Eńbek: keshe, búgin, erteń

Nursultan Ábishulynyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty eńbeginde tikeleı de, astarlap ta búgingi tek bizdiń qoǵamdaǵy ǵana emes, keńirek aıtsaq, álemdegi áleýmettik damý jolyndaǵy aıtarlyqtaı kedergiler men múmkindikter taldanady.

Maqalada osy kúrdeli problemanyń álemdik jáne qazaqstandyq eńbek qatynastaryna baılanysty tustary saralanady.

Nursultan Ábishulynyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty eńbeginde tikeleı de, astarlap ta búgingi tek bizdiń qoǵamdaǵy ǵana emes, keńirek aıtsaq, álemdegi áleýmettik damý jolyndaǵy aıtarlyqtaı kedergiler men múmkindikter taldanady.

Maqalada osy kúrdeli problemanyń álemdik jáne qazaqstandyq eńbek qatynastaryna baılanysty tustary saralanady.

EŃBEK QAJETTILIK PE, ÁLDE MÁJBÚRLIK PE?

Aǵylshyn tilindegi Oksford sózdiginiń paıymdaýynsha, 1776 jyly eńbekke qo­ǵam­nyń materıaldyq suranystaryn qanaǵat­tan­dyrýǵa baǵyttalǵan kúsh-qımyl dep anyqtama berile bastaǵan. Keıinirek tek qana qara kúsh emes, oı eńbegi de baılyqpen baılanystyrylady. Búgingi ensıklopedııalarda eńbekke quraldar kómegimen tabıǵı dúnıelerdi óz múddesine qaraı ıgeretin, ońal­dyratyn, beıimdeıtin adamnyń maq­sat­ty, sanaly áreketi dep jalpy anyqtama beriledi.

Biraq eńbek tóńiregindegi ǵylymı iz­de­nister, pikir-talastar jalǵasýda. Mysaly, eńbek etý qajettilik pe, álde májbúrlik pe degen saýalǵa jaýap ártúrli. О́mir súrý úshin adamnyń eńbek etýi, kúnkóriske ke­rek­ti qarajat tabý, eńbektiń materıaldyq jáne rýhanı ıgiliktiń kózi ekeni ózinen ózi bel­gi­li. Qaı zamanda da aýyr eńbek qoǵam tir­shi­li­gi, kúnkórisimen baılanystyryldy. Son­dyq­tan eńbekke jaza, aıyp retinde, bolmasa amalsyzdyqtan, aınalyp ótýge bolmaıtyn, májbúrlikten shydap qana kónýge týra keletin, múmkin bolsa basqaǵa aýdara salatyn is retinde qaraǵan.

Antıkalyq qoǵamda eńbek etýshiler aza­mattardyń sanatyna qosylmaǵan. Tek qul­dardy ǵana emes, qolónershiler men saýda­gerlerdi Arıstotel «sóıleıtin saıman» dep qaraǵan. Osylaı adamnyń shynaıy ómi­ri eńbek qajettiligine, kúndelikti tirshilikke táýeldi emes degen pikir ornyqqan. Antı­ka­lyq qoǵam saıası belsendilikke, sporttyq jarystarǵa, shyǵarmashylyq jumystarǵa, oıyn-saýyqqa zor mán bergen. Al oıshyldar men fılosoftar eńbek máselesi jó­nin­de ártúrli júıeli oı-pikirler aıtqan.

Geografııalyq mekteptiń negizin qalaǵan Sh.Monteskeniń aıtýynsha, klımat pen relef, jerdiń pishini, taýly, tegis, sýly bolýy adamdardyń minezine, temperamentine, tártibine jáne eńbek etýine áser etedi. Bul «halyqtyń rýhyn», qasıetin, erekshelik­te­rin aıqyndaıdy, oǵan zańdardyń da, saıası bıliktiń de rýhy sáıkes kelýi qajet. Mysaly, Monteskeniń oılaýynsha, klımaty óte yssy elderde aýyr eńbekti tek májbúrlep, yqtııarsyz, kúshpen istetýge bolady, son­dyq­tan olarǵa quldyq júıesi qolaıly.

Al « eńbek etpegen iship jemeıdi» degen marksıstik qaǵıda adamzattyń basym bó­li­gi­niń nan tabý úshin ter tógýge májbúr eken­di­gin aqıqatqa aınaldyrdy. Demek, eńbek etý tabıǵı emes, áleýmettik qajettilik, son­dyq­tan adamdardyń basym kópshiligi eńbekke tartylǵan. Olaı bolsa eńbekpen qamta­ma­syz etý, ony uıymdastyrý memlekettiń paryzy.

INDÝSTRIIаLYQ JÁNE POSTINDÝSTRIIаLYQ QOǴAM: EŃBEKTIŃ О́RLEÝI MEN QULDYRAÝY

Jańa zamanda eńbek kúnkóristiń kózinen adam ómiriniń mánine, maqsatyna aınaldy: jaldama eńbek, mamandyq, kásiporyn, eń­bek­aqy, jumys ýaqyty sııaqty sharýa­shy­lyq tirshiliktiń júıesi qalyptasty. Jaldamaly eńbekke keshegi sharýalar tartyldy. Eńbek pen mamandyq adamnyń kúnkórisin, mártebesin, tabysynyń kózin, ómir súrý saltyn, adamdarmen adamdardyń qaty­na­syn aıqyndaıtyn negizge aınaldy. Kásibı mártebesi onyń ulttyq, dinı, tektik qa­sıet­terinen joǵary boldy. Indýstrııalyq qo­ǵam­da eńbek demokratııasy qalyptasty, ha­lyqtyń basym kópshiligi ekonomıkalyq má­se­lelerge aralasty, azamat retinde eńbek quqyn tanydy.

