bir hatta «júz» degen sóz kezdesken joq.

Avtordyń Ábilmámbet hannyń tarıhtan alatyn ornyn erekshe dáriptep Ábilqaıyrdan ke­ıingi bas han boldy deýi eshbir qısynǵa jatpaıdy. Ábilmámbet hannyń óte aqyldy, sal­maq­­ty, menmendigi joq, adam balasyna jaqsy­lyq ákelsem dep turatyn júregi taza ári aqkóńil azamat ekendigin arhıv materıaldarynan ańǵarý qıyn emes. Ol Abylaı sultandy jaqyn inim dep eseptep onymen sanasqan, Orta Ordadaǵy handyqty basqarý­­­dy senip tap­syrǵan. Abylaı da onyń senimin aqtady. Reseı kansleri, gýbernatorlar Abylaıdy Ábilmám­bet hanǵa qarsy qoıýǵa tyrys­ty. «Abylaıdy han etip saılaımyz», – dedi. Abylaı sultan eshbir sózge ermeı, olardyń usynystarynan bas tartty, Ábilmámbet hanǵa esep berip, qıyn máse­lelerde aqyl­dasyp baryp sheshim qabyl­dap otyrdy. О́ıtkeni, ol zańdy handy attap ótpedi.

Ábilmámbetke másele sheshilgennen keıin habarlap otyrǵan. Ábilmámbettiń ózi de qajet bolǵanda Abylaıdan kómek suraǵan, Abylaı­ǵa: «Kelip ketshi. Myna qaraqalpaqtar men hıýa­lyqtardy tártipke shaqyryp ketshi», – degen de tilekteri týraly hattar bar. Olar birinen biri aqyl, kómek suraýǵa arlanǵan joq.

Qazaq halqynyń ǵana emes túrki áleminiń maqtanyshy, aqyndardyń dúldúli Maǵjan Jumabaev «Batyr Baıan» poemasynda Abylaı handy bylaısha jyrlady:

Alystan orys, Qytaı – aýyr salmaq,

Jaqynnan tynshytpaıdy qalyń qalmaq,

Artynda or, aldynda – kór, jan-jaǵy jaý.

Daǵdarǵan alash endi qaıda barmaq?

Sol kezde elge qorǵan bolǵan Abylaı

Kóp jaýdyń birin shaýyp, birin arbap,

Kúnderdiń bir kúninde han Abylaı

Qalmaqqa – (oıyna aldy) – oıran salmaq,

Hanynan: «Attan» – degen sóz shyqqan soń.

Ordaǵa batyr, bıler keldi ańdap.

Ábilmámbet han Qaldan Serenniń qol as­tyn­da 1743-1757 jylǵa deıin Túrkistan qala­syn­da han boldy. Sol kezde Orta Ordanyń han­dyǵy tolyǵymen Abylaı hanǵa kóshti (Ábilmámbettiń tilegine sáıkes).

Jońǵardyń hany Qaldan Seren ólgennen keıin onyń kúńnen týǵan uly Dorchjı handyq­ty zorlyqpen basyp alǵanyn tarıhshylar biledi. Tarıhshy Ábilseıit Muqtar da Davası jáne Amýrsana degen uldarynyń Abylaıdyń qol as­tyna qashyp kelgeninen habardar dep oılaımyn. Olardy qazaq jerinde qaldyrý máse­lesin sheshý úshin Abylaı asqan danyshpan­dyqpen Uly­taýda «sezd» ashqan. Al maqalada osy jaı týraly eshteńe aıtylmaıdy. Sonda ol kimder­men aıtys­ty, talasty, kimdi jan tá­nimen qor­ǵady? Ne úshin? «Davası men Amýr­sanany qal­maqtarǵa qaı­tar» – dep qasa­rysyp otyryp al­ǵan Ábilmám­bet han men Malaısary bı bolatyn. Bul má­selede Abylaıdy Bógenbaı batyr, Shaq­shaq Jánibektiń uly Dáýit, Tóle bıdiń qol­da­ǵanyn men «Abylaı han» atty kitabymnyń 13-tomynda jazǵan bolatynmyn.

