Túnniń bir ýaǵynda, óz betimen óre jónelgen úlken tabynnyń sıyrlary kún qyza bere qalyń badam ishinen, baldyrǵan arasynan, óleńdi saıdan, aıta berseń, qaıdaǵy bir shaldyq saz boıynan keıde toptanyp, keıde andyzdap baryp, qara tumsyq qalyń adyrdyń eń bıigi, sonaý bir or tóbel, doǵal shoqyǵa jaıyla bastady. Jelsiz, lepsiz kún tynshý edi. Sıyrlardyń kúndegiden erte samaldaýyna qaraǵanda, sonaý alysta, bıik alshyndy kerdegi qalyń jylqy quıryǵynyń sabaýynan saý qalǵan búgelek nemese endi shyǵa bastaǵan kókbas sonanyń naızasynan, tipti eleýsiz shybyn-shirkeıden úrkip oqyralap shyqqan túri bar. Syrty jyltyrlanyp kilegeı tartqan kóksirik doǵal tumsyqtaryn pysyldatyp tepkilenedi, jer tarpıdy, áıteýir shańdatyp jatyr. О́ńkeı bir tomarsha úshkil ala kózder dóı dala aıbar shegedi. Sol-aq eken, silekeıin sozyltyp, ezýleri bazdanǵan kápersiz qunajyn-taıynshalardyń shashaqty simpis quıryqtary tik shanshyla qalady. Sóıtse de, lezimde eki aıyr tarǵyl tuıaqtardyń tarpyndysy, burynǵy turǵyn túbeshik kók tumanǵa aınalady. Arasynda selkeý bitken etiktiń basyndaı, jarymy jerge kómýli úshkil qyrly qastar jyltyrap kóringen tóbeshiktegi seldir betegeniń shalǵyny japyrylyp, aınala sasyǵan sıyrdyń japasyna suıqyl toǵaıraqqa aınalady.
Dál osy tusta, sonaý bir oıańshadaǵy buta-búrgen arasynan áldebir jalǵyz saıaqtaý qońyr dónenshe quıryǵymen ash belin sabalap órleı tartyp keledi. Baýyryn jazyp, teńselip qos aıaqtap qoıady. Múmkin onyń sonshalyq erkin, shat, sheksiz kóńildi sátteri óziniń dáýren súrgen qyp-qysqa kúnderinde tym sanaýly bolar. О́ıtkeni, buzaý bop jaralǵaly, ash ýyzǵa toıǵan alǵashqy úsh kún ótken soń, basyna qur noqta degen pále kıile qaldy da, tolyp turǵan tórt emshekti – óziniń shertip turǵan nesibesin adam qoly aýzynan qaǵady. Áıteýir áreń degende tańdaıy ǵana qylq ete túsedi de, qursaǵy jibimeı qalady. Sońynda uzaqty kúni asha qazyqty aǵash jelide talmaýrap kún qaqty kúıdi kórdi. Ol-ol ma, ana súti aýzyna jarymaı, máıegi qabysyp, balǵyn tisteri shóp balasyn túbirlep jula almaǵan júdeý shaǵynda, baýyr júnderi qylshyqtanǵan jadaý kezinde «qos kindik» boldy dep baýyryna ystyq qyshqash basqan tiri kúıik kúnderi, alǵashqy óli júnin tastaǵan taıynsha bolǵan eresek tusynda álgi bir qý taqym júgermek balanyń tepkilegenin qaıtersiń, jany ashymaıtyn pende balasynyń, tanaýyna kóldeneń yrǵaı istik ótkizip, qanyn sýdaı aǵyzyp túp buıda taqqany taǵy bar. Qunan shyǵar tusynda pishpeniń pyshaǵy tıdi, borbaıynan qandy sarysý saýlady. Osy pende degen kózge kóringen qımyly bardyń jaýyzy sekildi, tegi osy tas júrektigin