Uzynaǵash. 1990 jyl. Tamyz

Jeksenbi, 20 mamyr 2012 10:58

Bastyqpen arada bolǵan bas-aıaǵy bes-on mınýttyq áńgimeden soń, Uzynaǵashty betke ustaǵan aq “Volga” jer tarpyp kele jatty… Alda ne kútip turǵanyn bir qudaı biledi. Áıteýir qulaǵymda: “Uzynaǵashta kóterilis bolyp jatyr…” – degen redaktor aıtqan bir aýyz sóz qalypty.

Jeksenbi, 20 mamyr 2012 10:58

Bastyqpen arada bolǵan bas-aıaǵy bes-on mınýttyq áńgimeden soń, Uzynaǵashty betke ustaǵan aq “Volga” jer tarpyp kele jatty… Alda ne kútip turǵanyn bir qudaı biledi. Áıteýir qulaǵymda: “Uzynaǵashta kóterilis bolyp jatyr…” – degen redaktor aıtqan bir aýyz sóz qalypty.

Almaty oblystyq “Jetisý” gaze­ti­niń basshylyǵyna obkomnyń sektor meń­gerýshiliginen jańadan ǵana kel­gen Baımolda Mýsın kóp sóılemeıtin kisi bolatyn. Qadap turyp, qaıtalaı-qaıtalaı eskertkeni: meniń bul jazatyn maqalamdy aldymen obkom hatshysy Shárip Omarovtyń (qazirgi Májilis depýtaty) ózi oqıdy eken. Bas­tyqtyń munysyn: “Kóterilisshi­ler­ge emeshegiń ezilip ketpesin”, – degeni dep uqtym. О́ıtkeni, baspasóz bitkenniń shyndyqtyń betin tilip, ja­ry­sa jaza bastaǵan kezi edi ǵoı bul… Túsinip turmyn. “О́ıtip jazatyn – “Le­nın­shil jas”, “Komsomolskaıa prav­da”… Al, biz – partııanyń gazetimiz.”

Árıne, ol jaǵyna, bizder, par­tııa­nyń tilshileri aıtpasa da tastaı­myz, bárin de bastyqtyń erin emeý­ri­ni­nen bile qoıamyz. Degenmen redaktordyń aty redaktor, qaıtalap eskertýge mindetti! Onyń ústine: “Ult arazdyǵy máselesinde asa saq bolý kerek. Buryn sońdy qazaq pen cheshen arasynda mundaı janjal bolmaǵan”, – dep sózin bir qaıyrǵan bastyq sál-pál oılanyp qaldy: “Bol­ǵan… bolǵan, biraq mynadaı jarııalyq almaǵan… Árbir só­ziń­niń astaryna asa saq bolyp jaz, bala. Búkil obkomdaǵy­lardyń bar nazary osynda…”

Jarty saǵat óter-ótpeste mejeli jerge jetip keldik. Osynda, aýdandyq gazette júrgende ózim bosaǵasynan tizem dirildep attaıtyn, meni partııa qataryna qabyldaǵan áıgili aq úıdiń aldy seneıin be, senbeıin be, yǵy-jyǵy… qıqý­laǵan qalyń top. Mundaı halyq nópiri Uzynaǵashta tek 1 mamyr men 7 qarashada ǵana bolatyn. Onda da aýpartkomnyń aldyna emes, taıaq tastam jerdegi Mádenıet úıiniń aldyna, paradqa, demonstrasııaǵa jınalatyn.

Aýpartkomnyń týra kire beris esiginiń aldyna soıaýdaı etip qyl­qı­typ, jalǵyz mıkrofon qoıylypty. Keý-keýlegen kópshilik – bir jaqta. Basý aıtyp, sabyrǵa shaqyrǵan daýys­tar estilip jatyr. Biraq, elirip al­ǵan kópshilik sóz tyńdar emes. Aı­qaı-shý. Eshteńe estirtpeıdi. “Ket­sin-ketsin… Kóshsin-kóshsin!”