Ábilqaıyr hannyń tarıhtan alatyn ornyn men «Prezıdent jáne Halyq» gazetiniń 2011 jylǵy aqpan-naýryz aılaryndaǵy tórt sanynda, sondaı-aq, «Ana tili», «Túrkistan», ga­zet­te­­rinde «Alash», «Daraboz» jýrnaldarynda jaz­ǵan edim. Kitap­tarymda da keltirilgen tyń derekter az emes.

Naqty derekterge júgineıik. Ataqty Tóle bı Ábilmámbet han Túrkistanǵa han bolyp saılan­ǵanda ádeıilep baryp quttyqtap, hanǵa biraz aqyl aıtqan edi. Sol aqylyn oryndaýǵa Ábilmámbet hannyń batyly jetpedi. Ol týraly joǵaryda atalǵan arhıvte (1744 j. 24 maýsym, qor 122 tizim 1 is 1) bylaı degen (107 betinde). (Arhıvtegi jazbaǵa túzetý jasalma­ǵan. – B.N.).

«… 4. V bytnost ego Mansýra tamı, po prıezde ıh v drýgoı mesıas prıezjal v Týrkestan ız Bolshoı Ordy znatneıshıı kasachenın Tıýlıa Bı, kotoryı v Tashkente bolshe hana vladet pochıtaetsıa dlıa svıdaniıa s nım Abýlmamet hanom, po prıezde moemý s nım Abýlmamet naıbolee v tom, sovetoval ego daby onı kaısakı ot Rossııskogo gosýdarstva ne otstavalı, ı protıv anogo verno postýpalı, Chtoby ne tolko ım Sredneı ı Mensheı Ordam v prebyvaniı prı Rossııskoı storone, no ı Bolshoı by Orde k perehodý týda j svoboda byla obıavlena, chtoby na Zengorskıh kalmyk ne nadeıalıs, no bolshe opasalıs. Ibo de ot nıh dobra ne býdet. Ot kotoryh v slýchae ýtesnenııa ı onı Bolshoı (str 108) Ordy kaısakı spasenııa sebe bolee naıtıt ne znaet kak perekochevkoıý k Rossııskoı je storone…»

Meniń eńbekterimde Ábilqaıyr hannyń Ábilmámbet hanmen Orta Ordanyń hany bolýdy oılap aıtysqany týraly óte kóp qujattar bar. Arhıvte 110 betteı ekeýiniń aıtysy bar. Ony tolyq aıtyp jatýdyń qajeti joq. Ábilqaıyr han Ábilmámbetti qorlap: «Sen han bola al­maı­syń. Ket», – degenge deıin barǵan.

Ábilmámbet han men Baraq sultan Orynbor­­dyń general-gýbernatory Neplıýevke barmady. Biz sóz etip otyrǵan maqa­la­nyń avtory qolynda arhıvtiń qujaty bolmaǵan­dyqtan, Reseı ımperııasyna senimsizdikpen qaraýdy negizgi sebep retinde qarastyryp, olardy «óltirmekshi boldy» deıdi.

Ábilqaıyr han Táýekel jáne Táýke handar­dyń tilegin oryndap, Reseıdiń qol astyna odaqtas retinde kirý maqsatynda Reseı ımperatoryna: «Men kúlli qazaq halqy­nyń hanymyn» – dep hat jazdy. Ol ózi Reseıdiń elshisi Tevkelevke bylaısha moıyndady (Arhıvke qalaı jazyldy solaı berip otyrmyn – B.N.): «…Obıavlıaıý ıakoby sýshýıý svoıý pravdý radı chego odın bez soglasııa drýgıh pojelal byt v poddanstve Vserossııskom. Pervaıa prıtchına ız drevnıh let predkı ego ı on Abylhaıyr han vladelı gorodamı Tashkent, Týrkestan, Saıram prınadlejashımı derevnıamı ı kırgızamı, kazakamı ı ýchınılı ý nego Abýlhaıyr hana voıný s Hontaıshoıý mnogııa gody. I ne mog s nım ýpravıtsıa, prınýjden on byl vysheoznachennye goroda, ostavıa vyehat k kochevnym narodam kırgıs-kaısakam. I potom mnogııa gody ımelı s nım Hontaısheıý voıný ı nedovolstvýıa tem stalı voevat ı s Voljskımı kalmykamı ı Ordskımı bashkırsamı ı Býharamı ı Hıvoı…»

Osylaı Ábilqaıyr han Reseımen odaqtas bolý úshin ótirik aıtýǵa májbúr bolǵan.

