Varshavada oqyp, Magadanda atylǵan

Dúısenbi, 28 mamyr 2012 10:08

Qazaqstannyń Iýstısııa halyq komıssary — respýb­lıka prokýrory Qanaı  Bo­ranbaev týraly derek

Kezinde  dúnıeni dúr sil­kindirgen Qazan tóńkerisinen keıin Keńes  ókimetinen zor úmit  kútip elimizdiń bolashaǵy  úshin dúrbeleńge toly  jyl­darda saıasat  sahnasyna  shyq­qan  qazaq  zııalylarynyń úrkerdeı  shoǵyrynda  Varsha­va  ýnıversıtetinde  oqyǵan Qanaı Boranbaev  ta bar edi.  1918 jyldyń qarashasynda  RKP(b)-ǵa  múshelikke ótken  nebári  jıyrma eki jastaǵy  jas jigit sol partııadan  eki márte  shyǵarylatynyn, alda  tar jol, taıǵaq keshý  turǵanyn  bildi deısiz be! Solaqaı  saıasat soıylymen , jer  shetindegi  Magadanǵa aıdalyp,  sonda naqaqtan naqaq qyryq eki  jasynda atylatynyn sezdi deısiz be!

Dúısenbi, 28 mamyr 2012 10:08

Qazaqstannyń Iýstısııa halyq komıssary — respýb­lıka prokýrory Qanaı  Bo­ranbaev týraly derek

Kezinde  dúnıeni dúr sil­kindirgen Qazan tóńkerisinen keıin Keńes  ókimetinen zor úmit  kútip elimizdiń bolashaǵy  úshin dúrbeleńge toly  jyl­darda saıasat  sahnasyna  shyq­qan  qazaq  zııalylarynyń úrkerdeı  shoǵyrynda  Varsha­va  ýnıversıtetinde  oqyǵan Qanaı Boranbaev  ta bar edi.  1918 jyldyń qarashasynda  RKP(b)-ǵa  múshelikke ótken  nebári  jıyrma eki jastaǵy  jas jigit sol partııadan  eki márte  shyǵarylatynyn, alda  tar jol, taıǵaq keshý  turǵanyn  bildi deısiz be! Solaqaı  saıasat soıylymen , jer  shetindegi  Magadanǵa aıdalyp,  sonda naqaqtan naqaq qyryq eki  jasynda atylatynyn sezdi deısiz be!

Bilimdi  de bilikti, isker  de alǵyr  jas Qanaıdy  Keńes óki­meti  alǵash 1923 jyly-aq “súrindirip” jibergen edi. Trıbýnal múshesi  bolǵan kezinde  baıdy qorǵadyń dep ústinen  qylmystyq is qozǵap, eki jylǵa bas bostandyǵynan  aıyrǵan tusta  ádiletsizdikke ara túsip, partııa bıletin  qaı­tartyp bergen  Turar Rys­qu­lov bolatyn. Keıin  Qanaıǵa  Goloshekınniń  Rysqulov ba­ǵy­tyndaǵy “túrikshilder”  dep shúıligýi  de osyǵan baı­la­nysty.  1924 jyly  Qazaq ól­kelik partııa komıtetiniń  ekinshi hatshysy  Sultanbek Qojanov  kadrlardy  iriktep,  úkimet quramyn  nyǵaıtý ke­zinde  Qanaı Boranbaevqa  úlken úmit artty. Iаǵnı,  Je­tisý prokýrory  qyzmetindegi ony  Orynborǵa  shaqyrtyp,  QASSR-iniń  Iýstısııa halyq komıssary — respýblıka  pro­kýrory  laýazymyna usyndy. Ol Jubanysh  Báribaev,  Ab­dol­la  Rozybaqıev,  Oraz Jan­dosov tárizdi  esimi  elimizge  belgili  azamattarmen  úzeńgiles boldy. Túrmege qamalǵan Toqash Bokındi  arashalap qalmaqshy bolyp, ony kepilge alǵan da osy Qanaı. Biraq ekinshi márte  kepilge alýyna múmkindik berilmeı, qapyda qaldy. Bul týraly Zeıin Shash­kın de,  Júsipbek Arystanov ta jazǵan bolatyn. uly jazýshy Muhtar Áýezov  te Qanaıdy  kórgenin, ony jaqsy bilgendigin aıtyp ol týraly  jyly pikir  bildirgenin  belgili  aqyn Hamıt Erǵalıev  aǵamyz­dyń  maqalasynan oqyp edik. Biraq ótken ǵasyrdyń  jıyr­ma­synshy  jyldaryn­daǵy  zııa­ly ortada ózindik orny,  bedeli bolǵan osyndaı, qoǵam  qaıratkeri  Qanaı Boranbaev  ensıklopedııalyq  anyqtama­lyq­tarǵa enbeı, esimi eskeril­meı keldi. Kezinde  elimizdegi  sot, prokýratýra organdary­nyń qalyptasýyna , kadrlardy  tárbıeleýde  zor úles qosqan  zańgerdiń  keıingi ómiri  qý­da­laýda, tar qapasta  qorlyqpen ótti.  Aýyldaǵy  zerek bala-tátti qııal,  Var­shava ýnı­ver­sı­tetiniń  stý­denti — bolashaqqa qushtarlyq,  trıbý­nal múshesi, halyq komıssary — respýb­lı­ka prokýrory, ózge de laýazym bas­paldaqtary ,  bári-bári  so­la­qaı saıasatpen ádirem  qalyp, keı­in taǵdyr Qanaıdy  aıamady.

Muraǵat qujat­ta­ryna  súıensek,  Qanaı Bo­ranbaev 1896 jyly  Jetisý gýber­nııasy Almaty ýezin­degi  Qastek  bolysy­nyń 2-shi aýylynda (qazirgi Jambyl aýdany Amangeldi aýyly)  ańshynyń  otba­syn­da dúnıege  kelipti. Sol jyldary  Almatydaǵy ań aýlap, saıat  qurýǵa  áýes she­neýnikter  men tilmásh­tardyń nazaryn  qaǵylez kelgen  týmysynan zerek  bala  ózine aýdara beripti.  Qanaı bala  olardyń qol­daýy­men, aqyl-keńesi­men  Vernyıdaǵy  8-synyptyq  klassıkalyq  gımnazııaǵa oqýǵa túsedi.  Ony úzdik  bitirgen soń  Reseı  ımpe­rııa­synyń  eýropalyq  bó­li­gindegi  ir­ge­li oqý  oryn­darynyń biri Var­shava ýnıversıtetiniń zań fakýl­­­tetine  túsedi. Bastapqyda oqý­ǵa talpyn­ǵan  Qanaı  Tı­f­lıs­tegi  áskerı ýchı­lı­she­ge bar­maq bolǵan eken, so­dan soń Qazan ýnıver­sı­te­ti  arqy­ly  Varshavaǵa jol­damamen  jiberilgen.  Bul týraly  Qa­naı­dyń ja­qyn aǵaıyn­dary  aıtady. ókinishke qa­raı, ol  bul ýnıver­sıtettiń 3 kýrsyn  ǵana támamdap, Qazan tóń­ke­risinen  keıingi  alasa­py­ran­da stýdent­terdiń  saıası úıirmesine  qatysqa­ny úshin  oqýdan shyǵyp qala­dy. Týǵan  eline  qaı­týǵa  be­­kingen  ol Pol­sha­dan tikeleı Máskeýge tartady. Bul saparynda  tóńkeris­ten  keıingi  ahýal­dy  kózben kó­rip,  kóp nársege  kózi jetedi, tipti  ataqty F.Dzerjınskııdiń jeke  qabyl­daýynda bolyp, onymen taza  polıak tilinde  sóılesken deıdi.  Sóı­tip, ol Máskeýmen  aınalyp Jetisý jerine  1918 jyly  orala­dy da  sol jyly  mamyr  aıynan  jergilikti  revolıýsıonerlermen  qoıan-qoltyq aralasyp, Keńes óki­metin ornatýǵa  belsene aralasady. 1918 jyldyń qarashasynda  Q.Boranbaev  RKP(b)  músheligine qabyldanady.  Odan keıingi  kez­dergi atqarǵan  qyzmetteri týraly  óz qolymen bylaı dep jazypty:

