Elbasy jyldy qorytyndylap, suhbat berdi

BAQ ókilderimen áńgimede 2018 jyldyń negizgi nátıjeleri túıindelip, aldaǵy mindetter aıqyndaldy

Memleket basshysy jyl qorytyndysy boıynsha elimizdiń buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen dástúrli kezdesýinde bıyl elimizde bolǵan mańyzdy oqıǵalardy túıindep, jýrnalısterdiń suraqtaryna jaýap berdi. Elbasynan suhbat alǵan jýrnalıster qatarynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basshysy Darhan Qydyráli, «Ana tili» gazetiniń bas redaktory Janarbek Áshimjan, «Prezıdent teleradıokesheni» KEAQ bas dırektory Erlan Bekhojın, «Qazaqstan» telearnasynyń tilshisi Salamat Omash, «Habar» agenttigi» AQ tilshisi Aıgúl Ádilova, «Eýrazııa» birinshi arnasy» telearnasynyń jýrnalısi Iýlııa Laseeva, bloger Janna Ilıcheva Memleket basshysyna saýaldaryn qoıýǵa múmkindik aldy.

Ekonomıka ósimi
5 paıyzdan joǵary

Memleket basshysy jýrnalıstermen kezdesýdegi kirispe sózinde ótken jyldyń óte mazmundy, óte qarqyndy bolǵandyǵyna toqtaldy. Elbasy 2018 jylǵy eń aıtýly oqıǵalardyń basynda aıshyqty Astananyń 20 jyldyq mereıtoıy turǵanyn atap ótti. Osydan 20 jyl buryn Saryarqanyń tósindegi jazyq dalada jańadan qala salý sheshimi qalaı qabyldanǵanyn, shahardyń sodan bergi damý jolyn jan-jaqty baıandap berdi. Prezıdent Astana úlgisimen elimizdiń ózge qalalary da túrlenip, ınfraqurylymdary jańaryp, búginde adam tanymastaı ózgergenin atap aıtty.

– Barlyǵy Astanaǵa qarap boı túzeıdi. Endigi ýaqytta dál osy tendensııa aýdandarǵa, shaǵyn qalalarǵa taraýda. Jaqsy bir istiń úlgisi degenimiz osy, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Elbasy Astananyń 20 jyldyq mereıtoıyna oraı barlyq óńirler elordada nysandar salǵanyn atap ótti. Onyń ishinde, Atyraý oblysynyń Esildiń ústinen salǵan bekire balyǵy pishindes jaıaý júrginshiler kópiriniń halyqtyń kózaıymyna aınalǵandyǵyna erekshe toqtaldy. 

Memleket basshysynyń aıtýynsha, ótken jyly elimizdiń syrtqy saıasattaǵy batyl qadamdary da jemisin berdi. Jyl bastalysymen AQSh-qa saparlaǵan Elbasy 12 aı boıyna álemdik jáne óńirlik mańyzǵa ıe halyqaralyq sharalarǵa belsene qatysyp, tyń bastamalar kóterdi.

Al el ishinde Álemdik jáne dástúrli din­der kóshbasshylarynyń sezi, Kas­pıı sam­mıti óte tabysty ótkendigine kúl­li álem kýá. Onyń ber jaǵynda álem­dik saýda soǵystaryna qaramastan, eko­nomıkanyń ósimi tórt paıyzdan asyp tústi, ınflıasııa 5-7 paıyzdyq shekten shyqqan joq, altyn-valıýta qorynyń kólemi 88 mlrd AQSh dollarynan asty.

– 550 myń adam joǵary jalaqy tó­le­netin jumys ornyn tapty. Tolyqtaı al­ǵanda, ekonomıkany qalypty dep sanaý­ǵa bolady. Úkimet óńirler, atqarýshy bı­lik jasaý kerek dúnıeniń barlyǵyn jasady, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Astana qalaı tańdaldy?

Kezdesý barysynda «Egemen Qazaq­stan» basshysy Darhan Qydyráliniń bú­ginde álemge beıbitshiliktiń, dostyqtyń, ta­týlyqtyń sımvoly retinde tanylǵan Astana qalasynyń tarıhyna qatysty suraǵyna jaýap bere kele Memleket bas­shysy Qazaqstannyń jańa elordasyn tańdaýdyń astaryndaǵy ulttyq múd­demen astasqan máselelerdi atap ótti.