Reseıdiń elshisi Tevkelev taǵy da bylaı deı­­­­di (Reseı Imperııasy syrtqy ister mınıs­tr­lig­i­niń syrtqy saıasat arhıvi, qor 122 tizim 1 is 1): (hatta qalaı jazylǵan solaı jetkizip otyr­myn – B.N.) «Po neje kırgıs-kaısaskaıa Orda Gosýdarynı razdelena na trı chastı, a ımenno: Bolshaıa, Srednıaıa, Malaıa Orda» (Ábil­­seıit Muqtar arhıvtegi «orda» degen sóz­di «júz» – dep kórsetken. Bul durys emes. –B.N.).

Saýatty adamǵa túsinikti emes pe? Taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan: «Ábilqaıyr han eshýaqytta qazaq halqynyń bas hany bolǵan emes, tipti bolýy múmkin de emes. Ol han bolýdy surap otyrǵan joq. Ábilqaıyr han «búkil qazaq áskeriniń qolbasshysymyn» dep óz armanyn iske asyrǵysy kelgen.

Reseıdiń qol astyna odaqtas bolyp kirýge suranǵan kezde Ábilqaıyr han hatynda jáne antynda: «Qol astaryńyzǵa 40 myń sarbazben kiremin», dedi. Kúlli halyqpen degen sóz joq. Al ol Kishi Ordaǵa han bolǵan kezde Orta Ordada Sámeke, Úlken Ordada Jolbarys han bolatyn. Sonda ol qalaısha kúlli qazaq halqynyń bas hany bolmaq?

Ábilqaıyr han Kishi Ordanyń ózine de tolyq han bola alǵan joq. Batyr sultan bir­ne­she rýdy bólip alyp ózin han saılatty. (Ol Qaıyp hannyń uly. Jol sonyki bolatyn  – B.N.). Adaı eli tipti eshbir handardy mo­ıyn­­daǵan joq. Úlken Or­danyń shyn ıesi Tóle bıdiń ózi 1723-1757 jyl­darǵa deıin jońǵar­lardyń qol astynda boldy.

(1731 g. fond 122 opıs 1 delo 1 (Bul hatpen eshkim tanyspaǵan). Reseı ımperato­ry­nyń ózi: «I my Velıkaıa Gosýdarynıa nıjaıshe Imperatorskoe Velıchestvo tebıa kırgıs-kaısaskogo Abýlhaıyr hana naznachaem starshınoı Kırgıs-kaısaskogo voıska». Mine, kúlli Qa­zaq halqy­nyń hanyn emes, ásker qolbas­shy­syna taǵaıyn­daımyz degen sóz.

Abylaı han Ábilmámbetti óte qurmettedi. Sol sebepti Abylaıdy Reseı han saılaımyz degende odan bas tartqanyn joǵaryda aıt­tyq. Oǵan meniń kitabymdaǵy kanslerdiń haty jáne Abylaı hannyń jaýaby arqyly da kóz jetkizýge  bolady. Tipti, Ábilmámbet ólgen­nen keıin han­dyqqa onyń uly Ábil­feıizdi usynǵan da Abylaı emes pe?!

Biraq halyq is júzinde Abylaıdy 1738 jyldardan han dep eseptedi. Solaı sanasty. Onyń aıtqanyn eki etken joq, qurmettedi. Abylaı han týraly burynǵy maqalalary­myz­da az aıtylǵan joq. Bul arada olardy qaıta­laýdyń qajeti joq qoı dep oılaımyn.

Men keıbireýlerdiń Ábilqaıyr han men Abylaı handy birine-birin qarsy qoıýǵa tyrysatyndaryn túsinbeımin. Ábilmámbet han men Abylaı han eshýaqytta baqtalas bolǵan emes. Barlyq máseleni ózara aqyldasyp she­ship otyr­ǵan. Arhıvte Ábilmámbettiń Qytaı elshi­sine bergen jaýabynda: «Orta Ordaǵa baılanysty máse­lelerdi Abylaı sultanmen sheshi­ńizder», dep olardy Abylaı hanǵa jibergen haty bar. Jo­ǵa­rydaǵy sózderimizge odan artyq qandaı dálel kerek.