Aldymen jolyqqan kisim aýdandyq gazette birge qyzmet etken  Esenqul Jaqypbekov boldy. Shegir kózderi shatynap turǵan aqyn dosym anda-sanda qıqýǵa ekilene ún qosyp qoıady. Maǵan da mán jaıdy túsindirip úlgerip jatyr. Esenquldyń sózinen uqqanym – bar pále Uzynaǵashtyń ıyǵyndaǵy, taý bókterinde turǵan Yntymaq aýylynan shyqqan ǵoı. Bir aýylda taı qulyndaı tebisip ósken eki bala kókpardan keıin maldas quryp otyryp alyp, mingen attaryn maqtasady… Sodan eregis shyǵady. Kijińdese kelip, judyryq jumsa­sady. Taıaq jep qalǵan cheshen bala býlyǵyp úıine barady. Eki aǵasy úıde eken, atyp shyǵyp ese qaıtarady. Qazaǵyńyz da qarap jatpaǵan, úsh aǵasy úıde eken… Myltyq atylady, aýyl dúrligip, ile kóterilip ketken. Bir qyzyǵy, ázirge kózi shyqqan, basy jarylǵan eshkim joq…

Biraq, qazirgi myna nópirdiń bet alysy jaman. Onyń ústine qara­qu­rym halyqtyń qaıdan kelip jatqanyn aıtsańyzshy… Kóz aldymyzda kóbeıip, attandap-aıqaılaǵan daýystar tym zoraıyp barady.

Aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy eken, aty-jónin umytyp qalyppyn… Yzdıyp kelip, qolyna mıkrofon ustap edi, el odan beter dúrligip ketti. Shamalaýymsha, aýdan basshysy retinde ol buǵan deıin de kóterilisshi halyqqa áldeneshe ret basý aıtqan sekildi. Bul jolǵy talpynysy da sátsiz aıaqtaldy. Ne aıtpaq bolǵanyn estimedim. Kópshilik estirtpedi. Sodan ne kerek sharasyz sheneýnik: “Áı, bulardy qoıshy!” – dep, qolyn bir sermep, mıkrofonnan jylystady.

Mıkrofonǵa taǵy bir kisi jaqyndady. Aýyl adamdaryna gene­raldyń ataýynyń ózi tańsyq. Mine, aldarynda sol generaldyń ózi tur. Shý basylyp, jurt sál-pál sabyr saqtady. Sóıleýshi anaý-mynaý emes ishki ister mınıstriniń orynbasary eken. Mıkrofonǵa jaqyn turǵan sheneýniktiń biri qonaqtyń aty-jónin, qyzmetin zyryldatyp múdirmeı aıtyp shyqty. Jurt tynyshtaldy. Bákene boıly tyǵynshyqtaı aq shashty general bul tynyshtalýdy alǵashqy jeńisine balap, masattanǵandaı kórindi maǵan. Eki ıyǵyn qomdap, jótkirinip, kózildirigin taǵyp, qolyna bir japyraq qaǵazyn alyp, sóıleýge daıyndaldy. Biraq, qyrsyq shalam dese aıaq asty ǵoı, mınıstr orynba­sary­nyń áńgimeni oryssha bastaǵany kópshilikke búıi tıgendeı áser etti. Onyń aýzynan shyqqan ár sózine ys­qy­ryp, aıqaılap, narazylyq bil­dir­di. Baıqalǵany, jaýapty mınıstrlik­tiń jaýapty adamy mynandaı tóten­she ahýaldyń týý sebebine, onyń keıin qandaı óris alatyndyǵyna zer qoımaǵan eken. Mundaı jaǵdaıda, eń aldymen, ashynǵan myna halyqtyń kóńil-kúıin ańdaý kerek sııaqty edi. Aldyn ala daıyndyqtan jurdaı general kózildirigin túzep, jurttyń dúrlikkenine qaramastan qolyndaǵy qaǵazyn betine jaqyn taqap, sý­dy­ra­typ oqı bastady. Eń sońǵy málimet boıynsha, Qazaqstanda qylmys jasaý sany cheshenderge qaraǵanda qazaq ultynyń arasynda tym kóp, ári tym asqynyp tur eken. Uzynaǵashtaǵy bas kóterýdi sonyń bir ǵana kórinisi dep taný kerek. Más-saǵan! Mynadaı baıandama qyzynyp áreń turǵan halyqqa shoq tastaǵandaı áser etti. Mynaý otqa maı quıý ǵoı! Jurt azan-qazan. Ý-shýdyń arasynda mıkrofon turǵan qatar men kóterilisshilerdiń alshaq turǵan arasy janasa tústi. Qalyń toptyń ortasynan atylyp shyqqan uzyn boıly qara tory jigit ekpindep kelgen boıy, generaldyń qolynan mıkrofondy julyp aldy.

