О́zin aıamaǵan Aıaǵan

Ol kisi ekeýimiz únemi teatrda kezde­setinbiz. Premeranyń birde-biri bizsiz ótpeıdi. Odan keıin birge shyǵa­myz. Minetin avtobýsymyz da bir. Úsh-tórt ret kezdesip júztanys bolǵannan keıin:
– Sen «Qazaqfılmde» jumys iste­meısiń be? – dep surady.
Sóıtip, ekeýimiz tanystyq. Ol kisiniń esimi – Aıaǵan eken, famılııasy – Shá­jimbaı. Mine, sodan keıin ekeýimiz etene bola tústik. Teatrda bir jańalyq bola qalsa, Aıekeńnen estıtin boldym, bir qoıylymnyń premerasy ótetinin qula­ǵym shalsa, men habarlaımyn. Premeradan keıin taǵy kezdesetin jerimiz ortaq: «za kýlısamı» deıdi ǵoı orys­tar… «Grımerkada» talaı júzdesip, pikir talastyryp, sahnada óner kór­setken kisilerdiń shashbaýyn kóteremiz.

Ol kisi ekeýimiz únemi teatrda kezde­setinbiz. Premeranyń birde-biri bizsiz ótpeıdi. Odan keıin birge shyǵa­myz. Minetin avtobýsymyz da bir. Úsh-tórt ret kezdesip júztanys bolǵannan keıin:
– Sen «Qazaqfılmde» jumys iste­meısiń be? – dep surady.
Sóıtip, ekeýimiz tanystyq. Ol kisiniń esimi – Aıaǵan eken, famılııasy – Shá­jimbaı. Mine, sodan keıin ekeýimiz etene bola tústik. Teatrda bir jańalyq bola qalsa, Aıekeńnen estıtin boldym, bir qoıylymnyń premerasy ótetinin qula­ǵym shalsa, men habarlaımyn. Premeradan keıin taǵy kezdesetin jerimiz ortaq: «za kýlısamı» deıdi ǵoı orys­tar… «Grımerkada» talaı júzdesip, pikir talastyryp, sahnada óner kór­setken kisilerdiń shashbaýyn kóteremiz.
Aıekeń «Jansebildi» bastaǵan kezde, únemi ekinshi rejısser bolyp júre­tin Tatıana Voevodına deıtin kisi uzaq jolsaparǵa barýǵa mursham kelmeıdi dep jaǵdaıyn aıtypty. Ol kartınaǵa qaty­sym bolmasa da, ssenarıı avtory Jú­sipbek, Qorǵasbek pen Aıaǵanǵa ana jeri, myna jeri degen sekildi oraıly sátine qatysty óz pikirimdi bildirip júretin­min. Bálkim, sodan ba maǵan «ekinshi rejısser bol» dep ótinish aıtty. Áńgi­me­niń aqıqaty, bul fılm basqalardy qaıdam, men úshin eń bir alańsyz júrip, demalyp túsirgen kınolentam boldy. Ár fılmniń óz áńgimesi bolady. Ol da adam sııaqty, óz taǵ­dy­rymen jasalady. Qazir­gi Rıdder qala­synan otyz shaqyrym jerde, Altaı taýynyń móldir sýly, kózdiń ja­ýyn alatyn jasyl jelekti bir túkpirinde túsirdik ony.