qoımasa, ǵalamdaǵy tórt aıaqtyny jalmap bolǵan soń, birin-biri jep taýysatyn shyǵar-aý, tegi... Sóıtip, onyń ózinshe ókirip-baqyryp, en dalada erkin tynys alǵan, erkinshe qalyń qaptaldyń badamyn sorǵan, káýsardaı bulaqtyń sýyn shekteý, toqtaýsyz toıa jutqan shaǵy osy ǵana bolatyn. Erteńgi kúnniń záýrenin kim bilsin? Súıegi tolysyp, beli jýandaı bere, múmkin, temir soqaǵa jekpese, tósin qyl arqanǵa qıdyryp, qabyrǵasyn qaıqysh kerege qajaıtyn bolar. E, áıteýir bir kún de kún ǵoı. Baıansyz saıran túrtken dónenshe ol-daǵy aıyldyǵyn kezek tepkilep manaǵy qalyń bóten sıyrlar shańdaǵyn shyǵarǵan boz tuman tóbege jetti-aý áıteýir, ol da áldebir jym-jyqpyl arasynan álginde sap etken saıgelden qutylǵan sekildi. Sóıtti de, úlken-kishi degen joq, ózimsinip kelgen úlken topqa aralasa berip edi, shettene berdi. О́ńkeı aı múıizderdiń aıbaryna, áldeneden sekem alǵan sesine jolyqty. Osynyń aldynda ózderi shala búlinip turǵan shamyrqan tobyr ishinen mynaý bir kóldeneńinen sap etken bóten ıisti jat tabynnyń laǵyp kelgen jalǵyzyna, ózderin seter sanaǵan birneshe qunansha, dónensheler, synyq múıiz syrdań, qaıdaǵy bir syńar emshek, alyp terisi, jep eti joq qısyq jaýyryn, qyr arqa qarasandar kezektep kelip túrtýil jasady. Sıyr shirkinniń sasyq murny qandaı sheten, bile qoıdy, ózderimen múlde ottas bolmaǵan, bir tepseńniń shalǵynyn julmaǵan, bir shóńetten sý ishkendi qoıyp, bir qorada qamaý-mataý kórmegen bóten aýyldyń qospasy, mine, dál osy sebepti ash, tańerteńnen qazirgi kishi besin tusyna deıin qatpar-qatpar jumyrshaǵyn, arasy tańdaı-tańdaı taz qaryndaryn, jer jelkegine sirep alyp, kekire tapqan, erikken essiz top utylap kelip, qańǵyp júrgen jalǵyz jyryndyny súzgileı bastady. Baıqaǵanǵa kóldeneń qosylǵan qońyr dónensheniń de qoltyǵy jeldenip, etteri qyzyp alǵan eken. Ol da eshqaısysyn jolatar emes. Qyp-qysqa moınyn kújireıtip turyp, bizdemshesi qaramtyl tartqan qysqa múıizimen áldenesheýdiń betin qaıtaryp, jasqap úlgirdi. Tóbeden qulaı umtylǵan úlken bir shoǵyrdy yǵystyryp tastap biraz tynystady. Buryn mundaı óz násilinen onshalyq kóp qýyndy kórmegen qońyr dónenshe sonysyna máz sekildi. О́ıtkeni, aldymen sor túrtken anaý bir uzyn moıyn ámirqan qaraker, qashaq bórtpe qartań sıyr qolaýlap shyǵa keldi. Bálemniń qoltyq etin qońyr dónensheniń jasýy qaıtpaǵan kók teben múıizi sógip jibergen bolýy kerek, obalsyzǵa sol kerek. Sonaý-sonaý alystaǵy quıryǵy qylańdaǵan jel júristi jylqylarǵa nemese jýsaýda jatqan júni kúrbıgen qoılarǵa, bárine de jolamaı, jaralmysh josyny bir óz násilinen panasyn izdep kelgeni qanshalyq edi.