– Estidińder me, generaldyń ne aıtyp turǵanyn. Qazaqstanda turatyn qa­zaqtardyń barlyǵy qylmysker eken. Al cheshender bolsa  qoıdan jýas…

General da sasqan joq, mıkrofondy qaıtaryp alýǵa ántek umtylyp edi, jigit onyń qolyn qaǵyp jiberdi, kimsiń degen joq. Osynyń bárin qalt jibermeı kózderimen kórip, baqylap turǵan kóterisshilerdiń arqasy qozdy da ketti-aı dersiń…

– Saıyn jaraısyń!

– Qatyrdyń, Saıyn!

– Alǵa, alǵa!..

Halyq pen sheneýnikterdiń orta tusynda ár-ár jerde shoǵyrlanyp turǵan mılısııa qyzmetkerleri ne ge­ne­ral jaǵyna, ne kóterilisshiler ja­ǵy­na shyǵaryn bilmeı abdyrap qal­ǵan. Mundaı tosyn oqıǵanyń bo­la­ryn kim kútken? О́ıtkeni, qalyń top­tyń arasynan áldekim: “Jigitter! Bos sózdiń keregi ne. Kettik Yntymaqqa!” – dep aıqaı saldy. Halyq tolqyp ketti.

Aýdan basshysynyń qasynda mıkro­fondy tóńirektep turǵan búkil Al­matyǵa, Qazaqstanǵa tanymal, aty bar azamattar edi. Ne isterin bilmeı, kúbijiktegen partııa soldattarynyń qazirgi sharasyz keıpi shynynda da tym aıanyshty bolatyn. Generaldan basqa obkomnyń qos hatshysy – Shárip Omarov pen Baqyt Ospanov  (qazir mınıstr, respýblıkanyń jer re­sýrs­taryn basqarady), oblystyq MHK bastyǵy Bolat Baıekenov (keıin res­pýblıkalyq MHK-niń, prezıdent kú­zetiniń bastyǵy bolǵan) taǵy bas­qa­lar kóterilisshilerge buıyryp ta, zekip te eshteńe tyndyra almasyn en­di ǵana túsinse kerek. Túrleri órt són­dirgendeı. Olardyń qaı-qaısysy da dál osy kúnge deıin halyqtyń aldynda dál búgingideı sharasyz kúı keshpegen shyǵar. Sheneý­nik­terdiń abdyraǵan júzderinen kimdi kinálaryn bilmeı del-sal bolǵany ap-anyq ańǵarylady. Demokratııa degen uǵymnyń janǵa jaǵatyn jup-jumsaq jyly lebi ǵana emes, úıirilip soǵatyn dúleı daýyly da bolatynyn dál sol kúnge deıin kóz ashqannan keńes tárbıesimen ósken kópshiligimiz túsinbegen eken­biz… Mınýt sanap asqynyp bara jatqan myna oqıǵanyń nemen aıaqtalaryn dál kázir eshkim boljaı da almas. Urynarǵa qara tappaı tolqyp turǵan halyqtyń túri mynaý!

Qalyń toptyń ishine kirdim. Arakidik júztanystar kezdese bas­ta­dy. Myna kisi – Sát Toqpaqpaev (qa­zirgi Qorǵanys mınıstri), oblystyq memlekettik qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary. Budan bir apta buryn ǵana stalındik qýǵyn-súrginnen aqtalǵan azamattar týraly gazetimizge ol kisimen bolǵan suh­ba­tym jarııalanǵany bar edi. Kezdesip turǵan jerimizdi qarańyz! Basynda kúnqaǵary maıysqan kónetoz shápki, tym qarapaıym kıinipti, MHQ-niń polkovnıgi dep eshkim oılamas, sirá! Birden tanydy, qaǵylez kisi ǵoı. Qol berip amandastyq. Polkovnık artyq sózge kelmeı, kidirmesten qalyń toptyń ishine kirip ketti, árıne, ol qyzmet ústinde júr.

– Kóshsin!..Ketsin!

Eldiń uran sap turǵany – osy eki-aq aýyz sóz.

Kenet, mıkrofondy mańaılaǵan basshy top qaýqyldasyp qaldy. Qara­sam, ortalarynda belgili jazýshy-jýrnalıst Balǵabek Qydyrbekuly tur. Qasyndaǵylardyń sózine qulaq qoıa, basyn ızep jatyr. Sonymen, ne kerek, Qazaq KSR halyq depýtat­ty­ǵy­na osy aýyldan saılanǵan qalam­ger-qaıratker qolyna mıkrofondy alǵanda jurtshylyqtyń shýy taǵy da bir sátke sál-pál basyldy. Jabyrqap turǵan sheneýnikter myna yzaly tobyrdyń ashýyn basatyn bir qudiret kókten túskendeı, júzderi jadyrap, tipti qunjyńdasyp qaldy. Barlyǵy birdeı qoǵadaı japyrylyp, qaýmalap, jazýshy-depýtatty ortaǵa ozdyrdy. Iá, ıá, partkomdy tyńdaı­tyn halyqtyń aýyly alysta qalǵan ba, qalaı!? Bákeń altyn jıekti kózildirigin batar kúnniń shuǵylasyna shaǵylystyryp, aınalasyn asyqpaı sholyp, az-kem únsiz turdy.

–       Baýyrlarym, – dedi bir ýaqytta jazýshy.

Birinshi baıqaǵanym, biz sııaqty jas jýrnalısterge asa sabyrly, artyq sózi joq, ári ylǵı da susty kórinetin azamat aǵanyń daýsy jaryqshaqtanyp, diril aralasyp shyqty. О́ziniń aldynda sóılegenderdiń sózinen esh nátıje shyqpaǵanyn saralap úlgergen bolýy kerek, Bákeń kópshiliktiń kóńilin taba, solardyń yǵyna jyǵyla sóıledi.

– Baýyrlarym, men de ózderiń sııaqty osy aýyldyń túlegimin, sol sebepti júregim sendermen birge. Bul cheshendermen bala kezden bir topyraqta turyp, bir bastaýdyń sýyn  iship kelemiz. Biraq, betine aıtý kerek, olar sonda da bir mal urlaǵanyn qoıar emes. Tyıym bola ma, ózi bolmaı ma? О́tirik dese, mine, Sharannyń ózi de tur ǵoı osynda…

Sheneýnikterdiń qatarynda Bákeńe jaqyn orta boıly cheshen bórikti jigit aǵasynyń esimi jurttyń bárine tanys bolatyn. О́ıtkeni, Sharan Taýmyrzaev aýdandaǵy eń ataqty shopan. Sýreti aýdandyq gazettiń birinshi betinen túspeıdi. Jylyna ár júz saýlyqtan kemi 195 qozy alatyn batyryńyz da osy kisi. Sharýaqor shopan shamdanyp qaldy ma, álde basqadaı jaǵdaı ma, áıteýir birdeńe degisi kelip alǵa um­ty­lyp edi, halyq shýlap ketti. Jurt­tyń jaqtyrmaǵan kóńilin baıqaǵan shopannyń ózi de mıkrofonǵa qaıta umtylýǵa yńǵaı tanytpady.

Jón-josyqsyz aıqaı-shý depý­tat-jazýshynyń sózin bólip, túk es­tir­tpedi. Onyń ústine, kóterilis­shiler­diń dýaly aýyzdan kútkeni bul emes  sııaqty. Aıqaıǵa basqan adýyndy top: “Siz depýtat bolsańyz bizge che­shen­der osy jerden kóshe me, kósh­peı me, sony aıtyńyz!” – dep qatty ketti. Bolmysynan syrbaz, kirpııaz jazýshy jerlesteri dál bulaı dúrse qoıady dep kútpese kerek, sózinen jańyldy. Aqyr sońy mundaı aýdıtorııanyń aldynda buryn-sońdy shyǵyp, sóz sóılemegen Bákeń árige barmaı, áńgimesin short úzdi.

Jurt azan-qazan.

– Kóshsin!.. Ketsin!..

Shashaýsyz shyqqan zildi daýys­tar jańǵyryǵy zoraıyp bir qıyrdan bir qıyrǵa jetip, ashy ishekteı sozylyp jatqan Uzynaǵash aýylyn basyna kóterdi. Itterin úrgizdi.

