Kók bıe

Dúısenbi, 18 maýsym 2012 0:28

Toqmaǵambetuly Álisher 1913 jyly Qyzylorda oblysy, Tereńózek aýdany, 18 partsezd kolhozynda dúnıege keldi. 1936 jyly  QazPI-di bitirgen.  Sodan kóp uzamaı soǵys bastalyp, Álisher ózi suranyp maıdanǵa attandy. Surapyl ot- jalynynda  júrse de “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetine úzbeı materıal jazyp, jiberip turdy.

Dúısenbi, 18 maýsym 2012 0:28

Toqmaǵambetuly Álisher 1913 jyly Qyzylorda oblysy, Tereńózek aýdany, 18 partsezd kolhozynda dúnıege keldi. 1936 jyly  QazPI-di bitirgen.  Sodan kóp uzamaı soǵys bastalyp, Álisher ózi suranyp maıdanǵa attandy. Surapyl ot- jalynynda  júrse de “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetine úzbeı materıal jazyp, jiberip turdy.

 Sonyń biri osy “Kók bıe” degen maqalasy. Bul dúnıe “SQ-da”  jarııalanǵanda redaksııa azamattary óte joǵary baǵalap, munyń kıno taqyrybyna laıyqty týyndy  ekenin aıtty.

Álisher maıdan shebinde júrgende “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń  betterinde onyń budan basqa eki júzge jýyq maqalasy jaryq kórdi. Gazet ujymy onyń osyndaı eńbegin joǵary baǵalap, “SQ-nyń” 25 jyldyq mereıtoıynda Álekeńe gramota ári baǵaly syılyq bergen.

Esil azamat maıdannan múgedek bolyp oraldy. Poıyz vagonynan ony jazýshy, týǵan aǵasy Asqar Toqmaǵambetuly, men  týystary zembilmen alyp túsip,  úıge ákeldi. Sodan ol Tereńózekte jeti jyl aýyryp jatty. Qalamy qolynan túspedi. Talantty, oı órisi joǵary azamatty aqyry qatygez ajal aramyzdan 1953 jyly alyp ketti. Álisher ómirden ótkenmen shańyraǵy bıik, shamy jaǵýly. Seksenniń seńgirine shyqqan jasymda da osy “Kók bıe” áńgimesin oqyp,  tanystaryma kórsetip júremin.

Ǵulama ǵalym, halyq jazýshysy, marqum Qaltaı Muhamedjanov “Kók bıeni” oqyp otyryp: “Búkil qan maıdanǵa bastan-aıaq qatysqandaı sezimde boldym” – dep aıtyp edi. Qalekeńniń:  “Shirkin! Osy “Kók bıeni” qaıta jarııalap, kınogerlerdiń nazaryna usynar ma edi”, – degen armanyn osy jerde qosa aıtqym keledi. Sondyqtan da bul týyndyny sizderge joldap otyrmyn qurmetti, egemenqazaqstandyqtar.

 Ospanqyzy Zarıfa.
(Toqmaǵambetuly Álisherdiń zaıyby)

Kók bıe aqyn Abaı aıtqandaı

“Shoqpardaı kekili bar qamys qulaq,

Qoı moıyndy, qoıan jaq, bóken qabaq”, – emes, jal quıryǵy tógilgen jaı shobyr, kádimgi tórt taǵan jylqynyń ózi.

Men kók bıeni eń alǵash Talǵar boıynda kórdim. Ol kezde general Panfılov óziniń dıvızııasyn uıymdastyryp, maıdanǵa attanýǵa ázirlik jasap jatqan shaq edi. Alataýdyń ańǵaryna qaz-qatar tigilgen jumyrtqadaı aq shatyrda qylysh sermep, naıza ustap, myltyq atyp, oq jonyp jatqan qalyń qol, sol general Panfılovtyń sarbazdary edi.

Bir kúni general bizdiń polkke keldi. Polktegi barlyq zeńbirekshilerdi shaqyryp alyp, artıllerııanyń soǵys kezinde atqaratyn qyzmetteri jaıynda áńgime ótkizdi. Artynsha áńgimesin bitirisimen bizge qarap:

– Júrińder, senderge zeńbirek­ke jegetin jylqy úlestirip bereıin! – dedi de bizdi Talǵar boıyna qaraı bastap ala jóneldi.

Biz jaqyndap kelgende sý boıynda jýsap turǵan bir úıirdeı jylqy qulaqtaryn qaıshylap, quıryqtaryn aspanǵa shanshyp, dúrlige jóneldi.Biraq jylqyshylar qaýmalap, ózen boıyna qaıta toptady.

General:

– Bular Kegen aýdanynan kel­gen kelisti jylqylar. Kórdińder me, or­tekedeı orǵýyn, aq bókendeı as­pan­ǵa atylýyn,– dedi de, maǵan qarap:

– Eń aldymen sen on eki jyl­qy tańdap al, seniń zeńbirekteriń aýyr!– dedi.

Men kóp jylqyny aralap júrip, birinen-biri ótetin, saı tasyndaı on eki jylqy aldym. Sondaǵy on eki jylqynyń biri osy kók bıe edi.