Manaǵy manaýrap turǵan tuǵyl tóbeniń aınalasy osylaısha aq soıdaq izge aınaldy. Tastaq jotany óńkeı sur sireý tuıaqtar tútip jiberipti. Ár jerde soıyp túsken izder, qoparylǵan qońyrala tastar qarańdaıdy, bir kezde keshe ǵana kók mata sekildi tóbeniń shańy tyna bere, óńkeı uıalas ara sekildi qarsydaǵy qalyń shoǵyr ishinen sýyrylyp shyqqan jalǵyz bireýi, dońyz aıbatyn syrtyna salǵan dónenshege qaraı tónip kele jatty. Baıqaǵanǵa naǵyz jemtemirdiń ózi sekildi, úńireıgen úıdeı tarǵyl ógiz tabanyn jaı aýdarady. О́ziniń qum-qaıyzǵaq myqtap siregen ónboıynda saý jeri joq eken. Keńsiriginiń ushyndaǵy aqshýlan syzyǵy buzaý kúninde tartynshaq bolǵandyqtan noqta qıǵandyǵy. Pushyq tumsyǵynyń tuǵyldanǵan orqashynan óreskel tartynshaqtyǵy dál shoı jelkesinde terektiń bezi sekildi bultıǵan qalyń barttyń, kezinde qaıyń moıynturyqty uzaq súıregendigi baıqalady. Qalaqshasy qalqıǵan qos jaýyrynnyń ústi eki toqymdyq tusyna ala búırekshe jún shyqqany, ústinen yńyrshaq túspegeni, qurym testi jaýyr bolǵany, al qabyrǵalarynyń syrtynda kúdirdiń qoı tasy sekildi qalyń shemirshek berishter bultııady. Bunysy – myń salsa bir baspaıtyn shor qabyrǵanyń ózi ekendigin áıgilep turdy. Al anaý quıysqandyq pen shartıǵan jýan qaryn tusyndaǵy aq aıyl taptar kezinde ústine er toqtatpaıtyn, qııas qylyqty jáýtiktiń ózi bolǵandyǵyn ańǵartady. Qysqalaý aldyńǵy eki aıaǵynyń ózi de ǵajap-aq, baqaılary men kúntıgen tizeleriniń arasy býnaq-býnaq arqan qıdy ala beldeýler tusaýǵa turmaıtyn jelaıaq bezbeniń qııastyǵyn eske túsiredi.
Aldyna kelgen óne boıy ala jolaq tarǵyl ógizdiń kúıin kórgende qońyr dónensheniń kóńili bosap sala berdi. Únsiz ǵana pysyl baıqatqan baıǵusty aldymen ıiskep qoıdy. Múmkin, onyń da aldyda kóretin kúni sol shyǵar. Bir-aq tartynshaq, shaban nemese qıqar bolmasa tiri beınetti ol azyraq kóretin shyǵar. Nede bolsa, bári de zeńgi babanyń rýhy ǵoı. Qońyr dónenshe endi syrty tikenshe tilin shyǵaryp aıaq astynan músápirsip, ózi usyna bergen atannyń áýkesin jalady. Tamyrlary bileýlengen tamaqtan tartyp, jer soǵarǵa deıingi uzyndy-qysqaly jal ırekterge jasyrynǵan jabysqaq túıekeneler, qatty qaıyzǵaqtar, áldebir jabysqaq qyltandar qońyr dónensheniń qysqa taraqty tili arqyly qulan-taza kúıge keldi. Bul kezde tarǵyl ógizdiń úshkil tumarsha kózderi jumylyp, búkil denesin kerip-sozyp raqattanyp qaldy. Janýardyń qatty súısingeni baıqalady. Moınyn tik kóterip, meń-zeń qalpynda uzaq turdy. Qyrsyqty bolǵandyǵy úshin, buǵalyq túsken buzaý kúninen mynaý býryl tartqan tusqa deıin dál qazirgideı eshkim de oǵan janashyrlyq etpegen bolar.