“1918 jyly  Tashkenttegi  Tótenshe  komıssardyń  qupııa qyzmetshisi  jáne  kómekshisi boldym. Bir aıdan soń Qytaıdyń  Qul­ja qalasyna  jiberilgen  ko­mıssııanyń músheligine bekitildim. Tórt aıdan keıin qaıta oralyp, gýbernııalyq  atqarý komıtetiniń  tóralqasy  músheligine  saılan­dym.  1919 jyly  Tashkentke  keri shaqyrylyp,  ólkelik  partııa  ko­mıtetiniń  músheligine endim. Sóı­tip,  komıtet múshesi  jáne hatshy retinde  1920 jylǵa deıin  qyzmet etip,  sońynan  Jetisý partııa jáne musylmandar  bıýrosyna jumysqa  aýystyryldym.  Sol  jyl­dyń aıaǵynda  Túrkistan  maı­dany  3-shi  dıvızııasynyń  áskerı trıbýnal múshesi bolyp taǵaıyn­dalyp,  onda 1921  jylǵa deıin  qyz­met jasadym.  Jer refor­ma­syn  júrgizý tusynda  oblystyq tótenshe  komıtet  múshesi, tergeý  bóliminiń  meńgerýshisi  boldym.  Onyń  sońǵysyn  1922 jyldyń aıaǵyna  deıin atqardym. 1923  jyldyń basynda  tótenshe ókil  retinde  Qytaıǵa baryp,  Sháýe­shekte qashqan  qazaqtardy  qaıta  kóshirýdi  uıymdastyrdym. Sol jyldyń  aıaq sheninde  Jetisý  gýbernııasynyń  prokýrory bolyp taǵaıyndaldym. Bul  qyzmetti  1924 jyldyń  kúzine deıin, ıaǵnı  QASSR  prokýrorlyǵyna  aýys­ty­­rylǵanǵa deıin  atqardym. Atqarǵan  qyzmetterimniń  aıy men kúnderinen  qatelesýim  múm­kin bolǵandyqtan  dál kórsete almadym (Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıvi, 1541-qor, 1-tizim, 2376-is, 6-paraq).”

Bir aıta ketetin jáıt , Qa­naıdyń: “QASSR prokýrorlyǵyna  aýystyryldym”,– degeni  onyń  jańa  qyzmetke  Iýstısııa halyq komıssary jáne respýblıka  pro­kýrory  qyzmetine  taǵaıyndal­ǵanyn bildiredi. Dálirek aıtsaq,  bul taǵaıyndaý 1924 jyldyń  qara­shasynda  ólkelik komıtettiń  sheshimimen júzege asqan edi. Al Qanaı  sol  qarasha aıynyń  27-i kúni  Orynborǵa  jetip, jańa qyzmetine kirisedi (QROMA 1541-qor, 1-tizim, 2376-is, 1-paraq).