Kapıtalızm orasan zor zaýyttar men fabrıkalarda myńdaǵan adamdardyń basyn qosty. Genrı Ford birde óz jumys­shyla­ry­nyń eńbekaqysyn eki ese kóterip, olardyń óz qolymen jasalǵan avtomobılderdi satyp alýyna jaǵdaı týǵyzǵan. Bul shyn­dy­ǵynda qýlyq bolatyn. Jumysshylar zaýytta jasalǵan avtomobılderdiń azǵantaıyn ǵana satyp alatyn edi, al eńbekaqynyń ósýi óndiris shyǵyndaryn kóbeıtti. Biraq eńbek­aqymen qyzyqtyryp, táýeldi etip, Ford jumysshylardy máńgi baqı kompanııanyń kásiporyndaryna tańyp qoıdy. Osylaı ju­mys kúshiniń turaqsyzdyǵyn azaıtý, olar­dyń kásibı biliktiligin jetildirý, eńbek ónim­diligin arttyrý kózdeldi. Sebebi, kapı­ta­lıstiń jeke baılyǵy men quzyry jumys­shylarǵa táýeldi. Eńbek pen kapıtal osylaı bir-birine baılandy: kapıtaldyń ıesi eńbek kúshin satyp alýǵa qabiletti bolsa, eńbektiń ıesi ár ýaqytta da túri óńdi, deni saý, tartymdy, kásibı biliktiligi joǵary, satyp alýshylar odan úrikpeıtin bolýy qajet. Ár jaqtyń óz múddesi bar. Eńbek pen kapı­tal­dyń úılesýi, túsinisýi, til tabysýy saıasatkerler men memlekettiń de paryzy, al jumyssyzdar bolsa, olar eńbek rezervi, ár ýaqytta eńbekke saqadaı daıyn bolýy kerek. Kapıtalızm osy qaǵıdalardy ustanýǵa tyrysty. Fordtyń kompanııasyna kelgen jas jumysshy (podmastere) óziniń eńbek jo­lyn osynda bastap, osynda aıaqtaı­tyny­na senimdi boldy.

Indýstrııalyq qoǵamdaǵy jumyspen qam­tý júıesi belgili bir standarttarǵa, úl­gi­lerge negizdelgen: eńbektik kelisim-shart, jumys orny, jumys ýaqyty, eńbekaqy já­ne taǵy basqalar. Deni saý adamnyń zeınetke shyqqanǵa deıingi eńbek baspaldaqtary negizinen belgili. Qyzmetkerler belgili bir úlgidegi eńbek sharttaryna otyrady, onyń kóp jaqtary kásipodaqtar men kásip­ker­lerdiń uıymdarymen kelisiledi. Eńbek pro­sesi belgilengen ýaqytta fırma usynǵan arnaýly oryndarda júzege asady.

Postındýstrııalyq qoǵamda jaǵdaı óz­ge­re bastady. О́mir boıyna jumys beretin kásiporyndar azaıdy. Bizdi tek ajal ǵana aıyrady deıtin «máńgilik neke» sırek qu­bylysqa aınalǵany sııaqty, uzaq merzimdi jumyspen qamtý da múmkin bola bermedi. AQSh-taǵy sońǵy zertteýler boıynsha, orta bilimdi amerıkalyq jas jigitter men qyz­dar óz ómirinde keminde on bir ret ju­mys­taryn aýystyratyn kórinedi. Sebebi, uzaq merzimge kompanııalar kelisim-shart jasamaıdy, jumys oryndary azaıýda, jumys izdeýshiler kóbeıýde. Sondyqtan halyqtyń azǵana bóligi turaqty eńbek etedi, qal­ǵan­da­ry kútýde, izdeniste. Búgingi eńbek qaty­nas­taryna belgisizdik, beımálim, erteńgisi kú­mándi ahýal tán.

Eńbek qatynastarynyń aqparattyq, pos­tındýstrııalyq zamandaǵy taǵdyry qa­laı bolmaq? Ǵalym A.Toflerdiń aıtýynsha, aýyr ónerkásiptiń, iri zaýyttardyń ornyna shaǵyn, ıkemdi kompıýtermen basqary­la­tyn óndirister keledi. Adamdar jalyqty­ratyn, birkelki jumystan bilim, aqparat ónimderine, qyzmet etý salasyna aýysady. Eńbek birte-birte ıntellektýaldyq sıpat alady. Kúni búginniń ózinde, mysaly, AQSh-ta bilim júıesi mektep, ýnıversıtet jáne ǵylymı-tehnıkalyq zertteýler olarǵa qamtylǵan adamdardyń sany jáne qarjy jaǵynan eń iri salaǵa aınaldy. Bul zańdy ózgeris, aqparattyq, postındýstrııalyq qo­ǵamda basty qyzmetti tereń bilimdi, jańa ǵylymı ozyq tehnologııa jáne jańa mádenı qundylyqtar óndirýge qabiletti adamdar atqarady.

Materıaldyq óndiris búgin san jaǵynan kóp jumysshylarǵa muqtaj emes, sebebi ǵylymı-tehnıkalyq progress eń joǵary eń­bek ónimine qol jetkizip otyr. Eńbekpen qamtý, jumyssyzdyq, eńbekpen jartylaı qam­tý, bos ýaqyt degen uǵymdar óziniń má­ni­nen aıyrylyp barady. Bolashaqta adamdardy jumyssyzdyq qana emes, kásiptiń qaı túrin tańdaýmen qatar, bos ýaqytty kóńili súıetin jumystardyń qaı túrlerin tańdaý da oılandyratyn bolady. Eńbekke az ýaqyt bólinip, zeınetke erterek ketetin, bilim jetildirýge kóp ýaqyt alatyn zaman týa bas­tady.

Bul zaman birden emes, birte-birte ke­le­di. Eger myńdaǵan adamdar, ásirese jastar, jumyssyz bolyp, ýaqyttyń moldyǵynan teledıdar aldynda, bolmasa fýtbol kórý­men shektelse, olar ómirden de túńiledi, maskúnemdikke, nashaqorlyqqa, qylmysqa da úıir bolady. Osydan bilim júıesine, jalpy qoǵamdyq baılyqty bólýge, bıýdjet saıasatyna ózgerister engizý qajettiligi týady. Búgin birqatar ekonomıkasy damyǵan elder jumysty adamdar arasynda ádiletti negizde bólý máselesimen shuǵyldanýda. Dás­túrli eńbektiń qoǵamdaǵy ornynyń óz­gerýi, «eńbektiń aqyry» degen oı-tujyrym­darǵa ıtermelep otyr. Búgin jeke múdde alǵa shyǵyp, korporatıvtik, ujymdyq múd­de iri kásiporyndarda ydyraı bastady. Son­daı-aq eshkim menshik quqyn joqqa shyǵarmaǵanymen, menshik, baılyq ne degen de másele týdy: bilim be, bankidegi depozıt pe, nesıe kartochkasy ma?

Al ǵalamdyq keńistikte endi eńbektiń máni ne boldy? Ne úshin adam eńbek etedi? Ánsheıin kúneltý, iship-jep, dúnıeni tu­ty­ný úshin be, álde eńbek jaı aldanysh, juba­nysh, kóńil kóterý demalys arasyndaǵy ermek pe? Erteń basqa jumys, basqa kólik, bas­qa otbasy, bári ótkinshi, sondyqtan ja­nyńdy salyp, berilip eńbek etýdiń qısyny joq. «Stradıvarıdyń skrıpkasyn» endi esh­kim jasamaıdy dep topshylaıdy birqa­tar avtorlar.