Sol kez oıǵa oralsa, mindetti túrde eske alatyn bir jaǵdaı: 1991 jylǵy áıgili «Tamyz tóńkerisi». Iаnaev ózin-ózi prezıdent etti. Gorbachev tasaly jerde qamaqqa alyndy. Halyq ne bolyp, ne qoıyp jatqanynan beıhabar. Bul Aıa­ǵan­nyń arqasyna aıazdaı batty. «Men jumysymdy endi bastap edim. «AL­JIR­­­im» de, «Jansebilim» de osymen bitken shyǵar… Ana zaman qaıta ornasa, sonymen qurıtyn shyǵarmyz…», dedi. Ju­mys­qa zaýqymyz soqpaı qaldy. Aıa­ǵan­nyń mánisi ketti. Bárimiz sendeliske tús­tik. Ańdyǵanymyz teledıdar. Bir jańa­lyq, jaqsylyq bolsa eken deýmen eki kúnimiz ótti. Prezıdentimiz Nazarbaev sóılegen kezde ǵana betimizge qan jú­girdi. Oǵan qatty qýanǵan taǵy da Aıaǵan. Búginde kınomyzdy kórseńizder, sonyń bir tusynda Qasym Jákibaev aǵamyzdy súıretip kele jatqanda, arbasynan qulaıtyn jeri bar. Galına Makarova arbasyn qaıtadan turǵyzyp, otyrǵyzady da, temir joldyń jaǵasyn jıektep jú­rip otyrady. Ony biz keshkilik ýaqytta túsirgenbiz. Sol jerde «Qazir barlyq respýblıkalardyń basshylary shetinen prezıdent bolyp ketti» dep keletin aktrısanyń óz sózi bar. Shyn máninde Nursultan Ábish­ulyn jaqsy kóretin. Bólmesinde de radıony qosyp qoıyp, sóılegen sózderin tyńdap otyratyn. Fılmde «Kak vash prezıdent? Kak ego zovýt?» dep Jáki­baevtan suraıdy. Qasa­ǵań: «Ego zovýt Nýrsýltan!» – deıdi. «Vot, on mne bolshe nravıtsıa» dep arbasyn súırep, ilgeril­eıdi. Keıin 1991 jyldyń jel­toq­­sanynda dybystaý pro­sesi bastal­ǵan kezde Makarovanyń ózine sol sózin qaıtadan qaıtalattyq.
«Jansebildi» kórgen saıyn on jetin­shi tamyz eriksiz esime túsedi. «GKChP». Týra «GKChP»-nyń kezindegi kóńil-kúı, áser­­ler… Makarova óz beınesimen ǵana emes, sondaǵy óz daýsymen de máńgilikke qaldy.
Fılmde Keńester Odaǵynyń ánu­ra­ny oryndalady. «Qazaqfılm» shy­ǵarǵan dúnıelerdiń ishinde zamanynda sol án­uran oryndalǵan sońǵy fılm shyǵar bul. Erteń erte jınalyp, vok­zalǵa bara jatqanymyzda osy ánuran oryndalady. Makarova apamyz Jáki­baev aǵamyzdy arbasymen súıretip, jaı­lap basyp orman­nyń ortasymen te­mirjolǵa kele jatatyn epızody. Fılmniń árbir úzigi týraly osylaı áńgimeleýge bolady. О́ıtkeni, qaı sáti bolsyn júrek súzgi­sinen ótip baryp jasalǵan ǵajap dúnıe boldy bul.
Aıaǵannyń rejısserlik sheberligi týraly aıtqanda «ALJIR-di» de attap kete almaısyń. Onyń ishindegi qoıy­lym­dylyq sahnalarynyń sonshalyqty shynaıy kórinetini sondaı, baıaǵyda, týra túrmeniń ishinde túsirilip alynǵan­daı áser etedi. Tutqyndardy vagonnan túsi­rip jatqany, balalardyń jylaǵany – búginde fılmdegi sol úzikterdi stalınızm zamany zobalańynyń kórinisi re­tin­de paıdalanyp júr. Bul Aıaǵan­nyń oılap taýyp júrgen sahnalyq kórinis­teri. Ony orystar «ıgrovoı» dep júr ǵoı. Onda akterler oınaıdy. «ALJIR-ge» deıin ondaı tásildi eshkim qoldanǵan emes. Tipti óneri ozyq deıtin orys kı­no­gerlerinen de keziktirgen emespin. Bú­gin­de álemdik kınolarǵa er­kin jol ashyldy. Sóıtsek, olarda bu­rynnan bar eken. Tarıhı kınolentalarda sol dáýirdiń, kezeńniń shyndyǵyn ashý úshin emin-erkin paıdalanǵanyn kó­­rip-bilip júrmiz. Osydan jıyrma jyl buryn bul bizge tosyn tásil kóri­nip, biraz kisiler tosyrqaı qaraǵany­men, qazirgi kúni jańalyq bolmaı qal­dy. Mine, buny qazaq kınosyna alǵash ret ákelgen Aıaǵan Shájimbaı edi deýimizge ábden bolady.