Ábilseıit Muqtardyń maqalasyndaǵy ta­ǵy bir qısynsyz jaıǵa nazar aýdarǵym ke­le­di. Avtor: «…1740 jyldyń kúzinde Eraly sultan Orta júzdegi (Orda – B.N.) kereı rýy qazaq­ta­rynyń hany bolyp saılandy», dep jazady. Sirá, bul ótirik Orta Ordada birneshe handyq boldy degen uǵym týǵyzý úshin aıtylsa kerek. Eralyny Abylaı han óziniń týǵan inisindeı syılady. Eshqandaı saılaý bolǵan joq. Ony sol elge star­shyn etip taǵaıyn­daǵan Abylaı han. Arhıv­tiń eshbir jerinde Eraly kereılerge han bolyp saılandy degen sóz joq.

Taǵy da qaıtalap aıtamyn, Ábilmámbet han­nyń rólin Abylaı hannan joǵary qoıýǵa tyrysyp, sol arqyly Ábilqaıyrdy aspandatý – ta­rıh­qa qııanat. Ábilqaıyr búkil qazaq halqy­nyń hany boldy deý bul aqty qara degenmen teń. Reseı ımperatory da ondaı jarlyq bergen joq. Men Ábilqaıyr handy qazaq halqyna adal, erek­she erligi sińgen batyr retinde dárip­teý­shi­niń birimin. Ony qazaq halqynyń erekshe tul­ǵasy, batyry retinde jazamyn. Ábilqaıyrǵa astanadan kóshe berý, eskertkish qoıý qajettigi týraly usynystar­dy da tıisti oryn­darǵa jazdym. Qorytyndy shyǵar degen úmittemin.

Ábilqaıyrdy aldyńǵy qatardaǵy ásker qol­­­­­basshysy bolǵan dep dáripteý kerek. Ha­lyq­­tyń júreginde batyr retinde oryn alǵan, alýǵa da tıisti. Ony Bógenbaı, Qabanbaı, Shaq­shaq Já­nibek, Baıan, Jaýǵash, Jaryl­ǵap, Tolybaı, Bókenbaı, Eset, t.b. batyr­lardyń kóshbasshysy bolǵan edi deý oryndy.

Abylaı han men Ábilqaıyr hannyń, Ábil­mámbet han jáne basqa tulǵalardyń tarıhtan ala­tyn oryndaryn tarıh ózi belgil­e­gen. Ony en­di jańartyp óz yńǵaıymyzǵa burýǵa bolmaıdy.

Tarıhı derekter Abylaı han men Ábil­mám­bet hannyń adamgershilikteri óte joǵary jandar ekenin dáleldeıdi. Abylaı han Ábilqaıyr handy ákesindeı syılaǵan. Tipti sol zamanda ol ekeýi «han» degen dárejege mán bermeı, týys­qandyq jaǵyna kóp moıyn burǵanǵa uqsaıdy (1741 jyly Orynbordyń gýbernatory Ýrýsov­tyń osy eki alyptardy qabyldaǵan esebi meniń «Abylaı han» atty kitabymnyń 3-tomynda ja­rııalanǵan. Ábilqa­ıyr handy Syrymbet batyr óltirgennen keıin (Baraq sultan emes) Aby­laı­dyń otbasyna jasaǵan jaqsylyǵy da umytyl­maq emes. Bopaı sheshe bylaı depti (1748 jyl qyrkúıektiń 13, qor 122 tizim 1 is 3: “…Ádeıilep bizdi óltirýge jibergen jansyzdaryn Abylaı sultan estip, bizdiń araqaty­na­symyz jaqsy bolǵandyqtan, óziniń áskerimen alyp ketti. Abylaı sultanǵa kóp rahmet. Balalarymdy ajaldan alyp qaldy…».

Bárimizdiń mindetimiz halyqqa shyndyqty jetkizý. Osy salada adal bolaıyq.

Bolatbek NÁSENOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

qurmetti professor.