Qaıdan kelip jatqanyn kim bilsin, baǵana biz birinshi kórgen halyq nópiri eki esege ulǵaıyp úlgergen. Shynynda myna jurttyń qur aıqaıǵa jınalma­ǵanyn basshylyq kesh te bolsa túsine bastaǵan sekildi. Qazirgi kúbijiktegen sózderi, qolapaısyz qımyldary sony baıqatqandaı. Mundaıda aqyl da kirmeı me, áıteýir, sasqalaqtaǵan sheneýnikterdiń júzinde: “Endi ne isteımiz?” – degen úreı nyshany turdy. Iá, mynaý qur aıqaı emes edi. Halyqtyń boıynda áldeqandaı bir ashý bary endigi jerde asa qatty baıqaldy. Jınalǵan el jeldi kúngi darııadaı tolqıdy. Endi bir shaıqalsa, erneýden shyǵyp ketpek… Basshylyqtyń sasatyn jóni bar, óıtkeni, olar baǵanadan beri jurttyń kóńilin jyǵa taba almaı, ýaqytty ótkizip alǵanyn túsingendeı.

Kúnniń kózi aýdy. Kesh boldy. Qarańǵy tússe ne bolmaq? Al, kóterilisshilerdiń úılerine qaıtar túri baıqalmaıdy. Shynynda da is nasyrǵa shapqaly tur. “Kóshsin!.. Ketsin!.. Bolmasa ot qoıýdy Uzynaǵashtyń shetki úıinen bastaımyz”. Aýyldyń shetinde túrik aǵaıyndardyń kóshesi bar edi… Sumdyq sonda bastalmaq!

Aýpartkomnyń aq úıiniń búıirine taıap kelip toqtaǵan sur “Volganyń” ishinen úlken zerli shapanyn súıretip, aq sáldeli kisi asyqpaı tústi. Qasyna ergen eki-úsh adamy bar. Bas múftıimiz – Rátbek qajy aqsaqal eken. Basshylar toby japa-tarmaǵaı qol sozyp amandasty. Bul kezde kóterilisshi jigittiń biri mıkrofondy qolyna alyp, jurtshylyqty aýdannan cheshen ultynyń bir ókilin qaldyrmaı qýyp shyǵýǵa, ony ýaqyt sozbaı dál qazirden bastaýǵa shaqyryp jatqan. Qazaq KSR-iniń Bas moldasy tóńiregindegi kisilerdiń barlyǵynyń sózin muqııat tyńdady. Bir shoǵyr bolyp turǵan cheshen-ıngýsh tobynyń adamdary da moldekeńniń qas-qabaǵyn ańdyp, báıek bolyp, mazasyzdanady. Kezekte, sheneýnik­ter jaǵynan, sóıleıtin adam da qalmaǵan. Rátbek qajy mıkrofonǵa taıap kelip, áńgime bastamaq nıetpen: “Bısmıllahı rahman-ır-rahım”– deı bergen. Biraq, qujyldaǵan ha­lyq­tyń daýysy basylmady. Qaıta zoraıa tústi. Sózge yryq beretin túri joq.

– Oý, bul ne? – degen múftıdiń daýsy az ǵana úzilisten soń tym ashy shyqty. – Bóriniń k…she shý-shý etesińder. Oý, aınalaıyn halqym, ne búlindi, ne boldy? Sabyr qaıda?

Inabatty kisiden mundaı sóz kútpese kerek, jurt osharylyp qaldy. Toptyń ishinen:

– Cheshender týǵan eline kóshsin. Qazaqstannan ketsin. Búgin túnde kóshiremiz!.. Basqa eshteńe bilmeımiz! – degen óktem bir daýys shyqty. Moldekeń de saspady.

– Jaraıdy, kóshirsek kóshireıik… Qashan? Qazir me, oǵan daıynsyńdar ma? Áı, bizder, bárimiz baýyr basqan musylman balasy emespiz be. Myna Sharannyń ózi pálenbaı jyl qoıan-qoltyq aralasqan qazaq baýyr­la­rym­­men bir jylqy, eki-úsh qoı soı­yp, osynda jatqan áke-shesheme as berip, qushaqtasyp, qımaı qoshtassam bolmaı ma dep tur… Qudaıshylyǵyn aıtyńdarshy! Sharannyń sózi jón emes dep kórińdershi.

Bas múftı ataqty shopannyń jeńinen ustap, qasyna tartty.