Sol sekildi aıaq astynan kóterilgen topyraqty daýyldyń aınalany uıqy-tuıqy etýi, kıiz úıdiń ýyqtarynyń shetinen satyrlap synyp, shańyraǵy­nyń shaıqalýy – bul da rejısserlik sheshim. Qazaq ádebıeti men óneriniń áıgili qaı­ratkerlerin, Alash arystaryn, memleket, qoǵam qaıratkerlerin túr­meniń toryna toǵytyp, atyp-asýlary kıiz úıdiń bir-birlep synǵan kóri­nis­teri arqyly jú­rekke jetedi. Qazan­nyń oty óshken, qaqpaǵy aıdalaǵa ush­qan… Analar baýyr eti – balalarynan tirideı kóz jazǵan… Temir tordyń syrtynda kóz jasyn tııa almaı jyla­ǵan sábı beınesi… Mine, osynyń bári – sol zamannyń surqaıy­lyǵyn anyq ta qa­nyq etip kıno tilimen beıneleı jet­kiz­gen shynaıy kórinister.
Qazaq kınosy qurylǵaly ne zaman?! Alaıda, Aıaǵan osy ónerge óz únin ala kelgen qazaqy rýhtaǵy aıtýly tulǵa ekenin á degende-aq kórsete bildi. Osy oıymyzdyń naqty bir dáleli – «Báı­terek». Bul ózi atyna zaty saı keletin fılm. Kórgenderi de kóp, kóńilge túı­genderi odan da mol qarttardyń basyn qosýy, solardyń biregeı ókili retinde júz jasaǵan Qoshtaı Janys­baıulyn som­­daýy eriksiz tánti etedi. Namaz oqy­týy, aýyldaǵy Uly Otan soǵysynan oralmaǵan azamattardyń eskertkishi aldyna baryp quran baǵysh­taýy, kókpar shabýy, synyqshylyqpen aınalysýy – bári-báriniń basy «Báı­terekte» toǵysyp jatyr. Bas-aıaǵy sha­ǵyn, jınaqy kınolenta úlken ómirdiń, qaıshylyǵy astas­qan keshegi keńestik zamannyń beıne baıan­shysy ispetti. Ony tamashalap, tal­daǵan kınogerler men qalamgerler qaýy­my Aıaǵandy shy­ǵarmashylyq qýaty baı, bolashaqta be­reri kóp maman retinde tanı bildi. Shyn­­dyǵynda, solaı úmit artqan el aldanǵan joq. Qazaq kınosynyń altyn qoryna engen soqtaly fılmder túsirdi.
Ýaqyt – ádil tarazy. Qaı nárseniń de baǵasy jyldar jyljyǵan kezde naqty­la­na beredi. Asyldyń aty ozady. Ol esh­qa­shan mánin joımaıdy, eskir­meıdi. Máse­len, aıtar bolsaq, Aıaǵan­nyń «ALJIR-i» de, «Báıteregi» de derekti dúnıedegi sondaı jaqut desek, ábden jarasady. Son­daı-aq, «Janse­bi­lin» janarǵa jas úıir­meı kórý múmkin emes. Menińshe, bular qaı kezeńde de, qandaı qoǵamda da kórer­men surany­sy­na shyǵatyn ozyq úlgiler.
Aıaǵan týraly oılasam, fran­sýzdyń Jan Vıgo degen rejısseri esi­me túsedi. О́zi otyz bes-aq jyl ómir súrgen. Artynda eki-aq kınosy qaldy. Biri – «Tártibi úshin ekilik», ekinshisi – «Atalanta». Ol sońǵy fılmin túsirip úlgergenimen, kóre almaı ketti. Alaıda, fransýz kınosy tarıhynda qubylys bolyp qaldy. Keıingi jańa tol­qyn kınoshylary ony da pir tutady, sodan úırenedi. Aıaǵan derekti kınoda – «ALJIR-imen», kór­kem fılmde «Jan­­se­bilimen» óz mekte­bin jasady. Dál búgingi kúni ondaı qa­zaqy qasıe­timen erekshelengen, kórer­men­niń kóz­aıymy bolarlyq kınolentalar jasap júrgen rejısserlar kemde-kem desem, buǵan eshkim de daý aıta almas.