Búgin postındýstrııalyq qoǵamda «eńbek eńbekti kúıretti» degen tujyrym aıtylady: udaıy eńbek aınalyp kelgende eńbektiń ózin joıýǵa ákeldi. Ǵylymı-tehnıkalyq progress, eńbek ónimdiliginiń qarqyndy ósýi jumys kúshine suranysty kúrt azaıtty. Bú­gin azdaǵan adam kóptegen taýarmen qyzmet úlgilerin óndiredi. Sońǵy 150 jylda da­my­ǵan elderdiń jalpy ónimi on ese ósse, bir adamǵa shaqqandaǵy jumsaǵan saǵat sany eki esege azaıǵan. Al damyǵan elderde aýyl sharýashylyǵynda halyqtyń 2-3 %-y ǵana jumys jasaıdy.

О́ndiristi avtomattandyrý, robototehnı­kanyń damýy arqasynda adamsyz seh, za­ýyttardyń jumys isteýi búgin qurǵaq qııal emes. Sondaı-aq býhgalterııa, baılanys, kó­lik, saýda, qonaq úı bıznesinde, keńse, bank qyzmetkerleri qysqardy, elektrondy júıe kitaphanashylardy qysqartady. Másele keı­bir mamandyqtarǵa suranystyń azaıýynda ǵana emes, adam eńbeginiń azaıýynyń or­taq úrdiske qarqynmen aınalýynda. Al bi­li­mi, tájirıbesi eskirgender joǵary tehno­lo­gııalyq óndirispen baılanysty jańa jumys oryndaryna bara almaıdy. Kásibı qaıta daıarlaýdyń da mańyzyn asyra baǵalaýǵa bolmaıdy. Keshegi jumysshynyń ozyq ın­je­ner-tehnıkalyq maman bolýy ekitalaı.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin eko­nomıka qarqyndap ósken tusta eńbekpen tolyq qamtý konsepsııasy paıda boldy, eńbekke jaramdy halyq óndiriske tartyldy, jumyssyzdyq ónerkásibi damyǵan elderde 1-3% ǵana qurady. Al 1990 jyly ju­mys­syzdyq sol elderde endi 6-8%, al Eýropa elderinde-8-11%-ǵa jetti. Grekııa, Ispanııa sııaqty elderde búgin ol 25%-dan asty. Fýtýrologtar búgin tolyq jumyspen qam­tı­tyn zamanǵa oralý joq, ony ashyq aıtýymyz kerek dep otyr. Jumyssyzdyqtan em tabam deýshiler aqıqattan aýlaq. Jumys­syz­dyqtyń taǵy bir sebebi óndiristi arzan jumys kúshi bar elderge kóshirý bolyp otyr. Eger álem halqynyń qarqynmen ósýin de eskersek, jumyssyzdyq bizdiń zama­ny­myzdyń jahandyq problemasy ekeni anyq.

Eńbek ýaqyty udaıy qysqarýda. In­dýs­trııalyq qoǵamnyń alǵashqy kezinde jumys aptasyna 72 saǵat edi. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda 5 kúndik 40 saǵattyq eńbek aptasyna qol jetkizildi. Búgin kóptegen elderde eńbek aptasynyń uzaqtyǵy odan da azaıýda. Fransııa zańdyq negizde 35 saǵattyq eńbek aptasyna kóshti. Basqa elderde, ásirese Danııa, Nıderlandy, Belgııa, Germanııada ju­mys aptasy azaıýda. Jumys ýaqytynyń azaıý­yn mynadan kórýge bolady: XIX ǵa­syr­dyń ekinshi jartysynda qyzmetkerdiń eńbek ýa­qy­ty jylyna 3 myń saǵat bolsa, búgin kóp­tegen elderde eńbek ýaqyty eki ese azaıdy. Germanııada ol 1950 jyly 2300 saǵat bolsa, 2000 jyly 1397 saǵat bolǵan. Sonymen birge da­myǵan elderde ómir jasynyń uzaqtyǵy ósti: sońǵy 150-200 jyldar ishinde on eki esege ósip, 75 jasqa jetti. Osydan 120 jyl buryn adam ómiriniń 35%-y jaldama jumysqa arnalsa, búgin ol 12-13% quraıdy jáne ol azaıýda.

Osydan 10 jyl buryn nemis áleýmet­ta­nýshy ǵalymy R.Darendorf mynadaı bir má­limet jarııalaǵan. Damyǵan elder halqy­nyń 20%-y eńbekke deıingi jastaǵylar, ta­ǵy da 20%-y zeınetkerler,10%-y oqý oryndarynda. Qalǵan 50%-dyń birqatary esh­qan­daı kásibı qyzmetke umtylmaıdy. Bas­qa­lary ártúrli sebepke baılanysty eńbek­ke qabiletsiz. Eger bular 15% desek qate­les­peımiz. Taǵy da 10% jumyssyzdar. Qalǵan­da­ry halyqtyń 25%-yn quraıdy. Sonymen, halyqtyń tórtten biri ǵana eńbekpen qam­tylǵan. Adam ómirinde eńbektiń alatyn ýa­qy­ty azaıýda.

Qazir Batysta «eńbek plıýralızmi» degen bar. Búgin resmı jumyssyz bolyp tir­kelgenmen jumyssyzdar dep aıtýǵa bol­maı­tyndar kóbeıýde. Bir adamdy, bir jaǵy­nan, jumyssyz, ekinshi jaǵynan, jumyspen qamtylǵan dep aıtýǵa bolatyn jaǵdaılar jıi kórinis alyp otyr. Búgin Ger­manııada halyqtyń tórtten biriniń, Uly­brıtanııada úshten biriniń ǵana turaqty jumysy bar. AQSh ta eńbek rynogynyń jaǵ­daıǵa ıkem­di­ligi sonshalyqty tek bir­neshe jerde ju­mys jasap qana kún kórýge bolady. Orta eseppen amerıkalyqtar eýro­palyqtarǵa qa­raǵanda kóp eńbek etedi, olar táýekelshil, belsendi, óz taǵdyryna ózderi jaýapty, iz­dengish, básekege, qabiletti. Bi­reýi­niń aýzyna túseıin dep turǵan nápaqany ekinshisi joldan qaǵyp alady. Pragmatık amerı­kalyq­tar tabysty, paıdany basty maqsat etip qoıady. Sondyqtan AQSh- taǵy qylmystyń eń kóp taraǵan túri menshik, aqshamen baılanysty.