– Elordany tańdaýdyń tereń saıa­sı as­taryn túsinetin ýaqyt keldi. Árıne bas­tapqyda biz ony aıta almadyq. Jaǵ­­daı ártúrli boldy. Eldiń ishinde jurty­myz­dyń ózi biryńǵaı emes, ár taraptan boldy. Sonyń bárin eskerdik. Ekinshi jaǵynan qıyn-qystaý jaǵdaıda elge jańa jol silteý úshin osyndaı bir jańalyq kerek boldy. Árıne ol kez óte qıyn edi. «Kedeı bolsań, kóship kór» degen bar. Al astanany kóshirý odan da qıyn. Bir qalany salyp, astanany bir jerden ekinshi jerge kóshirý óte kúrdeli is. Sonyń barlyǵyn oılaı kele, burynǵy astanalardyń kóshý tarıhyna úńilip, ǵylymı turǵydan kelgende astana eldiń qaı jerinde bolýy kerek degen máselelerdi qaradyq. Qa­zaq­stannyń dál kindik ortasy – Jezqazǵan. Jezqazǵanǵa da, Ulytaýǵa da bardym. Jol da, temirjol da joq. Energetıka da joq. 20 jyl Temirtaýda jumys istedim. Qa­ra­ǵandyny jaqsy bilemin. Kómirdiń orta­syna, ekologııasy qıyn jerge aparý qıyn boldy. Kókshetaýǵa barsaq, shetke shy­ǵyp ketemiz, Aqtóbege barsaq batysqa ketip qalamyz. Sondyqtan oılanyp-tolǵa­nyp toǵyz joldyń toraby retinde Aq­mo­la­ny tańdadyq, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Prezıdent osylaı deı kele, Asta­na­ny kóshirýdiń utymdy tustaryn atap ótti.

– Qazir Astananyń 1 mln 200 myń hal­qy bar. 2030 jyldarǵa qaraı halyq sa­ny 2 mln bolatyn shyǵar. Basynda Vashıngton sııaqty úıleri 5-8 qabattan turatyn qala salsam ba dep oılap edim. My­na keń dalada bıigirek bolmasa kórin­beı qalady dep, sáýletshiler boı ber­medi. Búginde bıiktigi 230 metrlik «Ábý Dabı Plaza» kesheni salynyp jatyr. Bul postkeńestik elderdegi eń bıik ǵıma­rat bolady. Mádenıet oshaqtary bar, bi­lim oshaqtary bar, densaýlyq saqtaý meke­me­leri bar. Qazir astanalyq turǵyn úshin barlyǵy bar. Sondyqtan eshqandaı Pa­rıj, Berlınge barýdyń qajeti joq. Bar­lyq kerekti nárse osynda bar. Tek ju­mys istep, aqsha taýyp, ómir súrý kerek. Asta­na­myzdy kórkeıte berý qajet, – dedi Prezıdent.

Áriptestik baılanys nyǵaıa beredi

Elbasynyń jýrnalısterge suhbaty budan ári syrtqy saıasatqa qaraı oıysty.  Onyń ishinde 2018 jyldyń basyndaǵy Amerıka Qurama Shtattaryna resmı sapary, Aq úı basshysy Donald Tramppen kezdesýi, Qazaqstan men AQSh qarym-qatynastary jóninde Elbasy keńinen áńgimelep berdi.

– Amerıka – Qazaqstannyń iri ınvestory. Osyǵan deıin 40 mlrd AQSh dollaryn saldy. Ortaq ınves­tısııa 300 mlrd desek, bálkim osy jyly AQSh ınvestısııasynyń mólsheri 50 mlrd dollarǵa taqap qalýy kerek. AQSh prezıdenti de munyń bárin jaqsy bilip otyr. Bizde energetıkalyq yntymaqtastyq bar. Ekstremızmge qarsy kúreste de biz árdaıym til tabysyp kelemiz, – deı kele Elbasy sol kezdesý barysynda iri kompanııalarmen quny 7 mlrd dollardyń 20 qujatyna qol qoıylǵanyn atap ótti.

Jýrnalıstermen suhbat barysynda Elbasy Ortalyq Azııa memleketteriniń ıntegrasııasyna erekshe toqtaldy. Keńes odaǵy ydyraǵan soń árqaısysy óz jolyn tańdaǵan baýyrlas memleketterdiń yntymaǵyna Qazaqstan tarapy erekshe ynta bildirip keledi.

Bul rette Ortalyq Azııanyń eki aly­by – Qazaqstan men О́zbekstan arasyn­daǵy qarym-qatynastar sońǵy atalǵan memleket basshylyǵyna Shavkat Mır­zııoev kelgeli erekshe qarqyn ala basta­ǵan. Saýda jandanyp, alys-beris, barys-kelis kúsheıe túsken. Bir ǵana mysa­l, buryndary 1 mlrd AQSh dollary­na jetpeıtin saýda aınalymy tek byl­tyr­dyń ózinde 3 mlrd dollardan asqan. Elba­synyń aıtýynsha, taıaý bolashaqta Qazaqstan – Qytaı shekarasyndaǵy Qorǵas kesheniniń úlgisimen qazaq – ózbek shekarasynda jańa qala paıda bolýy múmkin. Sonymen qatar Nursultan Nazarbaev soń­ǵy kezderi Ortalyq Azııa elderi prezı­dent­terimen kezdesýler jıi óte basta­ǵanyn tilge tıek etti.

О́ndiristi damytý – zaman talaby

Nursultan Nazarbaev shaǵyn jáne orta bızneske baılanysty sharalardyń aldaǵy ýaqytta da belsendi jalǵasatynyn aıtty. Sonymen qatar endigi kezekte básekege qabiletti sapaly kásiporyndardyń sanyn kóbeıtý kerektigine basa toqtaldy.

– Bizge qyryq myń adam jumys isteıtin úlken kombınattardyń qajeti joq. Bizge orta jáne shaǵyn kásip­oryndar kerek, eger onda 50 adam jumys istese, bul – óte jaqsy nárse. Sondyq­tan biz bul jumysty ári qaraı belsendi túr­de jal­ǵastyramyz. Biraq jumystyń sa­pasy ózgeretin bolady, buryn kásiporyn­dar­dyń neǵurlym kóp bolǵanyn jón kóre­tin­biz. Al endi bizde básekege qabiletti ónim óndirip, eksportqa jumys isteıtin sapaly kásiporyndar kerek, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Memleket basshysynyń paıymdaýynsha, elimizde jeńil ónerkásipti qalpyna keltirip, erler men áıelderge arnalǵan otandyq kıim óndirisin jolǵa qoıý kerek.

Kórshi eldermen qarym-qatynas joǵary deńgeıde

Elbasy jýrnalıster saýalyna oraı, Qazaqstan – Qytaı qarym-qatynastaryna da keńinen toqtaldy. Sondaı-aq Qytaı ekspansııasyna baılanysty úreıdiń ne­gizsizdigin naqty dáleldermen jetkizdi.

– Qytaı men Qazaqstannyń qazirgi qarym-qatynasy joǵary deńgeıde. Odan qorqatyn eshteńe joq. Jappaı bizge kelip, qaptap jatqan joq. Barlyǵy zań­men, kelissózben bekitilgen. О́ndiris salatyn bolsa, mysaly bizde joq mamandar – 500 adam keledi, tizim beremiz. Zaýyt bit­­ken soń, ol 500 adam qaıtady. Ol keli­sil­­gen másele, bir adam da qalmaıdy, – dedi Pre­zıdent.

Elbasy ekonomıkasy, tehnologııa­lary ozyq, ortaq shekaramyz 2 myń sha­qy­rymnan asatyn kórshimizben baıla­nys­tyń zańdylyq ekendigin de atap ótti.

Prezıdent jýrnalıstik saýaldardyń yńǵaıyna baılanysty Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqpen baılanystyń da jaı-kúıine sholý jasady. Alǵashqy jyldardaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan, qazirgi tańda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter arasyndaǵy taýar aınalymy 24,5 paıyzǵa óskenin jáne onyń 90 paıyzy Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy saýda-sattyqqa tıesili ekenin atap ótti. Onyń ishinde Qazaqstan Reseıdiń 70-ke jýyq óńirimen saýda-sattyq baılanysyn ornatqan. Oǵan qosa, eki elge ortaq kásiporyndar óte kóp. Kólik qurastyrý, aýyl sharýashylyǵy, energetıka salalary boıynsha áriptestik nyǵaıyp keledi.

Memleket basshysy byltyr Brıýs­selde ótken «Azııa – Eýropa» forýmy­na 55 memlekettiń ókili qatysqan sam­­mıtindegi usynystarynyń astaryna da nazar aýdartty. Onyń ishinde Re­seı men AQSh, Eýropa men Reseı jáne AQSh pen Eýropa qarym-qatynas­tary­nyń shıelenisýin ne sebepti Karıb daǵda­ry­symen salystyrǵanyn túsindirip ótti.

Osy oraıda Memleket basshysy uly derjavalar adamzat taǵdyry úshin árdaıym jaýapty ekenin nazarǵa aldy.

