Prezıdent óz Joldaýy arqyly elimizde 2030 jylǵa deıingi aýmaqtyq-keńistiktik damýynyń boljamdy shemasyn ázirleýdi tapsyrdy. Bul elimizdegi ýrbanızasııanyń jańa kartasyna aınalatyny anyq. Biraq bul baǵytta birneshe bógetter bar. Bul elimizdegi iri qalalardyń ınfraqurylymy kásiporyndar men turǵyndar sanynyń jedel ósip kele jatqan qarqynyna ilese almaýyna, halyqtyń qajettilikterine saı kelmeýine, bolashaǵy joq aýyldar sanynyń kóbeıýine qatysty. Osy oraıda zańdy suraq týyndaıdy: ýrbanızasııa qazirgi jaǵdaıda nesimen mańyzdy? Bul prosestiń halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýda qanshalyqty mańyzy bar?
Álemdegi ýrbanızasııanyń negizgi trendteri
Álem boıynsha halyqtyń negizgi bóligi qalaǵa kóship, aýyl turǵyndarynyń sany azaıýda. BUU boljamyna sáıkes, 30 jyldan keıin álem halqynyń 6,2 mlrd-tan astamy qalada shoǵyrlanyp, jer shary turǵyndarynyń jalpy úlesiniń 66 paıyzyn quraıtyn bolady.
Ýrbanızasııanyń memleket úshin rólin túsinýdegi eń mańyzdy faktorlardyń alǵashqysy – onyń ekonomıkalyq ósimdi edáýir yntalandyrýynda. Ataqty áleýmettanýshy, jahandaný úrdisin zertteýshi ǵalym Saskıa Sassenniń aıtýynsha, ýrbanızasııa men IJО́-niń arasynda tikeleı baılanys bar. Ekinshiden, kez kelgen memlekettegi qala halqynyń sany 5%-ǵa artqan saıyn jan basyna shaqqandaǵy ekonomıkalyq belsendiliktiń ósimi 10%-ǵa ósip otyrady. Sonymen qatar bolashaqta álem ekonomıkalary emes, iri qalalar arasyndaǵy básekelestik arta túsedi dep josparlanýda.
Úshinshi faktordy aıtatyn bolsaq, damyǵan elderde halyqtyń tórtten úsh bóligi qalalarda turady: Ulybrıtanııadaǵy ýrbandalý kórsetkishi 83%, AQSh-ta – 82%, Fransııada – 79%, Germanııada 75%-dy qurap otyr. Ataqty «Klımattyń jańa ekonomıkasy» atty baıandamanyń derekteri boıynsha, Tokıo qalasynyń IJО́-si Ispanııanyń IJО́-sinen asady, sol sııaqty Londonnyń IJО́-siniń kólemi Shvesııanyń IJО́-sinen artyq. BUU ókilderiniń aıtýynsha, 2030 jylǵa qaraı bar bolǵany 600 qalaǵa álemniń IJО́ ósiminiń 60%-y tıesili bolady.
Naqty is-qımyl
Jalpy, elimizde ýrbanızasııaǵa qatysty bastamalar buryn da kóterilgen. Máselen, Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi damýynyń Strategııalyq josparynyń ishinde belgilengen jeti reformanyń birinde «Qýatty aımaqtar men ýrbanızasııa» atty arnaıy jospar bar. Osy reformada kórsetilgendeı, eldegi ýrbanızasııanyń qarqyny men qalalardy damytý eldiń tutastaı damýy men áleýmettik-ekonomıkalyq ósimniń mańyzdy faktorlary bolyp tabylady. «Qýatty aımaqtar men ýrbanızasııa» – bul ár aımaqtyń ekonomıkalyq turǵyda ózdiginen damýyn yntalandyrý jáne turǵylyqty jerine qaramastan ómir sapasynyń teńdigin qamtamasyz etýdiń alǵysharty. Bul saladaǵy reformalar áleýmettik-ekonomıkalyq aıyrmashylyqtardy jáne aımaqtar arasyndaǵy dısbalansty azaıtý maqsatynda tek iri qalalardy qamtyp qana qoımaı, monoqala mártebesin ıelengen eldi mekenderge de qatysty bolady.
Azamattardyń múddesin eskerý qajet
Joǵaryda atalǵan sharalarǵa qaramastan, eldegi ýrbanızasııa naýqany tıisti nátıjelerdi bere almaı keledi. Qazaqstandaǵy ýrbandalý deńgeıi áli tómen deńgeıde qalýda: 2014 jyly álemdik ýrbanızasııa kórsetkishi boıynsha Qazaqstan 228 eldiń ishinde 140-orynǵa jaıǵasty.