Sonymen, dálirek aıtsaq, másele eńbek­aqy tólenetin jumystyń joıylýynda emes, eńbekpen tolyq qamtamasyz etý múm­kindiginiń azaıýynda. Eger ındýstrııalyq qoǵamda adamdar bos ýaqytyn sharshatatyn, jalyqtyratyn jumystan keıin kúsh-qaı­ratyn, densaýlyǵyn qalpyna keltirýge jum­sasa, endi jumys saǵattary, kúnderi azaıǵan tusta adamdar bos ýaqytynda nemen aınalysady degen saýal týady. Endi ne isteý kerek? Saýal negizsiz emes. Birqatar ǵa­lymdar adamdar eńbek buǵaýynan bos­tan­dyq alyp, endi shynaıy erkindikke, sanaly, baıypty ispen aınalysýǵa múmkindik alady dese, ekinshileri qoǵamǵa tónip kele jatqan qaýipten saqtandyrady. Eńbek qalaı degenmen adamdy tártipke úıretedi, iske ju­myl­dyrady. Jańa qoǵamda endi maskúnemdikke, nashaqorlyqqa, qylmysqa jol ashylyp, qoǵam olardyń aldynda álsiz bolyp qalmaı ma? Búgin tutynýshylyq qoǵamǵa qater týa bastaǵan joq pa? Eńbek quldyrap, kásibı jetistikter baǵalamaǵan tusta adamdy qa­dir­leýdiń ólshemi qandaı? Eńbekten tys qandaı laýazym bolýy múmkin? Belgili bir mamandyqtyń, qyzmettiń ıesi bolmasa adam­dardy qalaı qabyldaımyz?

Osy basqa da saýaldarǵa fýtýrologtar jaýap berýde: kásibı eńbekten basqa adam­nyń ózin tanytatyn salalar kóp. Búginge deıin biz adamdy ekonomıkalyq belsen­di­li­gine, tabysyna qa­raı mártebesin aıqyn­da­saq, endi basqa qy­ry­nan da baıqaı alamyz. Oǵan qandaı múm­kin­dikter bar? Birinshiden, bos ýaqytty bel­­sendi, mazmundy ótkizý, bilimdi, júıeli istermen aınalysýy, mysaly, sport, kór­ke­m­óner, mýzyka, t.b. adam­zat­tyq bastamalar. Ekinshiden, naryqtyq já­ne ákimshilik (memlekettik) sektordan bólek úshinshi sektor bar, bizshe aıtqanda, memle­kettik emes uıymdar. Damyǵan elderde adamdar áleý­met­tik máselelerge, azamattyq bastamalarǵa asa zor yqylas tanytady. Ol ekologııalyq, quqyq qorǵaý, qaıyrym­dy­lyq uıymdar, jer­gilikti ózin ózi basqarý, mádenı sharalar jáne t.b. AQSh-ta árbir aza­mat volonter, óz erkimen ártúrli bas­ta­malardyń jumysyna aqysyz aptasyna 4-5 saǵat qatysady. Germanııada árbir úshinshi azamat qoǵamdyq is­pen aınalysady. Úshin­shiden, otbasyndaǵy eńbek, otbasy múshe­le­ri­ne tutynatyn ıgi­lik­ter óndirý, bul baı­lyqty resmı statıs­tıka esepke almaıdy. Bala tárbıeleý ká­sibı eńbekten qun­syz emes. Ol qoǵamnyń óte mańyzdy fýnksııasy. Ony kórkem óner, ja­zýshylyq, saıası, qoǵamdyq qyzmetke teńeý jón, zeı­net­aqy alýǵa, medısınalyq tegin kómek alý quqyn berý jón. Tórtinshiden, úzdiksiz bilim alý, jasyna qaraı shektemeý, bilim asa aýyr eńbek túri. Bul tusta bilimge adamnyń ózin ózi tanýy, rýhanı jetilýiniń amaly dep qaraý jón.

Osy atalǵan eńbek túrleriniń búgin be­delin kóterý mańyzdy bolyp otyr. Sosıo­log­tardyń aıtýynsha, mánsiz, maǵynasyz, ýaqytsha júz myńdaǵan qoǵamdyq jumys oryndaryn asha bermeı, sol qarjyny mu­ǵa­limder men tárbıeshilerdiń, mýzeıler men kitaphanalardyń, sporttyq keshen qyzmet­kerleriniń sanyn ósirgen jumyssyzdarǵa da, halyqqa da tıimdi. R. Darendorftyń aıtýynsha, eńbek qoǵamynyń kúıreýi shynaıy demokratııalyq qoǵamǵa bastaıtyn mańyz­dy qadam. Onyń oıynsha, erkindik úshin eń­bek etý quqy eńbek etpeý quqynan mańyz­dyraq. Azamattyq quqyqty saýdaǵa salýǵa bolmaıdy. Azamattyq mártebe maman­dyq­tan joǵary, eńbek etý, ne etpeý adamnyń jeke máselesi. Biraq másele túbegeıli eńbek etýden bas tartýda emes. Ár adam birneshe jyl eńbek etip, keıin otbasy máselelerimen aınalysyp, qaıtadan jumysyna oralyp, ol jalyqtyrǵannan keıin saıasatqa belsendi aralasýy múmkin. Osylaı ómir boıy keıde eńbekaqy alyp, keıde erkindikti tańdaıdy. Osy turǵydan qaraǵanda, ózin ózi jumyspen qamtý, tolyq apta jumys jasamaý, ýaqyt­sha bir jumysty istep tastaý, úı jaǵ­daı­yndaǵy sharýalar – kúnkóristiń kózi, ekinshi jaǵynan, eshkimge jaltaqtamaı óz ómirine óziń qoja bolý degen sóz.

Sirá, qoǵamnyń eń basty máselesi basym kópshilik jumys jasamaıtyn qoǵam adamdaryn materıaldyq jaǵynan qamtamasyz etý bolmaq. Bul óte kúrdeli másele jáne ony sheshý joly áli tolyq anyqtalmaǵan. Búgin kapıtalıstik elderde jumyspen qamtýdyń fransýzdyq, japondyq, amerıkalyq, shved­tik modelderi qalyptasqan. Birqatar elderde jumysyzdyqqa baılanysty jár­demaqy tólenedi, uzaqtyǵy ár memlekette ártúrli, 25, 60, 90-aptaǵa deıin járdemaqy tólenetin elder bar, járdemaqynyń mól­she­ri de birdeı emes, degenmen ol ash ta et­peı­di, toq ta etpeıdi, úırengen soń járdem­aqy­men ómir súretinder kóp. Jumyssyzdar járdemaqydan salyq tóleıdi. Qazirgi eko­no­mıkalyq daǵdarys járdemaqy alýshy­lar­ǵa qaýip tóndirip otyr.