– Osynym durys pa, Sharan?

–       Durys Haziret, durys, – dedi Sharan bas shulǵyp. Osy eki arada ataqty shopan ishtegi ókpesin de aıtyp úlgerdi. –О́zderińiz bilesizder, halaıyq, meniń 100 saýlyqtan 196-dan qozy alǵan  kúnim de boldy. Biraq, Jambyl aýdany maǵan esh ýa­qytta birinshi oryndy bermedi. Ylǵı da bir qozy artyq qostyryp, aldyma basqa bir shopandy shyǵaryp jiberip turdy. Men sonda da osynshama jyl túk demedim…

Jurt shýyldaı bastap edi, Rátbek qajy qolyn kóterdi.

     –“Toqtańdar, toqtańdar!”

Halyq qaıtadan qalpyna túsip, sál saıabyrsydy. Moldekeń sózin odan ary jalǵady.

– Al, jaraıdy onda. Búgin osy jerde tóbelesip taralyq. Quıysqany onsyz da, sendersiz de, kóterilip turǵan cheshen baýyrlarymyz Groz­nyı­ǵa kóshsin. Al, jaraıdy, sodan keıin ne bolady… Áı, aǵaıyndar! Bizdiń balalarymyz Rýssııanyń ár buryshynda áskerde qyzmette júr emes pe. Sol jaqta cheshenniń balasy “sender búıtipsińder dep” qazaqtyń balasymen pyshaqtasyp jatsa ne boldyq, sony oıladyńyzdar ma? Jaraıdy, onyń betin aýlaq qylsyn… О́zderiń aıtyńdarshy, qaısylaryń­nyń úıińde Qonaev aǵamyzdyń sýreti bar. Iá, bárimiz ol kisini jaqsy kóre­ti­nimizde shek joq qoı… Aıtyńdar­shy, qaısylaryńnyń úıińde?

“Qonaevtyń qatysy ne bul jerde?” degendeı jurt múldem ańtarylyp qaldy.

– Men jaqynda Almatynyń bir top úlken, marhabatty kisilerimen cheshen baýyrlarymyzdyń arnaıy shaqyrýymen delegasııa quramynda Groznyıǵa baryp qaıttym, – dep Rátbek qajy sózin jalǵady. –Qazaq baýyrlarymyz keldi dep, cheshender áýejaıda tabanymyzǵa kilem tósep qarsy aldy. Basyn ıip turyp aldy. Olar  bizge qoryqqanynan osylaı istedi deısiń be!? Joq! Seksenge kel­gen múgedek shal naýqasyna qaramastan, áýejaıda eńbektep kelip, etegimnen súıdi. Soǵys jyldary qazaq baýyrlarymyzdyń arqasynda aman qaldyq dedi, qazaqsha sóılep. Bildińizder me? Meniń kózimnen yrshyp jas shyqty… Al endi, úı­me-úı tórge Qonaev aǵamyzdyń portre­tin ilip qoıǵan. Bizdiń aǵamyz, bizdiń patshamyz deıdi. Al biz, myna jerde qur be­kerge shý-shý ete­miz… Áı kóshiretin bolsa ókimet bar ǵoı! Memlekettiń basshylary bar ǵoı…

Moldekeń sóılep jatty, sóılep jatty. Endi onyń sózin eshkim bólmedi. Degenmen, jurt baǵanaǵy yzaly raıynan sál de bolsa qaıtqandaı. Qur nasıhattan ábden zárezap bolǵan jur­tyń júregine jetetin sóz kerek bolǵan eken. Muzdaı qatqan júz­deriniń tońy da sál-pál jibigendeı. Kóterilisshi­lerdiń talabyn oryndaý maqsatynda ekinshi jaq ta amal tabatynyn bastyrmalatyp aıta bastady. Qysqasy, jurt bitimge kelgendeı syńaı tanytty…

– Al endi, qur bekerge shý-shý etpeı, osy betterińmen úıge qaıtyńdar! Talaptaryń oryndalmaı jatsa, taǵy birde dál osy jerge jınalasyńdar da…

Bas múftıdiń  osy sózinen keıin, shynynda da, seńniń kóbesi sógilgendeı boldy. Tutasyp ıyq tiresip turǵan halyq aqyryndap ydyraı bastady.