– Sondyqtan búgingi kúni AQSh, Re­seı, Qytaı jáne Eýropalyq odaq, bir alańda, bálkim, Astana alańynda bar­lyq kókeıkesti máselelerdi talqylaý úshin jınalýy kerek. Reseı men Qytaı buǵan qarsy emes, endigi kezekte Batys elderimen jumys jalǵasýda, – dedi Elbasy. Sondaı-aq Ýkraına men Reseıdiń arasyndaǵy kelissózderdi úshinshi tarapty aralastyrmaı, ózara sheshý tıimdi bolaryn atap ótti.

Ishki saıasattaǵy basymdyqtar

Prezıdent elimizdiń qarjy salasyn­daǵy ahýalyna da toqtalyp ótti. Elba­synyń aıtýynsha, qazir Qazaqstandaǵy qar­jy júıesi qanaǵattanarlyq deńgeıde. Bú­ginde eli­mizde jumys istep turǵan 28 banktiń teń jartysynda sheteldik kapı­taldyń qatysy bar. Halyqtyń salym­darynyń murty buzylmaı saqtalýyna memlekettik kepildik jalǵasa bermek.

Al rýhanııat máselesine baılanysty kúlli túrki jurty qasterleıtin Túrkistan qalasynyń mártebesi bıiktep, oblys ortalyǵyna aınalýy oqıǵasyn da Elbasy keńinen áńgimeledi. Bolashaqta atalǵan óńir elimizdiń týrızm salasyndaǵy kósh­basshy bolmaq. Prezıdenttiń aıtýynsha, Túrkistanda Qazaqstannyń tarıhı já­digerleri jınaqtalyp, áýejaı men temir­jol vokzaly jóndelse, qala qarqyndy damı túspek.  Bul rette halyqtyń ósimi men kóshi-qonnyń reti eskerile otyra, mıllıon turǵyny bar qalalardyń sanyn kóbeıtýge basymdyq berilmek.

– Bizge mıllıon adam turatyn qalalar kerek. Mıllıon turǵyny bar qalada ǵy­lym da, mádenıet te, bilim de damıdy. Bú­kil álemde solaı. Keleshekte álemde iri 600 qala megapolıs bolady da, negizgi báseke solardyń arasynda órbıdi dep aıtylyp jatyr. Adamdar sondaı qalalarda ómir súrgisi keletin bolady. Sondaı qala­lardy kóbeıtý kerek. Táýelsizdik alǵa­ly beri sondaı mıllıon turǵyny bar úsh qalamyz bar. Endigisi Aqtóbe, múm­kin Qaraǵandy bolady. Ýrbanızasııa qarqyn­dy júrip jatyr, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Elbasy el ishin jeldeı kezgen Eýra­zııalyq ekono­­mıkalyq odaqtyń ortaq valıýtasy engizi­ledi-mys degen áńgimelerge baılanysty da naqty pikir bildirdi.

– Biryńǵaı valıýtaǵa keler bolsam, bul taqyrypta eshkim de baıypty sóz qozǵaǵan emes jáne biz eshqandaı da kelis­sózder júrgizgen emespiz, – dedi Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysy bireýlerdiń eýro sııaqty ortaq valıýtany qalaıtyndyǵyn, biraq ol úshin odaqqa múshe memleketterdiń ekonomıkasy bir deńgeıde bolýy kerektigin basa aıtty.

Halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý

Memleket basshysy sóz oraıy kelgende elimizde týrızmdi damytýǵa basymdyq beriletindigin jáne bul sala sońǵy jyldary jandana túskendigin, oǵan qosa áýelgi kezekte damytylýy tıis 10 nysannyń tańdap alynǵanyn aıtty. Tur­ǵyn­dardy qoljetimdi baspanamen qamtý­ǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarla­ma­larǵa da toqtalyp ótti. 

– Ipoteka boıynsha «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» tanymal, bul jumystar jalǵasyp keledi. Odan bólek, az qamtylǵan jandarǵa, múgedekterge, ózge de osal toptarǵa arnalǵan nesıelik úıler salyp jatyrmyz. «Nurly jer» bo­ıynsha kóptegen jeke úıler men kóp­qa­batty páterler salýǵa bolady. Sońǵy qabyldanǵan baǵdarlama – «7-20-25». Buǵan deıin baspananyń jarty qunyn bankke tóleý qajet edi. Qazir 20 pa­ıyz jetkilikti, stavkasy – 7%. Ulttyq bank­te bul kórsetkish – 12,5%. Iаǵnı qalǵan 5,5%-yn memleket óz moınyna alyp, bankterge óteıdi. Eger páter 10 mln teńgege baǵalansa, 25 jylda aı saıyn 50 myń teń­ge tólep alýǵa bolady, – dedi Prezıdent. Elbasy, sonymen qa­tar 2018 jyldyń taǵy bir aıtýly oqıǵa­sy – Prezıdenttiń bes áleýmettik bastama­synyń mán-mazmunyna toqtalyp ótti.