Búgingi aıqyn kórinip turǵan amal jańa jumys ornyn ashý qıyn bolǵanmen, buryn bir adam istegen jumys ornyna birneshe adam qabyldap, biraq joǵary eńbekaqy tó­leý bolyp otyr. Eń bastysy, búgin bar ju­mys oryndaryn saqtaý. Mundaı sharalar Eýropada búginde iske asyp ta jatyr.

«JALPYǴA ORTAQ EŃBEK QOǴAMYNA» О́TÝDIŃ KEIBIR TUSTARY

Eńbektiń áleýmettik jáne ekono­mı­ka­lyq astarlary.

Qazaqstan basqa da postkeńestik elder sııaqty damyǵan elderdi «qýyp jetýshi» memleketterdiń qataryna jatady. Sonymen birge damyǵan elderdi oılandyryp otyrǵan «eńbektiń erteńi ǵana emes, eńbeksiz erteń» qoǵamynyń ashy sabaǵynyń jaǵymsyz saldarynyń aldyn alý da bizdi mazalandyryp otyrǵany sózsiz.

Biz sosıalızm men josparly ekonomıka jaǵdaıynda «árkimge qabiletine qaraı, ár­kimge eńbegine qaraı» dep teńgermeshiliktiń tar soqpaǵynan shyqqan elmiz. Eńbek etý keńes zamanynda túgeldeı memleket baqy­laýynda boldy. «Áskerı kommýnızm» tu­synda tutastaı barlyǵyn jumyspen qam­tıtyn júıe bolsa, «jańa ekonomıkalyq saıa­sat» tusynda ońdy jaǵdaı týyp, eńbek rynogy qalyptasyp, jumyssyzdyq eń­serile bastady. Biraq erkin eńbek tańdaý, óz tiz­gi­niń ózińde bolýy uzaqqa barmady. Ujym­­das­tyrý eńbekshilerdi quldardyń jaǵ­daıy­na túsirse, ındýstrııalandyrý keńes elin úl­ken zaýytqa aınaldyrdy, eńbek kitap­sha­sy engizildi, jumysshylar ónerkásip oryndaryna bekitildi. Gýlag, qurylys batalondary, jappaı aýyl­sha­rýa­shylyq jumys­ta­ryna jegý, taǵy bas­qa­lar­dy da halyq basynan keshirdi. О́z er­ki­men jumys ornyn aýys­tyrýǵa 50-jyl­dar­dyń ortasynda múmkindik týdy. Post­keńes­tik elderde eńbek rynogy sosıalıstik júıe tara­ǵannan qalyptasa bastady.

Sońǵy 20 jyldan astam ýaqyt elimiz­degi ekonomıkalyq reformalar biz qalaıyq, ne qalamaıyq bir jeke adamnyń buı­ry­ǵy­men emes, naryqqa ótýdiń amalsyz qadam­dary boldy. Josparly ekonomıka eńse­ri­lip, naryqtyń tetikteri engizildi. «Sosıa­lıs­tik lagerdiń» barlyq elderinde taýarǵa zárýlik joıyldy. Bul jaǵynan alǵanda turmys barlyq elderde jaqsardy. О́mir jańardy, ınternet, uıaly telefon, noýtbýk, sıfrly teledıdar, taǵy basqalarǵa úı­ren­dik. Sonymen birge rýhanı-psıho­logııalyq sa­lalarda abyrjý, úreı paıda boldy, jumyssyzdyq pen qylmys ósti. Keńsharlar men ujymsharlar tarap, kóptegen kásip­oryn­dar jabylyp, balapan basyna, tu­rym­taı tusyna ketip, árkim ózinshe, óz jónimen kúnkóris qamyn oılady, dástúrli ynty­maq­tastyq, janashyrlyq keıde umytyla bastady. Búgin qoǵamnyń keskini áli tolyq qa­lyptaspaǵan, bytyrańqy, enjar.

Halyqtyń janyna batqan 90-shy jyl­dar­daǵy joqshylyq, jumyssyzdyq, mate­rıaldyq qıyndyqtar, eńbekke teris kózqa­ras týdyrdy. Nursultan Ábishuly aıtqan­daı, «az jumyspen, kóp tabý», «aýadan aqsha jasaýǵa» beıimdeldik. Mansap, bıik áleýmettik mártebege qol jetkizý, attestat, dıplom, sertıfıkat alý mańyzdy bolyp, eńbektiń ózi qundylyq bolmaı qaldy. Sonymen birge, eńbek etem deýshilerdi «ar­tyq», paıdasyz adam etip kemsitti, qorlady. Búgin de sol janǵa salǵan psıhologııalyq jaraqat, onyń saldary jazylǵan joq, eń bastysy, eńbek etken adamǵa degen qur­met­tiń jandanatynyna senim áli az. «Ha­lyq­tyń eleýli bóligi 90-shy jyldary – deıdi N.Nazarbaev, – «májbúrli jumyssyzdyq mek­tebinen ótti». Búgingi urpaq solardyń balalary men nemereleri.

Sońǵy derekterge qaraǵanda, Qazaq­stan­da eńbekpen qamtylǵan halyqtyń 23%-y memlekettik, 74,5 jeke jáne 2,5%-y basqa memleketterdiń menshigindegi sektorlarda qyzmet etedi. Salalar boıynsha qaraǵanda eńbek etýshilerdiń 18,9%-y aýyl, orman, balyq sharýashylyǵynda, 18,9-y óner­ká­sip pen qurylysta jáne 51,77% halyqqa qyz­met etý (bilim, ǵylym, den­saý­lyq saqtaý, saýda, meıramhana, qonaq úı bıznesi, t.b.) salasynda. Sondyqtan, eńbek adamy degende biz kásiporyndarda ju­mys jasaıtyndardy ǵana emes, jazýshy, ǵalym, artıst, pedagog, dáriger, kitap­ha­na­shy, bir sózben aıtqanda, qol eńbegi men oı eńbegi qyzmetkerlerin aıtýymyz kerek.