Bılik basyndaǵylar ıyǵynan júk túskendeı “ýh” dedi. Olar úshin dál búgin, dál qazir tek qana ýaqyt utý kerek edi. Búgin jurtty úıine qalaı qaıtarýdyń amalyn taba almaı toryǵyp turǵan. Sol kúni Uzynaǵashta… jetpis jyl halyqty buıryqpen bılegen partııa bıligi qaýqarsyz ekenin kórsetti, alǵash ret ońbaı súrindi, kúıreı qulady. Esesine, “din — apıyn” bolmaı shyqty. Dinbasy da barsha halyqqa sózin tyńdata alady eken. Halyq qashanda jón sózge toqtap, úlkenin tyńdaǵan emes pe!

… Aýyl syrtyndaǵy alańqaıǵa qyryq-elýdeı eri bar, áıeli bar shoǵyr top jınalypty. Qarakóleńke bolsa da túrlerinde qatty ábirjýdiń bary baıqalady. Úlkenderi aldymen kelip Rátbek qajynyń qolyn aldy. Aýpartkomnyń aldyndaǵy jeńisten soń ókimet adamdary moldekeńdi alǵa salyp, ózderi jarty qadam keıindep júre bastaǵan. Partııa basshylaryn eshkim tanystyrmady. Olardyń árqaısysy atqaryp otyrǵan bılik dárejesine oraı aldymen sóz alyp, jurtty tynyshtandyryp baqty. Shynynda bul kezde Pokrovka sııaqty cheshender qalyń turatyn aýyldy OMON jasaǵy men avtomatshylar kúzetip tur degen habardy estigenbiz. Úlken joldardyń ár buryshyna mılısııa qoıylyp, avtobýstar júrmedi. Tańǵalarlyǵy, sondaı kedergilerge qaramaı kúlli aýdannyń jurtshylyǵy aýdan ortalyǵyna qandaı jolmen kelgeni áli kúnge deıin beımálim.

Bir cheshen túkirigine shashalyp, aıqaılap dóreki minez tanytty. Rátbek qajy sóılep turǵan.

– Ne degen kórgensiz edi, mynaýyń. Edireń-edireń etip… Oý, andaǵy jurtty áreń sabasyna túsirip kelip otyrmyz munda. Sony bilesiń be? – Moldekeń jigitti qatty sógip tastady.

Osydan keıin cheshenderdiń úlkenderi qaýqyldasyp, álgi jigitke jappaı ursyp berdi. Bórki daǵaradaı kishkentaı shal kúlli jurttyń kózinshe jigitti qýyp júrip, judyryqpen túıip-túıip sabady deısiń. Atyrylyp turǵan jigit basyn qolymen kólegeılep, yǵyp baryp, kóptiń ishine kirip ketti. Eltiri bórkin appaq matamen kómkergen cheshenderdiń moldasy Ýáhıd ortaǵa shyǵyp, jurtty sabyrlylyqqa shaqyrdy. “Qazaq baýyrlarymyzdyń ashýyn – birinshi qudireti kúshti Alla, ekinshi – meniń mártebeli ustazym, Lıvııa ýnıversıtetiniń túlegi Rátbek qaj­ynyń sózi basty”, – degendi de aı­týdy umytpady. (Keıin Ichkerııanyń bas múftıi bolǵan Ýáhıdti prezıdent Johar Dýdaevtyń qasynan Reseı teledıdary arqyly talaı kórip júrdik. –avt.). Úrpıisken jurtty úı­lerine taratyp, Almatyǵa qaıt­qanymyzda, tún jarymynan aýǵan…

Ertesine Almaty oblystyq “Jetisý” gazetiniń birinshi betinde “Uzynaǵashta ne bolyp jatyr?” atty meniń maqalam shyqty. Onda partııa uıymy basshylarynyń ult arazdyqty ýshyqtyrmaı, der kezinde jurtshylyqpen til tabysqany arqasynda ǵana qantógiske jol berilmegeni týraly jazylǵan edi… Shegine jetken oqıǵanyń ot alyp ketpegenine dinbasynyń tikeleı sebepker bolǵany ol maqalada aıtylmady. Sebebi, kompartııa áli de bolsa din ataýlyny tusap turǵan 1990 jyldyń tymyrsyq tamyzy bolatyn.

Talǵat SÚIINBAI,
jýrnalıst.

Almaty.
31 qazan 2001 jyl.