Kók bıeni tek men ǵana emes, jigitterdiń barlyǵy jaqsy kórdi. Ásirese, at aıdaýshy Asanov kók bıeni aıryqsha unatty. Erteli-kesh maǵan kelip:

– Kók bıeni maǵan berińiz,– dep otyryp alatyn boldy. Aqy­ryn­­­da Asanovtyń tilegin oryndadym, kók bıeni onyń qaramaǵyna berdim.

Kók bıe bas asaý, tebegen edi. Biraq ony Asanov tez arada jónge saldy. Eger Asanov ysqyryp-ysqyryp jiberse, kók bıe shaýyp baryp, ertoqymy ilýli turǵan baǵannyń túbine tura qalatyn edi. Erttep bolyp, saýyrsynyna bir ursa, zeńbirektiń qasyna jetip baratyn edi. Jigitter kók bıeniń bul  qylyǵyna tań-tamasha qalatyn. Ony: “Adamnan beter”, – dep maqtaıtyn.

Biz kóp uzamaı maıdanǵa júrip kettik. Kók bıe alǵashqy kezde jarq-jurq etken oqtan, aıqysh-uıqysh jarylyp jatqan mınadan óler­deı qorqatyn, bir orynda ty­pyr­shyp tura almaıtyn. Keıde shóp jemeı, sý ishpeı qal­shyldap turyp alatyn, qa­rap turyp qaraterge tú­se­tin. Jaýdyń aldyńǵy shebine jaqyn kelip, oqtyń daýysy kúsheıgen kezde, ol kibirtiktep keri sheginip alǵa aıaǵyn baspaıtyn, alaq-julaq etip, qaıta-qaıta artyna qaraı beretin. Buǵan Asanovtyń jyny keletin, zyǵyrdany qaınaıtyn. Ol kók bıege: “Tura tur, ólmesem, seni molda qylarmyn”, – dep kijinetin.

Ne kerek, kók bıe maıdan ómirine de úırendi.Burynǵydaı emes, eti úırenip, denesi shıraı bastady. Ol endi jaqyn kelip, jarylǵan mınadan ǵana, qulaǵynyń túbinen zý etip, aǵyp ótken oqtan ǵana seskenetin boldy. Asanovtyń aıtqanyn eki etpeı oryndaıtyn boldy. Olardyń arasyndaǵy dostyq burynǵydan da góri kúsheıe tústi.

Moskvanyń túbinde bolǵan sura­pyl soǵysta kók bıeniń súıretken zeńbiregi jaýǵa ólim otyn aıamaı-aq shashty.

Bir kúni noıabr aıynyń aıaq sheninde, Moskvaǵa jaqyn Krıýkovo derevnıasynda kók bıe keýdesinen aýyr jaralandy. Ústindegi Asanov oqqa ushty.

Kók bıe qanǵa boıalyp jatqan Asanovtyń qasyna kelip, oqyranyp, qaıta-qaıta tumsyǵymen túrtip, bir orynda shıyrshyq atty. Kelesi kúni kók bıeni emdeýge jiberdik. Dekabrdiń úshi kúni aıaǵymnan jaralanyp, gospıtalǵa kettim.

Sóıtip, biz bir kezde osylaı aıyrylysqan edik.

*  *  *

1943 jyldyń kúzi. Bizdiń ásker bólimderimiz japyryp, qatty urysyp alǵa basyp barady.  Mundaıda alda ketip bara jatqan ásker bólimderin qýyp jetý qıyn-aq.

Men tún ishinde, komandır bolyp belgilengen bólimimdi izdep júrip, áreń taptym. At aıdaýshylarmen tanysyp bolǵannan keıin, aldyńǵy shepte turǵan zeńbirekke ketpekshi boldym. Sol eki arada at aıdaýshylardyń bastyǵy sulý murtty jigit meni attarmen tanystyra bastady. Ár atqa jeke-jeke minezdeme berip, birin maqtap, birin dattap keledi. Bir kezde: “Mynaý barlyǵymyz jaqsy kóretin kók bıe”, – dep bir jylqynyń saýyrsynyn sıpady. “Kók bıe”, – degen kezde meniń qulaǵym eleń ete qaldy. Biraq ol jerde qazbalap surap jatýǵa ýaqyt bolmady, ilgeri júrip kettik.

Erteńinde tańsáriden shabýyl bastaldy. Nemister túske deıin qary­syp baqty. Tús aýa shabýyl qaıta qyz­dy. Bul joly jaý tegeýrindi kúsh­ke tótep bere almady, bet-betine qa­sha bastady. Jaýdyń irgesi sógilýi-aq muń eken, bizdiń ásker bólimderimiz lap berdi.

Zeńbiregimizdi jegip alyp, qashqan jaýdy biz de qýa jóneldik. Jol ústinde kele jatyp, nazarym kók bıege túsip ketip edi, kózime jyly ushyrap qaldy. Biraq ózimizdiń kók bıe deýge áli aýzym barmaıdy.

