Osydan on tórt jyl buryn Elbasynyń tikeleı qoldaýymen qolǵa alynǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasyn iske asyrý Qazaqstan tarıhyndaǵy shyn máninde jemisti gýmanıtarlyq aksııa boldy. Otandyq mádenıet pen ǵylymdy joǵary deńgeıge kóterýge múmkindik beretin jańa qundy tájirıbe jasaldy. Elimizdiń tarıhı-mádenı murasyn zerdeleý, aıryqsha mańyzy bar tarıhı-mádenı jáne sáýlet eskertkishterin qaıta qalpyna keltirý baǵytynda aýqymdy jumystar atqaryldy.
О́ńirde Abylaı han rezıdensııasy mýzeıiniń ashylýy, ólketaný mýzeıiniń ǵımaratyna kúrdeli jóndeý júrgizý, «Qyzyljar» ortalyq meshiti men Voznesenıe hramynyń salynýy aıtarlyqtaı oqıǵa boldy. Ulttyq mádenıet pen jazýdyń san ǵasyrlyq tájirıbesin qorytý, álemdik ǵylymı oı-sananyń, mádenıet pen ádebıettiń úzdik jetistikteri negizinde gýmanıtarlyq bilimniń memlekettik tildegi tolyqqandy qoryn qurý jóninde keshendi sharalar atqaryldy. Jergilikti ǵalymdar, tarıhshylar, ólketanýshylar alys jáne jaqyn shetel arhıvterinde bolyp, qundy derekter jınastyrdy. Nátıjesinde Qazaqstan tarıhyna qatysty kóptegen málimet ákelindi. Iаǵnı, buryn belgisiz bolyp kelgen arhıv derekteri elimizge jetkizildi. Onyń bir mysalyna M.Qozybaev atyndaǵy SQMÝ-dyń professory Zarqyn Taıshybaıdyń «Qazaqtyń hany Abylaı» atty eki tomdyq jınaq qurastyrǵanyn aıtýǵa bolady. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Soltústik Qazaqstan oblysynyń kıeli jerleri» ınteraktıvti kartasy jasalyp, keń kólemdi zertteýler júrgizildi. Búginde onyń quramyna jıyrmaǵa jýyq tarıhı eskertkishter engizilse, aldaǵy ýaqytta aýqymy ulǵaıa túseri sózsiz. Halqymyzdyń barshaǵa ortaq qasıetti jerleriniń birtutas jelisin jasaý arqyly óskeleń urpaq boıyna ulttyq maqtanysh sezimin oıatý mindeti Elbasymyzdyń ult rýhanııatynyń basty baǵdary ispettes «Uly dalanyń jeti qyry» atty maǵynasy zor, mazmuny tereń maqalasynda erekshe atap ótildi. Búginde jurtshylyqtyń úlken qoldaýy men aıryqsha iltıpatyna ıe bolǵan maqala ata-babamyzdan mıras retinde qalǵan óshpes rýhanı muralarymyzdy qaıta jańǵyrtý baǵdarlamalaryn usynýmen aıryqsha mańyzǵa ıe.
Osy oraıda zııaly qaýym ókilderiniń qatysýymen «Dala órkenıetiniń qudireti» atty óńirlik ǵylymı-tájirıbelik konferensııada mádenı-tarıhı muranyń máni, túrki órkenıeti, Uly dalanyń qaharmandary, taǵy basqa keleli máseleler boıynsha taǵylymdy oı-pikirler bóliskenin aıta ketken jón. Onyń ishinde «Arhıv-2025» jetijyldyq baǵdarlamasyn júzege asyrý jáne onyń sheńberinde tarıhı qundy jádigerlerdi sıfrlandyrý jaıyn jınalǵandar maquldady. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı aımaqtaǵy kıeli nysandardyń eń kónesi – Botaı qonysy. Onda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń alǵash ret qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgenin órkenıetti elder túgel moıyndaǵan. Osy aralyqta qamtylatyn arǵy, bergi órkenıetimizdi jas býyn bilip ósýi tıis. О́ıtkeni, tarıh qoınaýynda áli beımálim jatqan qundy dúnıelerdi aıtpaǵanda bardy baǵalaı bilýdiń ózi – úlken erlikke para-par. Qanshamasy arhıv sórelerinde zertteýshilerin kútip, shańǵa kómilgen kúıi jatyr deseńshi! Olardy aınalymǵa túsirýge, birizdendirýge, kópshilikke usynýǵa qazirden bastap qam jasaýymyz kerek. Ol úshin ozyq tehnologııalarǵa arqa súıeýden utarymyz kóp bolmaq. Buǵan deıin 2740 tarıhı qujat sıfrlandyrý júıesine kóshirilse, «elektrondy arhıv» qataryna taǵy 1484 jádiger qosyldy. Olardyń qatarynda Abylaıhannyń rezıdensııasy, Syrymbet ýsadbasy, Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń memorıaldyq kesheni, Baıqara qorǵany, taǵy basqa eńseli eskertkishter bar.
El tarıhynda búgingi urpaq maqtana alatyn qasıetti de kıeli jerler kóp. Sonaý qadym zamannan bastaý alatyn sanǵasyrlyq muralarymyz álemdik biregeı órkenıettiń damýyna ólsheýsiz úles qosqany talassyz. Munyń bári oı eleginen ótkizýdi, tereń zerdeleýdi qajet etedi. Qundy jádigerlerimizdiń qoljetimdiligin qalyptastyrý, arhıv qyzmetkerleri aldyna keleli mindet júktep otyr.
Sáýle MÁLIKOVA,
Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvtiń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
Petropavl