Qazaqstannyń konteksine keletin bolsaq, Astana men Almaty qalalary elimizdegi ishki jalpy ónimniń 30 paıyzdan astamyn qamtamasyz etip, donor, ıaǵnı bıýdjetke aqsha quıatyn qalalar bolyp otyr. Bul tizimge bıyl respýblıkalyq mańyzy bar qala mártebesin alǵan Shymkent te qosylýy ábden yqtımal.
О́zge elderdegideı, bizde de aýyl men qala halqynyń arasyndaǵy ómir sapasy jáne tabys deńgeıindegi aıyrmashylyqtar aıqyn baıqalady. Bul aıyrmashylyqtyń áli de ulǵaıý yqtımaldyǵy bar: aýyldaǵy eńbek ónimdiliginiń tómen bolýy, aýyl sharýashylyǵyndaǵy ınfraqurylymnyń jetik damymaýy, aýyldaǵy óndirýshiler úshin oblys ortalyqtaryndaǵy negizgi tutyný naryǵynan alys ornalasýy jáne klımattyq jaǵdaılar sebep bolýda.
Qazirgi kezde Qazaqstan halqynyń 57 paıyzy qalada shoǵyrlanǵan. Elimizde IJО́-niń 95 paıyzyn qalalar óndiretin bolsa, nebári 5%-y aýylǵa tıesili. Bul – elimiz úshin aýqymdy ýrbanızasııanyń qajettiligin kórsetetin taǵy bir kórsetkish. Mıllıon turǵyny bar jáne halqy odan da asyp ketetin úsh qala qarqyndy «resıpıentke», ıaǵnı qabyldaýshyǵa aınalýda: sońǵy derekter boıynsha Almaty qalasynda halyq sany 1 900 000-ǵa jýyqtasa, Astanada 1 047 000, Shymkentte 1 005 000 turǵyn turady.
Eldegi sońǵy 10 jyl ishindegi ýrbanızasııany taldaıtyn bolsaq, qala men aýyl halqynyń úlesi jalpylama jáne óńirlik deńgeıde ózgeristerge ushyrady. 2009 jylǵa qaraǵanda qala halqynyń sany 4,4 paıyzǵa artty. О́ńirlerdiń kórsetkishimen alatyn bolsaq, ýrbanızasııa elimizdiń kóptegen oblysynda oryn aldy, tek az bóliginde qala halqynyń azaıýy baıqalady.
Elimizdiń keı aımaqtary ýrbandalýy boıynsha respýblıkalyq orta kórsetkishten tómen nátıjelerdi kórsetýde. 2018 jyldyń 1 shildesindegi derekke súıensek, eń az ýrbandalǵan óńir – jaqynda qurylǵan Túrkistan oblysy (qala halqynyń sany 19,5%-dy quraıdy). Sondaı-aq ýrbandalý kórsetkishi tómen óńirlerge Almaty (qala halqynyń úlesi 22,7%), Jambyl (39,7%) jáne Mańǵystaý oblystaryn (40,5%) jatqyzýǵa bolady.
Ýrbanızasııa Qazaqstan úshin sózsiz adamı kapıtal men ál-aýqattyń damýyn qamtamasyz etýshi quraldardyń biri. Ýrbandalǵan ortada qalaǵa tán ózindik erekshe mádenıet qalyptasady, halyqtyń áleýetin damytýǵa barlyq jaǵdaı jasalady jáne jańa tehnologııalarǵa, jańa kásip túrlerine beıimdelý tez júredi. Sondyqtan damyǵan elderdegideı orasan zor óndiristik qýat, aqparattyq, ınnovasııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq áleýet shoǵyrlanǵan megapolıster memlekettik baılyqtyń negizgi ósimin qamtamasyz etýi Qazaqstan úshin de mańyzdy.
Birinshiden, qalalar qurylysy men eldi mekenderdi damytý barysynda azamattardyń múddesin eskerý qajet. Halyqtyń densaýlyǵyn jáne ómir súrý jaılylyǵyn barlyǵynan joǵary qoıý kerek. Ol úshin barsha qala turǵyndaryna tıesili qalalyq tirkeýge turýdy jeńildetý, áleýmettik qyzmet kórsetý júıesin jetildirý qajet. Ekinshiden, qalalar qurylymyn ońtaılandyryp, ǵylymdy damytýǵa barsha qalalyq resýrstardy jumyldyrý mańyzdy. Iri eldi mekenderdegi qurylysqa arnalǵan jáne aýyl sharýashylyǵy maqsatyna paıdalanylatyn jerlerdi qatań baqylaýǵa alý qajettiligi de bar.
Bastysy, Prezıdent júktegen mindetti júzege asyrýdaǵy mańyzdy máselelerdiń biri jalǵan ýrbanızasııaǵa, ıaǵnı tek qalalyq terrıtorııalardy úlken kólemde keńeıtip, ony bos qaldyrýǵa jol bermegen jón. Úkimet tarapynan aglomerasııalar qurý isinde tolyq baqylaýdyń bolýy qajet.
Isataı MINÝAROV,
Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy
