Sanaq-2019: Derek pen dáıek

Osynshama bıýdjet qarjy­syn shyǵyndap, ulttyq sanaq júr­gizýdiń qanshalyqty qa­je­­ti bar? Jalpy, on jylda bir ret ótkiziletin halyq sa­na­ǵy­nyń máni men mazmuny nede? О́rkenıetti dástúrlerge den qoıǵan ashyq qoǵamda mundaı suraqtardyń týyndaýy zańdylyq. Halyq sanaǵyn júrgizý – óte kúrdeli, kóp eń­bek sińirýdi jáne mol qarjy shy­ǵyndaýdy qajet etetin aýqym­dy shara ekendigi anyq. Biraq erteńin oılaǵan óristi el úshin bul – mindetti áleýmettik, ekonomıkalyq jáne tarıhı úrdis. Sanaq qorytyndysy ót­ken on jyl ishinde elde bolǵan demografııalyq, mádenı-áleý­met­tik, ekonomıkalyq jáne bas­qa da qoǵamdyq ólshemderdiń damý dárejesin kórsetedi. Ult­tyq sanaq keıbireýler oı­­­laǵandaı, demografııalyq ahýal­­­dy ǵana emes, sonymen bir­­­ge adamı resýrstardyń deń­geıin, azamattardyń bilimin, den­­­­saýlyǵyn, turmystyq ahýa­lyn, memlekettiń ıntel­lek­týal­­dyq áleýetin aıqyn­daı­dy. Iаǵ­nı, ulttyq sanaq táýel­siz Qa­zaqstan da­mýyndaǵy onjyl­dyq belesiniń aınasy.

Elimizdiń ǵasyrlyq shejire­sindegi halyq sanaqtarynyń tarıhyna toqtalatyn bolsaq, halqymyz bir ǵasyrda, ıaǵnı HH ǵasyrdyń ózinde ǵana bir­neshe ret demografııalyq qasi­retti basynan ótkergen eken. Qa­rymdy qalamger Mekemtas Myrzahmetov óziniń «Jalyn» jýrnalynda jaryq kórgen «Halyq sanaǵy: ósý men óshý» at­ty maqalasynda: «Qazaqstan tarıhynda 1897 jyl men 2009 jyldar aralyǵynda on bir ret halyq sanaǵy ótkizilgen bolatyn... 1897 jylǵy halyq sanaǵynda qazaqtar jaılaǵan ulan-baıtaq jerler tutas qam­tylmaǵan edi. Árıne shekaranyń ar jaǵyndaǵy qytaı, mońǵol qa­zaq­tary da esepke túspeı qalǵan bolatyn. Osynyń ózinde Reseı qol astyndaǵy qazaqtardyń sany – 3 mln 786 myń adam dep kórsetilse, 1911 jylǵy sanaqta – 4 mln 692 myń qazaq boldy. Iаǵnı, 15 jylda qazaqtar 905 000 adamǵa kóbeıgen. 1916 jyly 6 mıl­lıon bolǵan qazaq ósip, ór­ken­deýdiń ornyna 1940 jyly 1 mln 900 myńǵa deıin quldyrap, 3 eseden asa azaıǵan. Al bul kez­de kórshiles otyrǵan qyrǵyz, tú­rikpen, tájik, uıǵyrlar 5 ese­den, ózbekter 12 esege deıin kó­beıip, únemi ósip, órleý jolynda bolǵan. Bul halyqtardyń bári de bir saıası júıede, bir memleket ishinde ómir súrdi. Biraq qazaqtar elden erekshe ósýdiń ornyna óship, azaıyp, sany jaǵynan tómen qaraı quldyrap otyrǵan».

Mine, osy shaǵyn úzindiden-aq jıyrmasynshy ǵasyrda qa­zaq halqynyń basynan ótken qasirettiń qanshalyqty aýyr bolǵanyn anyq kórýge bolady. Alaıda ǵasyrlarmen jasasqan qazaq halqy qatal zaman soq­qysy qanshama eseńgiretse de qulamady. Súrinip baryp qaıta turyp, óziniń máńgiligin taǵy da pash etti. Osy rette erekshe atap ótetin bir másele, soǵystan keıingi jyldardaǵy qazaqtardyń tabıǵı ósý deńgeıi óte joǵary boldy. Máselen, 1940 jyly Odaq boıynsha tabıǵı ósim árbir 1000 adamǵa shaqqanda, 13,2 promıl, Qazaqstanda 19,4 promıl bolsa, 1957 jyly res­pýblıkamyzdaǵy tabıǵı ósim 31,4 promılge jetti. Al 1958 jy­­ly respýblıkamyzdaǵy qazaq ul­tynyń tabıǵı ósimi árbir myń adamǵa shaqqanda 42 promıldi qurap, 1960 jyldardaǵy «demo­grafııalyq dúmpýdiń» ne­gizi boldy. Soǵystan keıin bas-aıaǵy 20 jyldyń ishinde qazaq halqynyń ósimi 3,5 mıl­­lıondyq mejege qaıta kó­terildi. Al 1989 jylǵy halyq sa­­naǵynyń qorytyndysynda respýblıkamyzdaǵy qazaqtar­dyń sany 6 mıllıon 535 myń, odaqtas respýblıkalarda 1 mıllıon 670 myń, shetelderde 1 mıllıon 535 myń adamdy qurap, qazaq halqy óziniń ósý tarıhynda tuńǵysh ret 10 mıllıondyq mejege jetti. Kóp uzamaı azattyqtyń araıly aq tańy atyp, Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizdi. Endi memleketimizdiń demografııalyq saıasatynda túbegeıli betburys jasalyp, egemen elimizde, tól jerimizde ultymyzdyń ta­bı­ǵı ósiminiń eseleı ósetinin kút­ken-aq edik. О́kinishke qa­raı, shırek ǵasyrdan asqan táýel­sizdik kezeńinde birde-bir ret 1960-jyl­­dardaǵydaı «de­mografııalyq dúm­pý» bolmady.