Q.Boranbaev  bul laýazymǵa  kelgende  Qazaqstanda  sot, pro­kýratýra  organdarynyń  qa­lyptasyp jatqan kezi  bolatyn.  Ol  Iýstısııa ha­lyq komıssary —respýblıka pro­kýrory  bolǵan azdy-kópti  ýaqyt  ishinde  pro­ký­ratýra  men sot organdaryna  qatysty  60-qa jýyq mańyzdy  qujattarǵa  qol qoıǵanyn muraǵat qujattary  dáleldeıdi. Sanap qarasaq,  osy laýa­zymda bolǵan bes-alty  aı  ishinde  óziniń tór­aǵalyq etýimen  13 márte  Iýstı­sııa halyq  komıs­sarıatynyń alqa májilisin  ót­kizipti.  Qanaı qysqa  merzimniń  ishinde  komıssarıat­tyń  ishki qurylymyn  jetildirip,  jumys  tártibin  kúsheıtip qana qoı­maı,  gýbernııalyq  sot pen prokýra­týrany shyn máninde  halyqqa qyzmet etetin bedeldi  or­ganǵa  aınaldyrýǵa  bar kúsh-ji­gerin  jumsady.  Onyń basshy­ly­ǵymen  Qazaqstan  quramyna  engen  Jetisý, Syrdarııa, Qaraqalpaq  prokýratýrasy  men sot  organ­dary túgeldeı baqylaýǵa alyp, qaıta  quryldy. Sondaı-aq ol Qyzylordaǵa qonys aýdaratyn ko­mıssarıattyń  qujattyq qury­ly­my men  múlkin  belgileý  tárizdi  sol kezdiń kún  tártibinde  turǵan qadaý-qadaý  máselelerdi  sheber uıymdastyrdy.

Q.Boranbaev atalǵan laýazymda  bolǵanda  kadr  máselesine  erekshe  kóńil bólip,  qazaqtyń  oqyǵan  isker jigitterin qyzmetke tartty.  Jáne olardy  qamqorlyǵyna alyp, kerek kezde  qorǵaı da bildi.  Mysaly,  partııalyq  tazalaý ke­zinde  Alash­or­dadaǵy  bu­ryn­ǵy  qyz­me­ti  úshin kú­dik­tiler qata­ry­na  ilingen  S.Qadyr­baev­qa:  “Komıs­sa­rıattaǵy  is bi­letin  sa­naý­ly qazaq­tar­dyń biri”, – dep batyl  arasha túsedi.  Onyń kadr­lardy  baǵa­lap, olardy tań­daı  da ta­nı  bilgendigin jańa  astana Qyzylordaǵa  attanatyn­darǵa jasaǵan  tiziminen de kórýge bo­la­dy. Olar:  Más­­keýdegi  3 jyldyq  zań kýrsyn bitirip kelgen  respýblıka prokýrorynyń oryn­basary  Myr­zaǵul Atanııazov, Qazan  ýnı­versıtetindegi zań fakýltetiniń  túlekteri — komıssarıattyń  alqa múshesi Ahmet Birimjanov, proký­ror Sálimgereı  Nuralyhanov,  Peter­býrg  ýnıversıtetiniń  zań fakýltetinde oqyǵan – pro­kýratýrada  asa mańyzdy  ister  jó­nindegi  tergeýshi  uabbas Seı­da­lın, 1904 jyldan  sot qyz­metinde  mol tájirıbe  jınaqtaǵan  komıs­sarıat­tyń sot qurylysy  jáne baqylaý  bóliminiń  meń­gerýshisi  Seıdázim  Qadyrbaev bar edi (QROMA 30-qor, 1-tizim, 467-is, 52-paraq).

1924-1925 jyldary Q.Boran­baev­tyń tikeleı basshylyǵymen  gý­bernııalyq  sot quramynda  ke­zek­ti  saılaý  ótkiziledi.  My­saly, Semeı  gýbernııalyq  sotynyń  82 qyzmetkeriniń  63-i  qaıta saı­lan­ǵany  osynyń dáleli.  Al halyq  ke­ńesshileriniń  224-i  jańadan sap­qa  qosyldy. Onyń 155-i orys, 69-y  qazaq (196 er adam, 28 áıel)  bolǵan eken.  Demek  barlyq gýber­nııalarda  sot quramy  qaıta  jańǵyrtylǵanyn  baıqaımyz (Qazaq ASSR úkimetiniń Keńes­terdiń búkilqazaqtyq 5-shi sezine arnalǵan esebinen. Orynbor, “Karavan-saraı” baspasy, 1926 j., 80-bet).