Bir qaýym ýaqyt ótti. Qazir jota ústi salqyn, saı qýalap órleı soqqan jumsaq qana qońyr lep alasa shóp basyn terbeıdi. Manaǵy shamyrqan ystyq tusyndaǵy sona saıgel daýysy estilmeıdi. Tegi, arasyndaǵy eń bir dáý perisi bólektenip shyqqan soń kóńilderi jaı tapqandaı ózge sıyrlardyń barlyǵy baýyryn jerge tósep, kúıis qaıtarǵan beti únsiz jatyr. Tek erbıgen baıaǵy ekeý ǵana arbasyp uzaq turdy. Sheginen asqan qoshamettiń qadiri bola ma? Qońyr dónenshe ábden jalyǵaıyn dedi. Kápirdiń ón boıy qujynaǵan qurt sekildi, qasyp qanaǵat ettirý qıynǵa tústi. Múmkin, jas nemeniń sozańdaǵan til túbindegi tamyrlary syzdap baryp talyqqan shyǵar nemese áli tolyq qata qoımaǵan balǵyn jas múıizshesi, terisi temiretki tartqan sol páleden muqyldanyp tozǵan bolar. Áıteýir aldynda turǵan atan ógizdi qasyǵanyn toqtata qoıǵany muń eken, qan oınap shyǵa kelgen tumarsha kózderin ashyp alǵan dáý peri baıqatpaı qos ókpeniń tusynan bar denesiniń salmaǵyn, búkil qaharyn jıyp turyp súzip úlgirdi. Domalap túsken qońyr dónenshe yńq etip baryp, jan-dármende ornynan tez turyp qozǵala bergende, álgi sum tajal, qara júrek opasyz, bar páleni óz basyna ózi tapqan ákki sum sheginip baryp taǵy da irep tastady. Sory qaınaǵanda ornynan barlyq kúshin jıyp tez umtylǵan dónensheniń qoqııa qalǵan quıryq astynan tyrq etken kúshti bir jel shyqty, sumdyqtyń úlkeni endi bastaldy. Sol-aq eken, álginde ǵana jýsaýda jatqan búkil úıirdiń úlkendi-kishili aı múıizderi tus-tustan erbıip shyǵa kelmesi bar ma, erigip turǵan essiz top jyǵylǵan dónenshege tura umtylysty. Tunyǵan sý sekildi túski damyldyń shyrqy buzyldy. Qatarynan samyraı shyqqan kók súńgiler sadaqtyń oǵynsha samsyp kelip qońyr dónenshege qadalyp jatty da, qabyrǵasyn, qalyń qarasanynyń tolyq etterine qarymdy pyshaq qadalǵan. Ajaly ózgeden emes, óz násilinen bolǵan baıǵus qalyń tútek astynda qamyrsha ılendi.
* * *
Osynyń dál erteńinde, dál sol tóbede, áldekim (múmkin ıesi bolar) teri-taramysyn alyp joǵalǵan. Dónensheniń qan-jynyna qaptaǵan qalyń qarǵa-quzǵynmen birge keshegi bir tabyn sıyr da ókirip-baqyryp ozandap joqtap jatty. Ozandaǵan sıyr daýysy, quzǵynnyń kúńkili búkil taýdy jańǵyrtady; taǵy da tańǵy óristen soń, kún qyza kele saıgelden qashqan jeli basynan tosyn azaǵa ún qosqan tosyn esirik ıeleri óńkeı kók siri tuıaqtar saı-saladan quıylyp jatyr. Aqylyna endi túsken qutyryq haıýandar aldymen dónensheniń jemtik ornyn ıiskep alady da, artynan jer tarpyp, uzyn tilderin salańdatyp, qulaqtaryn tigip, óńeshi jarylǵansha daýystaryn qubyltyp aıǵaı salady. О́zderinshe qaıǵyrady. Sol qara-quryq qulaq, tundyrǵan shýyl arasynda demin yshqyna ishine tartyp, basyn jerden almastan bar pármenimen muń-joqtaý aıtqannyń eń kúshtisi – keshegi tarǵyl atan ógiz edi.
Degenmen, qońyr dónensheniń kıesi bar sekildi, jyl aınalǵan joq, sol bár tóbedegi shoǵyr sıyr tozyp tyndy. Sol jylǵy qys tym qatty bolyp, qar qalyń jaýdy da, aq súıek jut qaptady. О́zine qaıyry joq sumdardyń kóbi ashtan qyrylyp, jemtigi qasqyr, túlkiniń mujyndysy bolǵan. Al, álgi bir tarǵyl atan áldekimniń qystyq soǵymyna buıyrdy. Et bitkeni adam páleniń qyzyl óńeshine tústi. Tipti, onyń kúresin astynda kómýli qalǵan qan-jynyna qaptaǵan qarǵa-quzǵyn da bolǵan joq. Basyna kún týyp, ózderine zaýal tóngen ózge sıyrlardyń qazaly aıǵaıy da estilmeı, beıshara kúımen jahannamǵa jol tartty.
Eı, qarǵys alǵan zeńginiń rýhy, atańa nálet.