Aıekeń rejısser retinde úlken bı­ikke kóterildi. Biz alǵash tanysyp, ara­las-quralas bolyp júrgen kezdiń ózinde salıqaly áńgimelerge baratyn. Oılary soqtaly, kesek bolyp keletin. Qarap otyrsam, bul otyzdy endi ortalaǵan kezi eken. Eger tiri bolǵanda, el aýzynda jú­retin, qalyń qaýymnyń oıynan shyǵa­tyn talaı-talaı myqty fılmder jasaıtyny sózsiz edi. О́ıt­ke­ni, ol únemi izdenis ústinde júretin. Ki­taphanaǵa jıi baratyn. Oqymaıtyn ga­zetteri qalmaı­tyn. Teatrdan shyqpaı­tyn. Teleradıoda ne bolyp jatyr, qan­daı jaqsy habarlar berildi – bárinen habardar bolyp júre­tin. Akterlerdiń bárin tanıtyn. Olarmen úlken-kishi demeı aralasyp, teń dárejede sóılesetin. Osy jaǵynan al­ǵanda da onyń aty ozyq edi. Áıtpese, búginde kınonyń tóńireginde júrgender – teatrdan beıhabar, al teatrda júrgen­der kınodan habarsyz bolyp jatady. Mine, biz biletin Aıaǵan Shájimbaı sondaı jan edi. Onyń jáne biz bilmeıtin bir qyry – jaza biletindigi. Sóıtsek, qol­jaz­ba kúıinde qalǵan povesteri men áńgime­leriniń ózi birshama bolyp shyqty.
Ishki jan dúnıesiniń tazalyǵy, bi­limdarlyq – adamnyń bitim-bolmysyn bıiktete túsetin asyl qasıetter. Ondaı qasıetteri bar kisilermen qashanda syr­lasqyń, dıdarlasqyń kelip turady. Men úshin Aıaǵan sondaı aǵa edi. Ekeýmiz kezdesken saıyn ár tarapty oı qozǵap, sóz talastyramyz. Pikirlerimiz qaıshy­lasyp jatatyn. Biz osylaı ortaq oıǵa kele­tin­biz. Bir ókinerligi, sondaı pikir talastyratyn adamdardyń azdyǵy sol zamanda da baıqalyp qalatyn. Búgingi ýaqytta tipti azaıǵan. Keıingi tolqyn jastarymyz deıtin qaýymǵa keı-keıde qarnyń ashady. Oqýǵa joq. Aıaǵan sekil­di óneri­mizdiń tanymal tulǵalaryn ataı basta­sań, «Ol kim edi?» deıdi. Estip otyryp, óziń uıalasyń… Mysaly, bizdiń kezimizde assıstentterdiń ózi kez kelgen akterdiń aty-jónin aıtyp, onyń qaı spektaklde qaı róldi somdaǵa­nyn, qaı kınoda kim bolyp oınaǵanyn bilip turýshy edi. Búginde ondaılarmen saǵynysyp kórise­siń. Aıaǵan Shájimbaı akterlerdiń bárin bilip qana qoımaı, olardyń qabilet-qarymyn, qandaı ról­di senip tapsyrýǵa bolatynyn se­zinip, bolashaq fılmde­ri­ne oınatý úshin ishteı uıǵaryp, topshylap júre­tin. Máselen, jap-jas jigit Keńes Nurlanovty tańdaýyn qarańyz­shy! Ol kezde TIýZ-diń akteri. О́nerge endi-endi qadam basqan shaǵynan qadaǵa­lap júripti. Qasym aǵamyz somdaǵan Muqa­taıdyń jalyndaǵan jastyq shaǵyn jasasa osy jasaıdy dep bilgen. Sondaı-aq, tergeýshiniń róline Nurásilovti sha­qyr­ǵanda da, onyń tek qana syrtqy