Qanaı Boranbaev  1925 jyl­dyń 15-19 sáýir aralyǵynda  Aq­meshit­te  (sezden soń  Qyzylorda atanǵan)  ótken  Keńesterdiń  bú­kil­qazaqtyq  5-shi  sezine  qa­ty­sady. Al 22 sáýirde  ol Orynbor  arqyly Máskeýde  ótetin  RSFSR  Keńesteri  sezine  jol júrip ketedi.  Osy sapardan  oralǵan boı­da  Iýstısııa halyq komıssary jáne respýblıka prokýrory  qyz­metin  oǵan jańadan taǵaıyndalǵan  Sádýaqas   Mámbeevke  ótkizedi de  ózi osy komıssarıattyń  quramyn­da  prokýror  mindetine aýy­sady.  Sol jyly kúzge taman  Oral gýbernııasynyń  prokýrory  bolyp  isteıdi. Alaıda Goloshekın, Ejovtarmen aradaǵy jaǵdaı shıelenise bergen soń Qanaı Bo­ran­baev  jumystan birjolata  ketý úshin  ótinish jazady.  Onda  óziniń  jeti jyldaı sot, prokýratýra   sa­lasynda jumys istep  ábden  shar­sha­ǵanyn,  qyzmetinen  bosatýdy ótin­gen eken. Qanaıǵa  odan basqa jol qalmaǵandyǵyna 1925 jyldyń  8 jeltoqsanynda ótken ólkelik  partııa komıtetiniń  keńesinde  sóılegen  Ejovtyń  sózi dálel bolsa kerek.  Ejov: “Boran­baevty  Oral gýbernııasynyń  prokýrory  qyzmetinen alý  qajet. Onyń ústine  ol ózi  de ótinish jol­dap, aýyr  ahýal  qalyptas­qan­dyǵyn aıtady.  Sondyqtan  meniń oıymsha  ótinishin  qanaǵattan­dy­ryp,  ony  Jetisý  gýbernııalyq  komıtetiniń  qaramaǵyna  jibergen durys.  Ári Boranbaevqa  qazir  demalý da artyq bolmas”, – dep sóziniń sońyn  kekesinmen aıaq­tap­ty (QROMA 1541-qor, 2376-is, 12-paraq).  Aldyn ala  kelisip qoı­ǵan­daı,  bul usynysty  Goloshe­kın de bas shulǵyp  quptaı jó­nel­gen. Sóıtip,  atalmysh  keńes  Boranbaevty  Jetisý  gýbernııalyq  atqarý komıtetiniń  hatshysy  J.Báribaevtyń  qaraýyna jiberý  týraly sheshim qabyldaıdy. Odan keıin  ol Jetisýda  birqatar qyz­met­ter atqarady. Alaıda Goloshe­kın men onyń  jaqtastarynyń qyryna  ilingen ol  aqyry 1928 jyly  partııa qatarynan shy­ǵa­ry­lady.  Bul bul ma, basyna  odan da beter  qaýip tónerin sezgen ol  Qyr­ǵyzstanǵa ketip bas saýǵa­laı­dy. Munda da  tynysh otyrǵyz­baǵan soń Tashkenttegi  aýyl sharýashylyǵy  ınstıtýtyna túsedi,  ózbekstan­nyń  Jer halyq  komıssarıatynda  zootehnık  bolǵan. 1932 jyly  “Qyzyl char­vador”  sov­hoz­yn­da  dırektor bo­lyp júrgeninde qa­maý­ǵa alynady.  Sol kezde  qýǵyn-súrgin, joq­shylyqtyń  sal­da­rynan aldymen  súıikti  uly, kóp uza­maı  áıeli qaı­tys bolady. Qaıǵy  ústine  qaıǵy  ja­ma­lyp,  munyń bári  Qanaıǵa aýyr tıedi.

