Soltústik óńirdegi 135 qaqtyǵys. Bul tyń ıgerý jyldary kórinis bergen edi

Dúısenbi, 25 maýsym 2012 0:47

1954 jyldyń 25 tamyzynda  kelgenderdiń ýchılıshede oqıtyn  Vıktor Sazonov degeni  bir joldasymen  jesir áıeldiń úıinde araq ishedi.  Áıeldiń jas qyzy bar eken, sony uıyqtap jatqan jerinen oıatyp, zorlamaqshy bolady. Qyz bala kóshege qashyp shyǵyp, jurtty kómekke shaqyryp, shý kóteredi. Estigender kómekke jú­girip, ań aýlaıtyn myl­tyqpen Sazonovty atyp tastaıdy.

Dúısenbi, 25 maýsym 2012 0:47

1954 jyldyń 25 tamyzynda  kelgenderdiń ýchılıshede oqıtyn  Vıktor Sazonov degeni  bir joldasymen  jesir áıeldiń úıinde araq ishedi.  Áıeldiń jas qyzy bar eken, sony uıyqtap jatqan jerinen oıatyp, zorlamaqshy bolady. Qyz bala kóshege qashyp shyǵyp, jurtty kómekke shaqyryp, shý kóteredi. Estigender kómekke jú­girip, ań aýlaıtyn myl­tyqpen Sazonovty atyp tastaıdy.

1994 jyly jazdyń bir kúninde S.Seı­fýllın atyndaǵy kitaphana qyzmetkerleri  meniń “Aýylym – atamekenim” atty  kitabymdy Amerıkadan kelgen Indıana shtatynyń Bıýlmengton  ýnıversıtetiniń  bizdiń eldi zertteýshisi M.Pol degenniń alyp ketkenin aıtty. Qazaqsha kitapty  ol qaıtedi eken degen oıda boldym da qoıdym. Sodan eki jyl ótkennen keıin, 1996 jyly qyrkúıek aıynyń basynda ol ózi maǵan kelip tur. “Myna kitabyńyzdyń ishindegi jazǵan jerlerińizdi maǵan kórsetesiz be?”– deıdi.

Qysqasy, kitapta  jazylǵan jerlerdi  kórsetýge, el tarıhynan  biletinde­rimdi  aıtyp berýge ýádele­sip, jolǵa shyqtyq. Eki kún boıy  bir­­sypyra jer­lerdi máshınemen araladyq. Esil boıyn­daǵy  usaq kólderdiń keıbi­reýlerin Saryar­qanyń dalasy jet­pe­gen­deı tyń kóterý  kezinde  jyra  kanal qazyp, sýyn ózenge qosyp jibergenderin kórsettim. Ol “Sary­kól” men “Eltoq” kóli­nen shyqqan jyralardy sýretke túsirip aldy. Tabıǵaty baı jerge ornalasqan, buryn qazaqsha  mektebi bolǵan qazaq aýylda­rynyń elsiz qırap  qalǵan jurtyn sýretke túsirttirdim.

Bodandyqtyń zardabyn shekken negizgi ulttyń taǵdyryn túsiný  úshin qandaı  tarıhshy jáne demograf ǵalymdardyń eńbegimen tanysý  kerek ekenin aıttym. Kóptegen  basqa da áńgimeler boldy. Ol birinshi  kelgen  jylynda  aldymen maǵan  kezdespegenine ókinishin bildirdi.

Keterinde “Aýylym – atamekenim” kitabynyń  ózimdegi bir danasyn avtografpen syıǵa tarttym. Qýana-qýana alyp ketti. Meniń hat jazyp turýymdy ótindi. “Qaı tilde  jazsańyz da maǵan bári bir” degen edi. Sóıtsem ol  qazaq tilindegi kitaptardy túpnusqada paıdalaný úshin 6 aı ózderiniń  ýnıversıtetinde qazaq ustazynan dáris alyp, qazaqsha  sóıleý, oqý, jazýdy meńgerip alypty. Bir kúni maǵan “Sálemetsiz be, qadirli Klara apaı?” dep bastap jazǵan haty kelip tur. Biraq men KPSS, KGB tusyndaǵy  úrkitýshilik ábden  meńdep alǵan sorly  basym, oǵan jaýap hat jazbaı qoıdym.