Keshke jaqyn bir derevnıaǵa kelip toqtadyq. Ádeıi baryp kók bıeniń keýdesin sıpaladym. Jaranyń orny shor bolyp bitken eken. “О́zimizdiń kók bıe”, – dep bile qoıdym. Moınynan qushaqtap, aımalaı bastadym. Meniń munyma jigitter tań qalysyp jatyr. Men olarǵa kók bıeniń jaıyn aıttym.

Keshke tamaqtan keıin sulý murtty jigit maǵan kelip:

– Joldas koman­dır, sizge kók bıeniń 42-jylǵy isterin baıan eteıin, tyńdaǵyńyz kele me? – dedi. Men:

– Árıne, aıty­ńyz! – dedim. Ol áń­gimesin aıta bastady.

– Ol kezde biz Stalıngrad qala­sy­nyń túbinde edik. Men túni boıy uıqy kórgen emespin. Kók bıemen aldyńǵy shepte turǵan zeńbirek­shilerge snarıad tasýmen boldym. О́zińizge belgili Stalıngrad jeri tep-tegis, kók dala. Sondyqtan da tún ishinde attap jolǵa shyqsań, adasyp ketesiń. Baratyn jerińdi, qaıtatyn ornyńdy taba almaı, ábiger shegesiń.

Men birde bir adasyp kórgen emespin. О́ıtkeni arbaǵa snarıad tıep bolyp, kók bıege: “Shý!” – desem, salyp otyryp zeńbirek turǵan jerge keledi, snarıadty túsirip bolyp: “Al kók bıe, úıge tart!” –desem, jele jortyp “úıge” keledi. Kók bıeniń arqasynda meniń de bedelim kóterile bastady. Kók bıe ekeýmiz qıynshylyqqa qaramastan tórt zeńbirekti snarıadpen únemi qamtamasyz etip turdyq.

Kók bıe talaı ret ólim aýzynan qaldy. Shynynda, óziniń “oq qaǵary” bar. Qazir ol bizdiń bólimdegi eń “kekse” jylqy.

Stalıngradtan keıin, kók bıe zeńbiregin súıretip osy maıdanǵa keldi,– dedi áńgimeshi jigit.

Erteńinde taǵy da alǵa júrdik. Kók bıege qarap edim, zeńbiregin súıretip, alǵa qaraı arshyndap basyp barady eken…

Kók bıe osydan keıin menimen birge úzdiksiz maıdanda boldy. Ol zeńbiregin súıretip Dnepr men Vıslany, Oder men Elbany kókteı ótti. Berlınniń kóshesin basty, Reıhstagtyń janynan ótti.

Bul jyldarda kók bıe ysyl­ǵan, soǵystyń aýyrtpalyǵyn kóp kórgen “qart” soldat sııaqty edi. Ol ushyp kele jatqan snarıad pen mınanyń jaqyn kelip, bolmasa alysqa baryp jarylatynyn bi­le­tin edi. Eger jaqyn kelip jary­latyndaı bolsa, jelip baryp, tasaǵa tura qalatyn edi. Bul – bul ma, ol nemistiń jolǵa kómgen mınasyn  sezetin. Talaı-talaı qaýipti jerde ózin ólimnen alyp qaldy, bizdi saqtap qaldy. Ásirese, túnde jolǵa shyqqanda kók bıeni ylǵı alǵa salatyn edik. Ol mına kómgen jerge jaqyndap kelgende, joldan burylyp jóneıtin edi. Jigitter oǵan “mına izdeýshi” degen ataq ta berip úlgergen edi.

Kók bıe ushyp kele jatqan sa­mo­letten de jasyryna biletin. My­nandaı bir oqıǵa boldy. Bir kúni ol toǵan ishindegi jońysh­qa­lyq­ta jaıylyp júr edi, nemistiń úsh samoleti ushyp keledi eken. Kók bıe samolettiń dúrilin estı sala basyn jerden julyp aldy. Sa­moletke qulaǵyn tigip qarap tur­dy da, shaba jóneldi, toǵaıǵa ba­ryp joq boldy. Nemistiń sa­mo­let­teri jaqyn jerdegi bir derevnıa­ny bombylady da, keri shaýyp ket­ti. Samoletter ketisimen kók bıe jaıylýǵa qaıta shyqty. Kók bıe­niń bul qylyǵy bizge qatty unady.

Soǵys bitisimen kók bıeni elge attandyrdyq. Ol sońyna qulynyn erte ketti. Janýar maıdanda júrip, eki ret qulyndaǵan edi.

Qazir kók bıe Moskva túbinde bolar, álde Astrahan mańynda bolar, kim biledi, óziniń Kegeninde júrgen shyǵar. Qaıda júrse, onda júrsin, ol – áıteýir eńbek maıdanynda júr.

Shirkin, maldy ósirseń, jylqy ósir! Jaıshylyqta – kúsh kóligiń, tynysyń, soǵys kúninde – qolqanatyń, qarýyń…

Álisher TOQMAǴAMBEULY.

30 mamyr 2001 jyl.