Vıacheslav FRANK: «Jańashyl tulǵalardy izdeımiz»

Vıacheslav Franktyń aty-jóni qoǵamǵa burynnan tanys. Aqyn, jýrnalıst, redaktor, ssenarııshi. Basqasyn aıtpaǵanda, onyń qurastyrýymen elimizde eń alǵash ret grammatıka, tablısa, shemasymen qosa bilim alýshylarǵa bar artyqshylyǵymen jol tartqan «Qazaq tili» ámbebap oqýlyǵynyń ózi nege turady?! Sol Vıacheslav taıaýda redaksııaǵa keldi. Bul jolǵy tabysy – qazaqsha-oryssha ádebı-sazdy «Zerek botaqan» almanahy.

Vıacheslav Franktyń aty-jóni qoǵamǵa burynnan tanys. Aqyn, jýrnalıst, redaktor, ssenarııshi. Basqasyn aıtpaǵanda, onyń qurastyrýymen elimizde eń alǵash ret grammatıka, tablısa, shemasymen qosa bilim alýshylarǵa bar artyqshylyǵymen jol tartqan «Qazaq tili» ámbebap oqýlyǵynyń ózi nege turady?! Sol Vıacheslav taıaýda redaksııaǵa keldi. Bul jolǵy tabysy – qazaqsha-oryssha ádebı-sazdy «Zerek botaqan» almanahy.