Jumysshy taby, ujymshar eńbekshileri men ıntellıgensııadan turatyn keńestik taptyq júıe ózgerdi. Keńes qoǵamynda orta tap qalyptasýǵa belgili jaǵdaılar jasala bastalǵan edi. Qazaqstanda da tehnıkalyq, ǵylymı, pedagogıkalyq jáne mádenı-ǵy­lymı ıntellıgensııa, óndiristi basqaratyn personal, joǵary mamandy jumysshylar boldy. Olardyń ıntellektýaldyq áleýeti, materıaldyq jaǵdaıy basqa sosıalıstik respýblıkalardan kem túspeıtin, elde olar­dyń saıası bedeli men yqpaly da zor boldy. Alǵashqy balamaly saılaýlarda olar ha­lyqtyń qalaýlylary boldy, Qazaqstannyń táýelsizdiginiń irgetasyn qalasty. Naryq­tyq ekonomıkaǵa kóshken tusta olardyń kó­bine suranys bolmady, birqatar dıaspora ókilderi tarıhı otanyna oraldy. Shynaıy, bilimdi, aqyldy adamdar baǵalanbady. Osylaı ıntellıgensııanyń qoǵamdaǵy orny tómendeı berdi. Sońǵy 20 jyldaǵy qap­ta­ǵan ǵylym kandıdattary men doktorlary eldiń bilim deńgeıiniń óskeninen góri, dı­letanttardyń sanyn ǵana ósirdi.

Kásiptik-tehnıkalyq bilim júıesi ál­si­rep, ju­mys­shylardyń mamandyq deńgeıi tómendedi. Keıbir esepter boıynsha 38%, 10%-ǵa tústi: El halqy kedeılendi, búgin de kedeılerdiń sany resmı statıstıka kór­set­kennen jo­ǵa­ry, sebebi, kúnkóris mınımýmy tolyqqandy ómir súrip, qajetti tamaq iship, kıim kııý, emdelýge jetpeıdi. Ol deńgeı da­myǵan elý eldermen salystyrýǵa kelmeıdi.

Áleýmettik zertteýler postkeńestik el­derdi áleýmettik qurylymy jaǵynan tórt topqa bóledi: joǵary, orta, negizgi, tómengi jáne áleýmettik mártebesi aıqyndalmaǵan, eshqandaı topqa jatqyzý múmkin emester. Joǵary topqa bılik basyndaǵylar, generalıtet, bıznes-elıtany jatqyzady.

Orta top: onda orta taptyń nyshandary barshylyq. Orta top týraly áleý­met­taný iliminde pikir alýan túrli: 1) orta top bar jáne ol ósýde; 2) orta top bar, biraq ol endi ǵana qalyptasa bastady; 3) orta top bar, biraq ony batystyq qoǵamdaǵy orta topqa teńeýge bolmaıdy, bizdiń orta top bilimi, mártebesi bıik bolǵanymen, kedeı top. Bul pikirmen kelisýge bolar. Búgin daryndy, sapaly, tereń bilimdi, jańalyqqa qushtar, oı órisi keń azamattardyń eńbegi óz dárejesine saı baǵalanbaı keledi. Búgin má­denı áleýetinen góri pysyq, keıde ar-uıat­tan attaıtyndar ozdy, sońǵy ýaqytta ǵana bi­lim­di, tájirıbeli muǵalimderge, dáriger­ler­ge, ınjenerlerge suranys týa bastady, al ǵalymdar, mádenıet jáne óner qyz­met­ker­leri, gýmanıtarlyq saladaǵy maman­dar­dyń eńbegi baǵalanbaıdy. Memlekettik emes salada joǵary mamandyq ıelerine suranys ósip, olardyń eńbekaqysy joǵarylaı bas­tady. Al memlekettik sektorda eńbek adamdaryn baǵalaýda eki erekshelený baıqalady. Memlekettik júıeniń basym bóliginde burynǵysha eńbegine qaraı emes, jalpylama baǵalaý, oı eńbeginiń mańyzyna nazar aýdarmaý oryn alýda. Osydan kelip qarjy, otyn-energetıkalyq jáne eksporttyq salalarda, joǵary basqarý, birqatar ekonomıka jáne zań qyzmetkerleriniń eńbekaqysy jo­ǵa­ry da, bıýdjettik mekemelerde tómen. Bi­limine qaraı orta topqa, tabysyna qaraı orta topqa jatqyzýǵa kelmeıtinder kóp. De­gen­men, orta toptyń basym kópshiligi kásip­kerler, orta, kishi kásiporyndardyń me­ned­jerleri, orta deńgeıdegi memleket qyz­metkerleri, aǵa ofıserler, joǵary mamandy ınjenerler, ǵylymı elıta, joǵary sa­nat­taǵy pedagogtar, dárigerler. Bul búgin san jaǵynan ósip, kúsh alyp keletin top, áleý­mettik reformalardyń júrgizýshi kúshi, tu­raqtylyqtyń tiregi osylar. Prezıdent ká­sip­kerler týraly bylaı dedi: «Atap aıt­qanda, IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 40 paıyzdy quraıdy. Eńbekpen qam­tylý quramynda bilikti mamandardyń úlesi de 40 paıyzǵa jetti».

Negizgi áleýmettik top san jaǵynan eń kólemdi, eńbekke jaramdy halyqtyń teń jartysyna jaqyn, olar kóbine re­for­ma­lar­ǵa qatysýshydan góri olardyń qurbany, ótpeli dáýirdiń qatań talaptaryna beıim­dele almady, zeınetaqy da jınaı almady, basym kópshiliginiń bilimi orta, qalalarǵa qonys aýdarǵan, turaqty jumysy joqtar, otba­sy­lyq tabystary tómen, jumyssyz qalǵan­dar, shamaly maly men aýlasyndaǵy sharýa­shylyǵymen kúnkórýshiler, ózin ózi eńbek­pen qamtyǵandar. Olardyń sany úsh mıl­lıonǵa jýyq, shamaly bóligin tabysy jaǵy­nan orta topqa da jatqyzýǵa bolar, degenmen, basym kópshiliginiń jumysy joq, tabysy az.

«Bul sanattaǵylardyń arasynda mal us­taıtyn jeke aýla ıeleri (bylaısha aıt­qan­da, usaq fermerler), óz avtokólikterimen je­ke tasymal jasaýshylar, birneshe páter ustap, solardy jalǵa berýshiler bar. О́zin ózi jumyspen qamtyǵandardyń eleýli bó­li­gin turaqty jumysy joq, eńbekke qabiletti adamdar quraıdy, – deıdi Nursultan Nazarbaev, – sondyqtan búgingi kúni ózin ózi qam­tyǵan halyqty naqty ekonomıkaǵa qosýǵa baǵyttalǵan sharalardy júzege asyrýdyń mańyzy zor». Alaıda, Elbasy bulardyń sanyn anyqtaý tásiliniń shartty ekenine nazar aýdarady, sebebi, satıstıka qalyptasqan jaǵ­daıdy tolyq kórsete almaıdy. Esepke alý, esep berý, zańnamalyq negiz, sharýa­shy­lyqty júrgizýshilerdiń áreketteri bizde naqty júıelendirilmegen. Eńbekke qabi­let­ti halyqtyń 33-34%-y óz ózine jumys be­rýshiler kategorııasyna jatady. Álemdik tájirıbede jumys isteıtinder eki topqa bólinedi: jaldanbalylar jáne ózine jumys tabýshylar dep. Al memlekettik statıstıka ózin jumyspen qamtamasyz etýshiler dep óz betimen taýar óndirý, satý jáne qyzmet etý arqyly tabys tabýshylardy esepteıdi. Sonda olardyń resmı jumys isteı­tin­der­den aıyrmashylyǵy qandaı degen saýal týady. Shyndyǵynda, óz betimen eńbek etý­shi­lerdiń eńbek ótili eseptelmeıdi, zeınetaqy qoryna qarjy aýdarylmaıdy, olardyń basym kópshiligi jumyssyzdar, kezdeısoq, ýa­qytsha tabyspen kún kóredi. Tóreligin aıt­saq, búgin biz Qazaqstanda qansha adam ju­mys isteıdi jáne qanshasy jumyssyz eke­nin tolyq bilmeımiz.