Sonda da ol 1999 jyly jazyp bitirgen 470 bettik kólemdi  monografııasyna meniń atymdy  engizipti. “Aýylym – atamekenim”, “Aza tutar ardaǵymyz” atty kitapshamdy, basqa da jarııalanymdarymdy  paıdalan­ǵanyn  kórsetipti.

M.Pol óz zertteýiniń maqsaty Aqmola jerinde ornalasqan ártúrli  ulttardyń tyń kóterý  kezinde  bir-birine degen kózqa­rasy jáne áleýmettik turǵydan qandaı bolǵan­dyǵyn anyqtaý ekenin aıtqan edi. Men máseleni tolyq túsiný úshin tym bolmasa HIH ǵasyr tarıhynan bastaý  keregin, tyńgerler aıtyp júrgen­deı, bul aımaq “bos jatqan jer” bolmaǵanyn, dýanǵa bólgen kezde Aqmolaǵa qaraǵan jerde 3576, Atbasar jerinde 2503 aýyl bolǵanyn qulaǵyna quıyp úlgergen edim. Sonymen aǵylshyn tilin­de jazylǵan monografııadan azdap aýdartqanymdy baıandap kóreıin. Mysalǵa  keltirilgen oqıǵalar osy aımaqtyń ár eldi mekenine tán. Sol zamanda  bir Bozaıǵyr jerinde bolǵan  oqıǵa osy ólkeniń ár poselkesiniń basynan ótkenine mysal  bola  alady.

Soǵys jyldarynda Stalın Edil    boıyn­daǵy nemisterdi aýdaryp ákelip, osy ólkeniń  kolhoz bolyp otyrǵan qonystaryna taratqany belgili. Solardyń birsypy­rasy osy Bozaıǵyrǵa da jaıǵastyryldy. Bular nemisi bar, maıdan  shebinen ákelgen orysy bar 250-300-deı adam, artynsha 40-shaqty cheshender men ıngýshterdiń otbasyn ákelip úıdi. Sonymen osy mezgildiń  ózinde  ólke halqynyń tórtten bir bóligi jańǵyrtylǵan. Bul derekterdi osy ólkeni 5-6 jyl boıy zerttegen M.Pol óz eńbeginiń 327-betinde  kórsetedi.

Tyń ıgerý kezeńinde Elızavetınka dep atalatyn Bozaıǵyrda orta mektep, klýb, kınoteatr, ashana sııaqty  qajetti mádenı oryndar salynyp, jumys istep tur­ǵan. Astyq quıatyn elevator, “Bozaıǵyr MTS-i” dep atalatyn  máshıne-traktor stansasy bolǵan. Aýyl sharýashylyǵy úshin  mehanızator daıyndaıtyn №47 ýchılıshe jumys istegen.

1954 jyldan bastap alǵashqy tyń ıgerýge  qoldaryna komsomoldyń qyzyl bıletin ustatyp, 17 men 24 jas aralyǵyndaǵy, óz jerinde ártúrli jaǵdaıda júrgen jastardy kóptep  ákelip jatty. Kásiptik mamandyǵy  joq jastardy  osyndaı ýchılıshelerde oqytty. Bozaıǵyrdaǵy №47-shi  ýchılıshede  oqıtyndar sany 344-ke jetken.

Erekshe mártebemen kelgen jastar ózderin tym erkin ustap, ártúrli jaǵymsyz qylyqtarǵa barǵany sol tusta esi kirgen  osy eldiń  qazirgi eresekteriniń esinde. Keıbir isteri kóz aldyńda. Estelikti aıttyrmaǵannyń ózinde qaǵazǵa túsken derekter de jetip artylady.