Qazaqstan álemdegi halyq eń az ornalasqan el bolyp sanalady. Qazir elimizdegi bir sharshy shaqyrym jerde turatyndar sany orta eseppen segiz adamnan aınalady eken. Endeshe Qazaq eli úshin demografııalyq ósimniń úlken geosaıası máni bar. Halqy sırek Uly dalaǵa kóz alartýshylar tórt buryshymyzda da az emes. Sondyqtan ótkenimizdi saralap, bolashaǵymyzdy baıyppen baǵdarlap, Uly dalamyzdyń tórt qubylasyna túgel mamyrajaı jazıraly el qonystandyrý úshin de bizge jalpyulttyq halyq sanaǵynyń mańyzy zor.

Taǵy da naqty sıfrlarǵa júgi­neıik. 2009 jylǵy jalpy­ulttyq halyq sanaǵynyń dere­gin jarııalaǵan Statıstıka agent­­tigi elimizdegi halyq sany 16 mıllıon 96 myń adamǵa jetkenin jáne 1999 jyldan beri bul kórsetkish 6,9 paıyzǵa artyp, qazaqstandyqtardyń sa­ny 1 mıllıon 28 myń adamǵa kó­beıgenin málimdedi. (1989 jyl­ǵy sanaq boıynsha elimizdiń turǵyndary 16 464 464 adamdy quraǵan bolatyn.) Statıstıka agenttiginiń sońǵy deregi bo­ıynsha qazirgi tańda, ıaǵnı 2018 jylǵy 1 qarashadaǵy derekke sáıkes, respýblıkamyzdaǵy halyq sany 18 mln 356,9 myń adamdy quraǵan kórinedi. 2009 jylǵy sanaq málimeti boıyn­sha, respýblıkamyzdaǵy «qazaq­tardyń úlesi 67 paıyzǵa jetti» degen derek jarııalan­dy. Ar­tynan bul sıfr 63 paıyzǵa tú­sirildi. Jalpy 2009 jylǵy jal­pyulttyq halyq sanaǵy tıisti dárejede ótkizilmedi. Tip­ti bul ulttyq sanaq sharasyn qaıtadan ótkizý kerek degen pikirler de boldy. Keıinnen anyqtalǵandaı, 2009 jylǵy respýblıkalyq jal­pyulttyq halyq sanaǵyn ót­kizýge bólingen 1 mıllıard 144 mıllıon memleket qarjysy talan-tarajǵa salynyp, ult­tyq sanaqty ótkizýge jaýapty bir­qatar memlekettik laýazymdy qyzmetkerler jaýapqa tar­tyldy. Ulttyq sanaqta kel­tirilgen statıstıkalyq de­rekterdiń basym bóligi jaramsyz bolyp shyqty. Osyndaı ke­leńsizdikterdiń saldarynan táýelsiz memleketimizdiń on­jyldyq merzimge belgilenetin áleýmettik-ekonomıkalyq, óndi­ristik, demografııalyq damý jobalaryna zor nuqsan keltirildi.

Mine, 2019 jyly táýelsiz Qa­zaqstan tarıhyndaǵy úshin­shi jalpyulttyq halyq sa­naǵy ót­kizilgeli otyr. «Aýzy kúı­gen úr­lep ishedi» demekshi, ótken sanaqta jiberilgen qate­likterden sabaq alyp, alda tur­ǵan ulttyq sanaqty joǵary dá­rejede ótkizý – bir ǵana mı­nıstr­lik pen sanaq júrgizýshi ıntervıýerlerdiń ǵana mindeti emes, bul bolashaǵyna beıjaı qa­ramaıtyn elimizdiń árbir sanaly azamatynyń ulttyq paryzy.

Sonymen táýelsiz Qazaq­stan tarıhyndaǵy úshinshi jal­­­pyulttyq halyq sanaǵy 2019 jyldyń qarasha aıynda ótkiziledi. Bul sanaqtyń erek­sheligi – tuńǵysh ret halyq sa­naǵy sıfrly tehnologııa boıyn­sha ınnovasııalyq negizde júr­gizilmek. Ulttyq ekonomıka mı­nıstriniń birinshi orynbasary Rýslan Dálenovtiń aıtýynsha, bul rettegi negizgi jańashyldyq sanaq júrgizý jumystaryn tolyq kompıýterlendirý bolyp otyr. Iаǵnı, arnaıy ınternet-portal ashylyp, sol aqparat kózine azamattar ózderi týraly málimetti ınternet arqyly joldaıtyn bolady. «Árıne úı-úıdi aralap, tirkeý júıesi de qalady. Sebebi barlyq adamdar ınternet arqyly tirkelmeýi múmkin. Biraq bizdiń oıymyzsha, eń basty artyqshylyq – sıfrly tehnologııany qoldaný bolmaq», dep atap kórsetti birinshi vıse-mınıstr. Endeshe sıfrly tehnologııa negizinde ótkiziletin ulttyq sanaqtyń ashyq ta dáıekti bolatyndyǵyna senim zor.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»