tul­ǵasy emes, akterlik sheberligin de, myna sózdi osy aıta alady, myna ándi osy sala alady degen ǵoı. Fılmde «Tylsym bar, Gúlsim bar» dep keletin qaıyrmaly óleń aıtylady, sol týra sonyń ıntel­lektisine sáıkes keledi. Shyndyǵynda, «Ol bizge aǵaıyn bolady, mynaý jeńge bolady» degen sózderi de ózine sondaı úılesedi. Dál solaı oınaý úshin de ak­terlik qorek kerek qoı. Aıekeńniń re­jısserlik sezimtal túısigi qatelespepti, ról ıesin tapty. Osy sekildi ekinshi tergeýshini izdegen kezde de ol aldanbady. Ony oryndaǵan Nyshan Tileýber­genov te, ol Jetisaı teatrynda akter bolatyn, qaıtys bolyp ketti, sol arqyly Berııanyń beınesin ashqysy keldi. Mur­tyn da barmaqtaı etip erniniń ushyna qoıǵyzdy. Shashyn da dál solaı tyqyr­latyp alǵyzdy. Kújireıgen jelkesiniń jybyrlaýyn da oılastyrǵan ózi. Eger rejısserdiń dittegen oıy solaı bolmasa, kim bilsin, «Jansebil» basqasha shyǵar ma edi?.. Nyshan Aıekeń ne aıtsa, sol aıtqanynyń bárin ilip alyp ketip, oıynan shyqty, asqan sheberligin tanytty. Oıymyzdy túıindep aıtqanda, fılm Aıekeńniń oılaǵanyndaı ekrandaldy. Sony tamashalaǵan qazaq teatry­nyń dúldúl ustazy Asqar Toqpanov: «Mine, sońǵy mogıkandar bul!» dep, onyń betinen súıip, qolyn alyp edi.
Asekeńniń baǵasy – asqar taýdaı baǵa! Ony alý myńnan birdiń ǵana en­shili tabysy bolatyn. Sondaǵy Aıekeń­niń qýany­shy-aı! «Toqpanov meniń qo­lymdy aldy, betimnen súıdi», – dedi. Dál sol sátte onyń kózi baqyttan bal-bul janyp, ózi aspanda qalyqtap tur­ǵandaı kórindi. Solaı bolatyn da jóni bar. Sebebi, eshkimdi ákem-sheshem de­meı­tin, betiń bar, júziń bar dep qara­maıtyn, qaı kezde de aıtaryn aıtyp salatyn bólekshe bitim ıesi Asqar aǵa­myz­dyń aq jarylǵan ádil baǵa­syn estigen Aıaǵan Shájimbaıdyń basqadaı bolýǵa qaqysy joq edi. Biz soǵan kýámiz…
Shynaıy jasalǵan dúnıeniń qaı kezde de tolqytatyny bar. Sodan da bolar, ózim qasynda júrip, qolymnan kelgenshe birge qyzmet etken Aıekeńniń «Janse­bi­li» áýelgi áserin joǵaltqan joq. Qan­shama ret kórsem de júregimdi búlk et­kizip jiberetin jerleri kóp-aq. Kózime eriksiz jas keltiredi. «Júrek­ten shyqqan dúnıe júrekke jetedi» degen osy shyǵar. Aıe­keń álgindeı sáttiń bárin asqan se­­­zim­­tal­dyqpen dóp basqan. Bunysy kór­kem fılm­derge ǵana emes, derekti dú­nıe­­lerine de tán nárse. Sondyqtan da onyń «AL­JIR-i» de jurttyń jalyqpaı kóretin kınosy – halyqtyq kınoǵa aınaldy. Osynyń bári Aıaǵannyń ózin aıa­ma­ǵa­ny­nyń, kórermenin aıalaǵanynyń arqasy.

Darhan QOJAHAN,
kınorejısser.