Sondaı derekterdiń birsypyrasyn zertteýshi Pol de ártúrli  muraǵat qujattaryn aqtaryp, óz monografııasyna paıdalanypty. Sonyń biri osy Elıza­vetınkada bolǵan oqıǵanyń  keıbireýin  keltireıik.

1954 jyldyń 25 tamyzynda  kelgenderdiń ýchılıshede oqıtyn  Vıktor Sazonov degeni  bir joldasymen  jesir áıeldiń úıinde araq ishedi.  Áıeldiń jas qyzy bar eken, sony uıyqtap jatqan jerinen oıatyp, zorlamaqshy bolady. Qyz bala kóshege qashyp shyǵyp, jurtty kómekke shaqyryp, shý kóteredi. Estigender kómekke jú­girip, ań aýlaıtyn myl­tyqpen Sazonovty atyp tastaıdy.

Ekinshi qaǵazdalǵan úlken tóbeles 1955 jyly 7 qazan kúni  klýbta jańaǵy 344 stýdent pen jergiliktiler arasynda bolǵany tirkelgen. Baıyrǵy turǵyndar Alek­sandr Bespalov pen Marat Qostaevtar toby stýdent atanyp júrgen kelgindermen aıqasqa túsken. Jaǵdaı jaqsy bol­maıtynyna kózi jetken Marat basqa oblysqa aýysyp ketýge májbúr bolǵan.

Eregis toqalmaı 1954 jyly 11-12 jeltoqsandaǵy  saılaý  kúnderinde  daıyndalǵan býfettegi araqtarǵa toıyp alyp, taǵy da ıe bermes tóbeles basta­lady. Aqyry bul qaqtyǵysqa  Máskeý jáne Almatydan MVD qarýly  kúshter bólimshesin shaqyrýǵa májbúr bolady.

Osyndaı jaǵdaılar “Tyńnyń epısentri” atanǵan Atbasardyń  №59 ýchılıshesinde  de bolǵan. 1954 jyldyń 18-19 jeltoqsan kúnderinde júzdegen adam qatysqan  qaqty­ǵystar  bolǵany tirkelipti.

Atbasar aýdanynyń Krasno­selskıı (Marınovka) eldi-mekeninde 1956 jyly 11 qarashada Iаkovenkonyń bastaýymen búkil  aýyldy  traktormen qorshap qoıyp, aýyl adamdary qoldaryna tas, temir  ustap qarýlanǵan úlken qaqtyǵys bolǵanyn, 1954-1957 jyldar ara­synda Jaltyr temir  jol stan­sasynda, Kolýtonda, basqa da jer­lerde  uıymdasqan qaqtyǵys bolyp turǵany anyqtalǵan (340-343 better).

Tolyq zertteımin degen adam bolsa  Aqmola oblysynyń partııa jáne  oblystyq muraǵattarynan da birsypyra derek ashylmaqshy.

Alǵashqy kelgenderdiń birsypyrasy sol jyly qaıta ketkennen keıin, 1955 jyly kelgender qaltaly bolyp, qaqty­ǵystar  qaıta bastalady. Hattalǵan qujattarǵa qarap, qaqtyǵysqa qatysý­shylar negizinen spespereselender, ýchılıshede oqıtyndar, tyńgerler degen tujyrym jasapty zertteýshi M.Pol. Tymaq kıgen qazaqtardy jabaıylar dep traktormen qýalaý da sol kezdiń shyndyǵy edi.

M.Pol 1954-1957 jyldar arasynda  osy ólkede 135 iri  qaqtyǵystar bolǵanyn, onyń ishinde atys — kisi ólimi de az  bolmaǵanyn ózi kezdestirgen qujattar arqyly  anyqtaǵanyn monografııasynyń 348-betterinde kórsetipti.
Klara ÁMIRQYZY,
ólketanýshy.

27 aqpan 2002 jyl.