– Vıacheslav Iýrevıch,  sizdiń óleńderińizdi, jýr­na­lıstıka­daǵy qoltańbańyzdy óz orta­ńyz jaqsy biledi. Odan bólek «Qazaq tili» oqýly­ǵyńyz kezin­de túrli ortada biraz qozǵalys týǵyzǵanynan ha­barymyz bar. Qazaqtyń tiline degen qurme­tińiz qaı arnadan bastaý aldy?
Men ózim almatylyqpyn. Son­­­­daǵy fızıka-matematıka mek­tebin bitirgen soń, QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa tústim. Marat Barman­qulov, Saǵymbaı Qozybaev syndy úlken ustazdardan tálim-tárbıe aldym. Jastaý kezimde ataqty aqyn Oljas Súleıme­novke arnap poema da jazǵanym bar. Qazaqtyń jany jaısań azamaty, etnograf-ǵalym Aqseleý Seıdimbekpen áńgimemiz jarasatyn. Meni qazaqtyń tili ǵana emes, tarıhy da qyzyq­tyrady. О́zim osynda týyp-ósip,  nápa­qam­dy aıyryp, qyzmetke aralas­qannan keıin meniń otanym – Qazaqstan dep aıtamyn. Qazaq­tyń qonaqjaılyǵy, peıiliniń tazalyǵy, ózge ulttardyń esh­qaı­sysyn ózekten teppeı, bir ata­nyń balalaryndaı bir shańy­raqqa syıǵyza bilgeni erekshe qurmet sezimin týǵyzady.  «Qazaq tili» oqýlyǵyn qurastyrýyma qazaq ultyna bir taban bolsa da jaqyndyǵym áser etti dep oılaımyn. Alla qalasa, osy kitapty 2014 jyly qaıtadan jarııalaımyn. Odan keıingi bir jobam «Oryssha-qazaqsha-aǵyl­shyn­sha pándik, taqyryptyq sóz­dik» dep atalady. Bul da bola­shaqtyń enshisindegi kitap. Kezinde aqyn Orazaqyn Asqardyń avtor­lyǵymen «Áripter álemine saıahat» degen kitapty basyp shyǵarǵa­nymdy maqtan tutamyn. Bul da meniń qazaq tiliniń kósegesi kóge­­rýine qarly­ǵash­tyń qanatymen sý tamyz­ǵanyn­daı kómegim shyǵar dep esepteımin.
– «Zerek botaqan» almanahy ómirge qalaı keldi?
– Sońǵy kezderi áriptesim, sazger Aıgúl Dosmaǵambetova ekeýmiz balalarǵa arnalǵan ánder qamtyl­ǵan  dıskiler shyǵarýdy úrdiske aı­nal­dyrdyq. Biz qurastyrǵan dıs­kilerdegi ánder  balabaqsha erteńgi­likterinde, mektepterdegi túrli kon­­­sertterde shyrqalyp júr. Tea­tr­­landyrylǵan ertegiler ja­zyl­ǵan dıskiler de shyǵardyq. Bul da óz jemisin berip keledi. Máselen, byltyr «Tyńdaımyz, sýret salamyz, oılaýdy damytamyz» serııasy aıasynda qazaq ertegileriniń je­lisimen «Botaqan» dıskisin shyǵa­ryp, ony búldirshinderdiń qolyna tıgizdik. Buny aıtyp otyrǵan sebebim, dıskilerdi shyǵarý barysynda elimizdiń barlyq oblysta­ryndaǵy balabaqshalarǵa, mektepterge óz aıaǵymmen baryp, ónimde­rimizdi jarnamalap ári tárbıeshi­lermen, muǵalimdermen pikirlesip, kóptegen jaıtqa qanyqtym. Balalardy jyldarmen birge jınaǵan tájirıbesine súıenip oqytatyn bilikti mamandardy kezdestirdim. Olardyń shyǵarmashylyqtarymen tanystym. Onyń ishinde bastaýysh mekteptiń mýzyka pániniń muǵalim­deri, tárbıeshiler, balabaqsha­lar­dyń mýzykalyq jetekshileri bar. Aqyr aıaǵynda bul mamandardyń shyǵarmashylyqtaryn toptastyryp, nege bir almanah daıyn­da­masqa degen oıǵa bekidim. Nátı­jesinde mine, qazaq jáne orys tilindegi shyǵarylym «Zerek bota­qan» aldyńyzda tur. Munda bala­larǵa arnalǵan taqpaqtar, ertegi­ler, ánder men bıler, áýendi qoıy­l­ymdar, jalpy balaǵa ne kerek, sonyń bári bar. Biz buny balabaq­shalar men mekteptiń 1-shi, 2-shi synybyna arnap shyǵaryp otyrmyz. Qolymyzda 2012 jyldyń kúzdik, 2013 jyldyń qystyq shy­ǵa­rylymdary bar. Buıyrtsa, ári qaraı da jumysymyzdy jalǵas­tyra bermekpiz.
– Memlekettik tildi nasıhattap, balalarǵa til úıretýde taptyrmas qural – «Zerek botaqan­dy» shyǵarýǵa memleket kómek­testi me?
– Árbir jumysymyz úshin memleketten qarjy surap otyrǵany­myz joq. Onyń ústine ózim bas redaktor qyzmetin atqaratyn  «О́leń» áýendi-baspa ortalyǵy» jeke­menshik mekeme bolyp tabylady. Biz óz ónimderimizdi jazylym arqyly ótkizemiz. Munda tek qana jýrnal emes, dıskiler de shyǵa­rylady. Biz alǵashynda «Zerek botaqandy» departamentterge ji­ber­genbiz. Solar taratyp berdi. Birinshi almanahta elimizdiń úsh qalasynan, ekinshisinde alty qala­synan avtorlar tarttyq. Al keler jyldyń kóktemgi shyǵarylymyna 9 qaladan avtorlar qatystyrýdy josparlap otyrmyz. Qazirgi kúni bizdiń almanahqa respýblıka boıynsha 9 qaladan 200-diń ústinde balabaqshalar men mektepter jazyldy. Bul jaman jetistik emes.
– О́zińiz redaktorlyq ja­sa­ǵan bul jobanyń erekshe­ligi nede?
– Tamyr-tanystarym osyn­daı jobanyń respýblıka boıynsha bireý ǵana ekenin aıtady. Iаǵnı, biz dıskisimen qo­syp daıyndaǵan «Zerek bota­qan» almanahy balabaqsha búldirshinderi men mekteptiń bastaýysh synyp oqýshylary úshin taptyrmaıtyn kórneki qural. Bul joba áriptesim Aı­gúl ekeýmizdiń ıdeıamyz arqy­ly iske asyp, jaryqqa shyq­ty. Almanahtyń mýzykalyq redaktory sol kisi. Biz bul jobany daıyndaý barysynda shyǵarmashylyq adamdaryn kóbirek tartýdy maqsat etip qoıdyq. Balalardyń tilin bi­letin, olarǵa ne unaıtynyn biletin adamdar ǵana balalar úshin án jazyp, taqpaq shyǵa­ryp, ertegi quraı alady. Aqyn Oljastyń tilimen aıt­qanda Alla syılaǵan qabileti bar adamdardyń jańashyldy­ǵynyń arqasynda qoǵam ilgeri damıdy. Qoǵamdy damytý úshin aldymen balalardyń oılaý júıesin damytý, olardyń shyǵarmashylyq qyryn ashý, qııalyn baıytý qajet. Biz ser­pilisti únemi toqtap, toqyrap, qartaıyp qalǵan adamdardan emes, endi ǵana jetilip, jel­kildep ósip kele  jatqan jas urpaqtan kútemiz ǵoı. Toqtap, toqyraǵan adamdardyń qyzyq qýyp, qymyz ishkenine máz bolǵan keıpin jańa urpaq aınytpaı kóshirip almasa eken deısiń. Árıne munyń bári adamnyń dúnıetanymyna, tár­­bıesine baılanysty dú­nıeler. Qazaq «jasta bergen tárbıe, jas shybyqty ıgendeı» dep sol úshin aıtady. Erteńgi kemel adamdy jastaıynan qalyptastyrý kerekti­gine mán beredi. Onyń ar jaǵynda bilim, shyǵar­mashy­lyq qabilet bári bir-birine baılanysty bolǵandyqtan, biz jańashyldyǵy bar, shyǵar­mashylyq qabileti mol ustaz­dardy janymyzǵa jıǵymyz keledi. Solardyń eńbekterin arqaý etip, bir jaǵynan ózim­niń de kóp jylǵy redaktor­lyǵymdy paıdalanyp, ary qaraı da eńbek ete bersek degen maqsat bizdiki.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».

ASTANA.