Sonymen  Q.Bo­­ran­baev  Ma­ga­­danda jazasyn  ótep júr­gen­de  bos­tandyqqa  shyǵa al­maıtynyn bilgen soń, ádil­dik­tiń  bo­la­tynynan  kúde­rin úzip, túr­me­de­gi adam tózgisiz aýyr jaǵdaıǵa na­razy bo­lyp ashtyq ja­rııalaıdy ári  ju­­mystan bas tar­tady.

Q.Boranbaevty  aıyptaý  qorytyn­dy­synda  famılııa­sy  durys jazylma­ǵan ári  tergeý  isi­niń  nómiri de kór­se­tilmegen. Aıyptaý  qory­tyn­dysyna 1937 jyl­dyń 27  jeltoqsany kúni  qol qoıylǵan. Al 1938 jyldyń 5 qań­tarynda NKVD úshtiginiń  májilisi  Q.Boranbaevqa  atý jazasyn beredi. Týra on kúnnen soń  úshtiktiń sheshimi oryndalady…

Kezinde Iýstısııa halyq komıssary jáne respýblıka prokýrory bolǵan  qazaqtyń  zııaly  bir ulynyń taǵdyry, mine, osyndaı bolǵan edi.

EPILOG ORNYNA.

Halqymyzdyń  ardaqtysy D.A.Qonaevtyń týǵanyna  90 jyl  tolýyna oraı  “Egemen Qazaqstan”  gazeti  óziniń 2002 jylǵy 12 qańtardaǵy  nómirinde  Qazaq­stannyń  halyq jazýshysy , Memlekettik syılyqtyń  laýreaty Hamıt Erǵalıev marqumnyń  ar­hıvinen alynǵan  estelikti ja­rııa­lady. “81 jyl 8 aı 10 kún” dep atalatyn estelikte  avtor Qanaı  Boran­baevqa  baılanysty  myna­daı bir  qyzyq jáıtti keltirgen: “Dımekeń Gúljanǵa (H.Erǵalıevtiń qyzy – Avt.) bylaı depti:

— Seniń  ákeńdi  jaqsy bilsem de, seniń shesheńniń  ákesi  kim ekenin bilmeı júrippin ǵoı. Ony men Hamıttiń jýyrdaǵy  maqala­synan  ǵana  oqyp-bilip, ishime  túıgen edim. Qanaı Boranbaev – Jetisý  ólkesiniń  mańdaıy jarqyraǵan marǵasqalarynyń  biri edi ǵoı! Bárinen  buryn Qanekeń  meniń  mańdaıymnan  neshe márte  sıpaǵan, bir sebep­termen  týǵan  aǵamdaı bolǵan kisi edi. Ol kisi  esime tússe,  kúni búgin­ge  deıin  kózime jas  irkiledi. óıtkeni, ol kisimen  bizdiń  úıdiń  araqatynasy  alshaqtap ketkende de  meni  kórgen jerden ustap alyp, adamnyń  et júregin  eljiretetin  artyqsha  bir adamgershilik  tanytýshy edi,  balasynbaı,  bar aqylyn, jaqsy adam  bolýdyń ne bir ulaǵatty  joldaryn jalyqpaı aıtatyn. Ol kisi – meniń alǵashqy  menshigime tıgen mektebim ǵoı!”

Alash ardaqtysy Dinmuhamed  Qonaevtyń Qanaı Boranbaev  týraly  osyndaı  oı aıtýy  ol kisiniń kezinde  qandaı iri  tulǵa  bolǵanyn dáleldep  qana qoımaı, keıingi  urpaqqa  úlgi-ónege , maq­tanysh tutatyndaı adam  ekendigine  kózimizdi  jetkize túsedi.

Samat IBRAIM, 
jýrnalıst,

Bolat QABDО́ShEV, 
tarıhshy.

ALMATY.
26 maýsym 2002 jyl.