Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy keń baıtaq dalamyzdyń jeti qyryn atap kórsetip, ótken tarıhymyzdy qaıtadan zerdelep, dúnıe júzine tanytýdyń joldaryn qarastyrady. Aldaǵy atqarylar jumystardy aıqyndaıdy. Maqalanyń aýqymy keń, mańyzy zor.
Osy kúnge deıin ulan-ǵaıyr dalany mekendegen qazaq halqynyń tarıhy XV ǵasyrda, ıaǵnı Qazaq handyǵy qurylǵan kezden ǵana bastalady dep, oǵan deıingi tarıhymyzdan beıhabar bolyp keldik. Aqyn Qadyr Myrza Áli: «Bizdiń tarıh bul da bir qalyń tarıh, oqýlyǵy jup-juqa, biraq-taǵy...» dep aıtqandaı, tarıhymyzdyń juqa bolǵany kózi ashyq zııalylardy oılandyratyn. Sondyqtan Elbasy tarıhymyzdy jańasha kózqaraspen qaraýdy usynady.
Burynǵy tarıhymyz eýrosentrıstik kózqarasta jazylyp, qazaq halqy ǵylym men bilimnen shet qalǵan, tek mal baǵyp, kóship júrgen, basqynshylyq, zorlyq pen zombylyq kórgen halyq retinde sanalyp keldi. Onyń dúnıe júziniń órkenıetine qosqan úlesi ashyp kórsetilmedi. Tek táýelsizdik alǵannan keıin ǵana tarıhymyzdy túgendeýge múmkindik aldyq. Mine, Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyn jarııalap, ult tarıhyn tanı bilýdiń jańa kezeńin bastap berdi. Qazaq tarıhyn sonaý saq, ǵun, ejelgi túrki dáýirinen izdeýdi tapsyrdy.
Ejelgi Qytaı halqy kompas, dóńgelek, jibekten mata toqý arqyly órkenıetke úles qossa (basqa halyqtardyń da úlesi bar), qazaq halqynyń da álem órkenıetiniń damýyna qosqan ózindik úlesi bar. Elbasy olardy jeke-jeke jiliktep, atap kórsetedi. Áýeli olardyń máni men mańyzyn ózimiz túsinip alýdy eskertedi.
Halqymyz alty myń jyl buryn jabaıy jylqyny qolǵa úıretý arqyly álemdik damýǵa úles qosty. Bul jahandyq qurylym, alpaýyt ımperııalardyń qurylýyna yqpal jasady. At ústinde sadaq tartýdy jetildirdi. Qylyshty oılap tapty. Qarý-jaraqtyń qurylymyn ózgertip, ony kúrdeli, yńǵaıly, qýatty ete tústi. Sarbazdyń ózin, mingen atyn qorǵaıtyn saýytty alǵash ret ata-babalarymyz jasady. Atqa otyrýǵa yńǵaıly shalbar tikti. Búgingi kıim úlgilerindeı bylǵary etik, bórik, shapan kıdi.
Álemniń qaryshtap damýyna yqpal etken metallýrgııa óndirisi bizden bastalǵan. О́ıtkeni jylqy ábzelderiniń kóbi úzeńgi, aýyzdyq, taǵa, júgen sııaqty buıymdar metaldan jasalady. Osydan-aq ejelgi ata-babalarymyzdyń temirden túıin túıgenin baıqaýǵa bolady. Bul rette «Ań stıli» ata-babalarymyzdyń aıryqsha joǵary óndiristik tájirıbesi bolǵanyn kórsetedi. Olar oıýmen keskindeýdi, metalmen jumys isteýdiń tehnıkasy, sonyń ishinde mys pen qoladan balqymalar men quımalar quıýdyń, jaıma altyn daıyndaýdyń kúrdeli ádisterin jaqsy meńgergen.
Arheologtardyń qazba jumystary negizinde elimizdiń birneshe óńirlerinen «Altyn adam» tabyldy. Osyǵan qarap elimizdi «Altyn adamdardyń» mekeni dep ataýǵa bolady. «Altyn adamdaǵy» áshekeılerdi óner týyndysy, sol zamandaǵy jańa tehnologııalar deýge bolady».
Eýrazııa keńistiginde ornalasqan Uly dalamyz Shyǵys pen Batystyń arasyn jalǵastyrǵan altyn kópir bolyp keldi. Uly Jibek joly osy jerden ótip, álemdik saýda júıesiniń damýyna, tranzıttik dálizdiń damýyna tikeleı yqpal etti. Elbasy osy ata-babanyń isin ilgeri jalǵastyryp, Eýrazııa keńistigine tranzıttik-logıstıkalyq jol ashqanyn aıta ketýimiz kerek.
Elbasy óz maqalasynda qazaq jeri túrki jurtynyń qarashańyraǵy ekenin aıta kelip, Altaı jerinen ósip-ónip, álemniń shartarabyna taraǵanyn eske salady. Túrkiler ulan-ǵaıyr dalada kóshpeli jáne otyryqshy órkenıettiń órnegin qalyptastyryp, óner men ǵylymnyń jáne álemdik saýdanyń ortalyǵyna aınalǵan ortaǵasyrlyq qalalardyń gúldenýine jol ashqanyn dáleldeıdi. Túrki jerinde órkenıettiń uly oıshyldary Ábý Nasyr ál-Farabı, túrki jurtynyń rýhanı basshysy Qoja Ahmet Iаsaýı ómir súrip, ilim taratty.
Qazaqstan alma men qyzǵaldaqtyń Otany ekenin, olardyń álemge osy jerden taraǵanyn aıta ketedi. Qazaq dalasynda qyzǵaldaqtyń elýge jýyq túri ósedi. Álemge ataǵy shyqqan «Golland qyzǵaldaǵy» qazaq dalasynan aparylǵanyn aıtyp júrmiz. Sondyqtan alma men qyzǵaldaǵymyzdy qolǵa alyp, brendke aınaldyrý máselesin qozǵaıdy.
Elbasy qazaq eli jahandyq órkenıetke ne berdi degen saýalǵa osylaı jaýap beredi. Iаǵnı Uly dalanyń adamzat órkenıetiniń qaınar kózi bolǵanyn saraptaıdy. Tarıhymyzdy qaıǵy-qasiretpen, jaýgershilik zamanmen, úreıli jyldarmen ǵana emes, álemniń qalyptasýyna, ǵylym men bilimniń damýyna, órkenıettiń óris alýyna súbeli úles qosqan halyq ekenin eske ustaýdy atap kórsetedi. Osynyń bári qazaqta ǵylymnyń, joǵary mádenıettiń, zııalylardyń bolǵanyn kórsetedi. Sondyqtan dalamyzdan bastaý alǵan mádenıetterdiń ıgiligin dúnıe júziniń áli kúnge deıin kórip otyrǵanyn dáripteý kerek.
Kóshkinbaı ELIKBAEV,
ardager-ustaz
Túrkistan oblysy,Tólebı aýdany