Eshqandaı topqa jatqyzýǵa múmkin emester – áleýmettik jaǵynan azǵyndardy, qoǵamnan shettetilgen, keıde qylmystyq toptarmen baılanystaǵylar, qańǵybastar, maskúnemder, jezóksheler, keıbir jazasyn ótegender. Olardyń keıbiriniń ómir salty negizgi topqa jaqynyraq.

Sonymen menshik ıelenýi, eńbegi, tabysy men mártebesine qaraı qazaq­standyq­tar­dyń jańa áleýmettik kelbeti osylaı qa­lyp­tasý ústinde.

Bizdiń qoǵamǵa endi ekonomıka turǵy­sy­nan qarasaq, onyń eńbekke baılanysty bas­qa da qyrlary kórinedi. Másele resmı jáne beıresmı ekonomıka týraly bolyp otyr. Memlekettiń baqylaýyndaǵy ekonomıkany – resmı ekonomıka deıdi. Memleket ekono­mı­kanyń qyzmetin baqylaýǵa múddeli, sebebi, salyq kóp bolǵan saıyn ol óziniń qyzmetin jeńilirek atqarady. Beıresmı ekonomıka – tolyq nemese jarym-jartylaı memle­ket­tik retteýge baǵynbaıtyn, eshqandaı sharttarmen bekitilmegen, statıstıka jáne sa­lyq­tyq esepten tys ekonomıka. Bul salada eńbek etetinderdiń qyzmeti memlekettik ere­jelermen, zańdarmen júıeli, tikeleı tár­tiptelmegen.

Beıresmı ekonomıka, negizinen, damýshy, kenje qalǵan elderge tán, «órkenıetti» deı­tin elder ekonomıkasynda óris almaǵan dep sanalǵan. Beıresmı ekonomıka sala­syn­da­ǵylar, memleketten kepildik kútpeıdi, zań retimen shartqa otyrmaıdy, bankterden nesıe almaıdy. Sondyqtan Indonezııada ony «bazar ekonomıkasy» dep «fırmalyq eko­no­mıkaǵa» qarsy qoıady. Afrıkadaǵy ju­mys­pen qamtý máselesin zerttegen ǵalym­dar memlekettik statýsqa súıenip ol qurlyq halqynyń 50%-y jumyssyz degen tujy­rym­ǵa kelgen. Sebebi, kompanııalardyń beretin jumys orny shekteýli. Osydan kelip afrı­kalyqtardy eńsesi túskender dep oılaýǵa bolar edi. Joq, olaı bolmady. Mysaly, Gana memleketiniń astanasy Akkra qalasynyń kóshelerinde qaınaǵan ómir: kóshe tolǵan saý­dagerler, taksıster, qol júkterin tasýshylar. Memleket jumyspen qamtamasyz etpegen soń, adamdar ózderiniń kúnkóristeri úshin ártúrli joldardy tabady. Osydan HH ǵasyrdyń 70-jyldarynda jumys berýshi tek memeleket degen oıdan ekonomıkalyq ǵylym bas tarta bastady. Bara-bara beıresmı ekonomıkany sheshý, artta qalǵan eldermen emes, damyǵan eldermen de baılanys­tyrylatyn boldy, bu­ryn­ǵy steorotıpter buzyla bastady. Batysta da beıresmı ekonomıka salasynda adam­dar­dyń jumyspen qamtylatyny anyqtaldy. Onyń ústine shetelden qonys aýdarý­shy­larǵa da (bizde aýyldan kelgenderge) ýaqyt­sha jumys berý keń tarady.

Ekonomıkany, sharýashylyq qatynas­tar­dy tutastaı retteý, baqylaý múmkin emes. Tutastaı ekonomıkany baqylaýǵa um­tylys memleketti qatal ákimshildikke ne­giz­delgen júıege aınaldyryp, onyń erte me, kesh pe kúıreýine ákeledi. Ony biz basymyzdan keshirdik. Beıresmı ekonomıka salasy bizde de etek aldy. Sońǵy derekterge qa­ra­ǵanda, eńbekpen qamtylǵan halyqtyń 23%-y memlekettik, 74,5%-y jeke jáne 2,5%-y basqa memleketterdiń menshiginde qyzmet ete­di. Al beıresmı ekonomıka salasynda qan­sha adam eńbek etetininen habarsyzbyz.

Beıresmı ekonomıkanyń ózi kúrdeli. Bul salany kóleńkeli jáne qylmystyq (krı­mınaldyq) ekonomıka dep jikteıdi. Olardyń aıyrmashylyǵy mynada: kóleń­ke­li bızneste eńbek etýshiler memleket ruqsat bergen taýarlardy zańsyz jolmen óndiredi, al qylmystyq ekonomıka salasyndaǵylar memleket tyıym salǵan taýarlardy shyǵa­rady, zańmen tyıym salynǵan qyzmet túr­lerimen aınalysady. Mysaly, tirkelmegen fırma bas kıim shyǵaryp salyqtan jaltarady. Bul kóleńkeli bıznes. Al jezókshelik, pornografııa, qarý jasaý, esirtki bızne­si­men aınalysý bul ekonomıkalyq qylmys. Kóleńkeli ekonomıkany jaryqqa shyǵarý kerek bolsa, qylmysty bıznesti joıý kerek. Beıresmı ekonomıka óz salasyna kóp adamdardy jumysqa tartady, «jasyryn» («levyı») taýar shyǵarý jáne satý, jalǵan fırmalar qurý, kelisim-shartsyz jumysqa qa­byl­daý, tanystyq, týystyq, jergilikti qa­ty­nastardy paıdalanyp laýazymdy adamdardy satyp alý, BAQ-ta paıdalanyp qar­sylastaryn qaralaý, bedelin túsirý, taǵy da basqa zańsyz áreketterge barady. Osylaı resmı sala men beıresmı sala jeń ushynan jalǵasyp, astyrtyn kelisip, birlesip te jatady. Kelisim-shartsyz jumysqa qabyldaý qyzmetkerlerdiń quqyn buzyp, kirip­tar­lyq­qa, quldyqqa ıtermeleıdi: eńbekaqysyn mólsherinde tólemeıdi, olar áleýmettik jaǵynan (zeınetaqy, járdemaqy tólen­beı­di, demalys, aýrýlyǵyna baılanysty tólem almaıdy) qorǵalmaǵan, jumysta qaýip­siz­dik tehnıkasy saqtalmaıdy. Quqyq qorǵaý organdary olarmen kúresedi, biraq olar da qaýqarsyz, sebebi, jaldanyp jasyryn ju­mys isteýshiler óte kóp.

Sonymen, beıresmı ekonomıka sala­syn­daǵy eńbektiń óz ortasy, ózindik psıho­lo­gııalyq ahýaly, jazylmaǵan zańdary men qarym-qatynasy, eń bastysy, ózara senimi bar. Bul salany tutastaı memleketke ıkemdeý múmkin de emes.

ADAMDYQ FAKTOR

Sóz joq, Elbasy táýelsizdik jyldarynda áleýmettik memlekettiń irgetasynyń qa­lan­ǵany, bul salany reformalaýdyń bir­qa­tar parametrleri boıynsha TMD elderiniń aldyn orap, óz áriptesterinen ozyp ket­ken­digin, masyldyqtyń deńgeıiniń tómen­de­ge­nin aıta kelip, turaqtylyq pen ıgilik je­mis­terin qanshalyqty tıimdi paıdalanyp ke­le jatqanynyń mańyzdy másele eken­di­gi­ne toqtalady. Ásirese, tutyný ıdeolo­gııa­synyń búldirýshi bolǵanyna erekshe nazar aýdardy. Oǵan sebep:

Naryqtyq ekonomıka eńbekpen qamtý salasynda tereń ózgeristerge ákelip, jumys kúshi memlekettik sektordan jeke sektorǵa aǵyldy, qoǵamnyń áleýmettik qurylymy kúr­delendi, jeke menshik ıeleri, jaldanbaly jumysshylar, óz ózin jumyspen qam­tý­shy­lar, jumyssyzdar, beıresmı ekonomıkada qylmystyq kásippen aınalysatyndar da paıda boldy. Baılyqqa toıǵandar tuty­ný­shylyq indetine shaldyqty. Al mıllıon­daǵan adamdardyń bilimi, eńbek tájirıbesi men kúsh-qýaty el ıgiligine tolyq qyzmet jasaı almaıtyn jaǵdaı týdy. Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Jalpyǵa Ortaq Eń­bek Qo­ǵa­my ıdeıasy sosıalızm tusyn­da­ǵy­daı «eńbek etpegen iship jemeıdi» dep jappaı eńbekke májbúrleý emes, eńbek etem degen adamǵa jaǵdaı týǵyzý. О́zi aıt­qandaı, «Meniń na­zarymdaǵy basty másele – ár qa­zaq­­stan­dyqqa qamqorlyq kór­setý».

Jahandyq daǵdarysynyń basty sebebi, áleýmettik masyldyq ekenin aıta kelip, Prezıdent balama konsepsııa usyndy: «Tek búkil álemde ǵana emes, sondaı-aq, tipti damyǵan elderde júzege asyrylýy múmkin bolmaıtyn bul jalǵan ıdeıaǵasyndarly balama tabýǵa bolady.

Jáne mundaı balama Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy ıdeıasy bolyp tabylady».

Bul ıdeıanyń negizi oı ózegi, basshylyq qaǵıdasy – ekonomıkadaǵy negizgi qun­dy­lyq adamdyq faktor ekendigin shegelep, qa­dap aıtý.

Eńbek adamyna óndiristiń qural-jab­dy­ǵy sııaqty element retinde qaraý búgin oryn alyp keledi. Bul kózqaras ári ketkende eń­bek adamyna mamandyq ıesi, onyń sheber­ligi, mashyqtyǵyn ǵana eskeredi. Al endi adamnyń óziniń eńbegine, óndirisine, onyń basshylaryna kózqarasy eskerilmedi, onyń nıeti, kóńil kúıi, qalyptasqan ahýaldy qyz­metkerdiń qabyldaıtyny ne qabyl­da­maı­tyny, ulty, dini kóp jaǵdaıda alańdat­paıdy. Bul úrdistiń búgin etek alǵany son­shalyqty, ǵylymda «adamgershiliksiz ekonomıka», degen uǵym qalyptasqan.

Adam – óndiristik prosesti qalyptas­ty­rý­shy basty tulǵa. Adamnyń aralasýynsyz, onyń jasampazdyq bilimin, kúsh-jigeri, uıymdastyrý áreketinsiz qandaı da bolsyn jańa mehanızm, qural-jabdyq jaı ǵana paıdasyz dúnıe. Adamsyz qandaı da bir «aqyl­dy» tehnologııa úıme temir, metall, al óndiris ǵımaraty – ıesiz qańyraǵan úı. Osylarǵa jan bitiretin adam ǵana. Eńbek adamdarynyń basym kópshiligi sanaly túrde óz eńbegin jetildirýge tyrysady. Son­dyqtan eńbek máselesin adamdyq faktorsyz zerdeleý múmkin emes. Eńbekte de adamnyń azamattyǵy, rýhanılyǵy, ózindik qasıeti, qaıtalanbas tulǵalyq erekshe­lik­te­ri kórinedi. Adam tek materıaldyq ıgilikti tutynýshy emes, olardy jasaýshy, óndi­rý­shi. HH ǵasyrda eńbek ónimdiligin 100-140 ese óndirý adamnyń múmkindigin kórsetedi. Osy turǵydan kelgende biz adamdyq faktordy tek ekonomıkalyq mańyzy jaǵynan ǵana emes áleýmettik-psıhologııalyq, tipti fızıologııalyq qyrynan da tanýymyz kerek. Olardyń tıimdiligi tehnıkalyq jáne tehnologııalyq tetikterden kem túspeıdi.

«Aqyr aıaǵynda, – deıdi N.Nazarbaev, – álemdik órkenıettiń barlyq qundylyqtary, barlyq ekonomıkalyq jáne mádenı baı­lyq­­tar «vırtýaldy qarjy ınstıtýttarymen emes, adamnyń eńbegimen jasalady».

Adamdyq faktor Prezıdent eńbeginde úsh deńgeıde qarastyrylady.

Ekonomıkaǵa, eńbek