El gazeti – «Egemenniń» úlgisi

Elbasy suhbat barysyndaǵy saýal­dar­dyń birine oraı «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­la­masynyń maqsat-mindetteri halyq­qa, mádenıetke, tarıhqa basa kóńil bólý má­selesi ekenin aıta kelip, byltyrdan beri tutas bir betin latyn qarpimen bere bas­ta­ǵan «Egemen Qazaqstan» gazetin oqýǵa shaqyrdy.

– Qazir memlekettik komıssııa jumys istep jatyr. «Egemen Qazaqstan»-nyń bir betin oqı berińder. Kózderiń áripterge úırene bersin, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy, sondaı-aq qa­zir­den bastap Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna ázirlený kerektigin aıtty. 

– Biz qazirden bastap Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna daıyndalýymyz kerek. Bul jóninde sáıkes tapsyrmalar be­remin. Atap aıtqanda, 30 jyldyq qar­sańynda barlyq óńirlerdi damytýdy qolǵa alý qajet. Keı óńirde aýyzsý joq, keı óńirde kommýnaldyq sharýashylyq eskirgen, keı aımaqtyń ishki joldary nashar. Ár oblystyń kemshin tustaryn anyqtap, Jol kartasymen qarajat bólý kerek. Iаǵnı Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyn ádemi qalalarmen jáne ortalyqtarmen qarsy alýymyz kerek. Mine, osyndaı baǵdarlamany júzege asyramyz dep oılaımyn, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Jastarǵa senim bildirdi

Memleket basshysynyń suhbatynda bi­­lim men medısına sapasyn kóterý, qu­qyq qorǵaý salasyn reformalaý, tól tarı­hy­myzdyń tereńine úńilý, eldegi dinı ahýal, bıylǵa belgilengen Jastar jylyn ótkizý máselesi de qamtylmaı qalmady.

– Endigi jyldy Jastar jyly dep jarııaladyq. Ol týrasynda arnaıy baǵ­darlama qabyldaý kerek. Jastarǵa ne kerek – birinshi bilim, ekinshiden úılenetin bolsa, úı-jaı qajet. Jaǵdaı jasalyp, jumys berilýi tıis. Tórt nárse. Sodan keıin biz­de «Aýyl – el besigi», «Jasyl el» baǵdarlamalary bar. Olarǵa arnaıy jaǵdaı jasap, jastardyń qabiletin kóterýimiz kerek. Jastar búgingi jasalyp jatqan sharýany, Qazaqstannyń Táýelsizdigin qadirleıtin bolady dep senemin, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Elbasy balabaqsha, mektepten bastap patrıottyq tárbıe kerektigin aıtty.

– Bi­lim boıynsha az sharýa jasalǵan joq. Táýel­sizdik alǵan jyldan beri 1500 mektep sa­lynǵan. Balabaqshamen qamtýdy 36-dan 95 paıyzǵa deıin jetkizdik. Bul – óte úl­ken jetistik. Dál sol jerden balanyń bilim joly bastalady. Son­dyqtan Jas­tar jyly bárimiz birigip jumys isteı­tin bolamyz. Endigi jyldyń basynda sol másele jóninde jınalys bolady, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Prezıdent bıyl baǵasy arzan áýe ta­sy­­ma­lynyń uıymdastyrylatynyn da aıtty. Oǵan qosa, eldegi sońǵy kadr­lyq aýys-túıisterge baılanysty da túsi­nik be­rip ótti.

Memleket basshysy jýrnalısterdiń saýaldaryna oraı el ishinde merziminen buryn prezıdent saılaýy ótedi degen qańqýlarǵa da núkte qoıdy. 

– Elimizde jańa ǵımarattar salynyp, aýlalar abattandyrylsa barlyǵy saılaýdy kútedi. Parlament boıynsha esh ózgeris joq. Kelesi Prezıdent saılaýy 2020 jyldyń jeltoqsanyna josparlanǵan, – dedi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev.

Sóz sońynda Prezıdent ózimen eki saǵat tildesken buqaralyq aqparat quraldary ókilderi men barsha qazaqstandyqtardy Jańa jyl merekesimen quttyqtady.

Daıyndaǵan Serik ÁBDIBEK,

«Egemen Qazaqstan»