Qara altyn baǵasy turaqsyz
AQSh-tyń 2018 jyly Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn toqtatýǵa baǵyttalǵan altyjaqty kelisimnen shyǵyp, oǵan ekonomıkalyq sanksııalar jarııalaýy – ótken jyldyń negizgi jahandyq qaterleriniń qatarynda, tipti sol tizimniń kóshbasynda. Iran byltyr sáýir aıynda kúnine 2,7 mln barrel munaı eksporttasa, ony jyl sońynda amalsyzdan 1 mln barrelge túsirdi. Suranys azaıǵan. Onyń azaıýyna AQSh-tyń keshendi sanksııalary sep boldy. 2018 jyly 5 qarashada jarııalanǵan sanksııanyń ekinshi kezeńine Irannyń 700 azamaty, uıymy, ushaǵy, kemesi, munaı, transport kompanııalary kirdi. Vashıngton Iran munaıyn úlken kólemde qoldanatyn Úndistan, Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıadan parsy qara altynyn satyp alýdy azaıtýdy ne múldem toqtatýdy talap etti. Seskengenderi kónip jatty (tipti Qytaıdyń ózi 34%-ǵa azaıtty). AQSh sanksııalar alynyp tastalýy úshin ıadrolyq baǵdarlamany toqtatý, ballıstıkalyq zymyrandardy taratýdy toqtatý, Taıaý Shyǵysta Hammas, Talıban, hýsıt kúshterin qoldaýdy toqtatý, Sırııadan barlyq áskerin alyp ketý, Iraktyń jańa úkimetin moıyndaý sekildi 12 talap qoıdy. Árıne Irannyń saıası jáne dinı basshylyǵy oǵan kelispesi anyq. Sondyqtan sanksııa 2019 jyly da jalǵasa beredi.
Iran 2015 jylǵy altyjaqty kelisimnen shyqpaý úshin Eýroodaq AQSh sanksııalaryn aınalyp ótetin qarjylyq mehanızmdi (SVP) jasaýǵa ýáde bergen edi. Alaıda ol ýádesin áli oryndaǵan joq. Irannyń resmı ókili qańtar aıynda sol úshin eýropalyqtardy synǵa aldy. Sebebi Iran endi quny 300 mlrd eýrodan joǵary turatyn kelisimsharttaryn dollarmen emes, tek eýromen júzege asyrmaq. Eýropalyqtar ýáde etken balamaly qarjy mehanızmi (SVP) 2019 jyly da iske qosylmaýy múmkin. Sebebi ol jaǵdaıda Brıýssel Vashıngtonmen ashyq teketireske shyǵyp, bir-birine sanksııalar jarııalaýy múmkin. Eýroodaq quramynda 28 el bolsa da, odaq mundaı táýekelge barýdy qalamas. Al bul jaǵdaıda Iran joǵarydaǵy kelisimnen shyǵady.
Iran munaıy álemdik naryqta 1 mln barrelge azaısa, onda oǵan suranys artyp, munaı quny 2019 jyly 100 dollarǵa jetedi degen boljamdar az bolmady. Sonyń biri Commerzbank sarapshylary edi. Osyndaı boljamdarǵa ılanǵan ınvestorlar munaı salasyna ınvestısııany kóbeıtip, qazan aıynda onyń baǵasyn 85 dollarǵa jetkizdi. Degenmen 2019 jyldyń qańtar aıynda munaı barreliniń quny 57 dollar boldy. Baǵanyń tómendeýine AQSh, Saýd Arabııasy jáne Reseıdiń munaı óndirisin ulǵaıtýy áser etken bolar. Alaıda úsh el 2019 jyly bul kórsetkishti ustaı almaı, álemdik naryqta Iran munaıy jetispeı, munaı baǵasy qaıta ósýi múmkin.
2019 jylǵy saılaýlar
2019 jyly álemniń 80-nen astam elinde túrli deńgeıdegi saılaýlar ótedi. Negizinen, parlamenttik jáne prezıdenttik. Time jýrnaly onyń tek 5-i álemdik deńgeıde mańyzdy deıdi. Nıgerııa men Ýkraınadaǵy prezıdent saılaýy. Úndistan, Izraıl jáne Eýropalyq odaqtaǵy parlament saılaýy. Ýkraınada 31 naýryzda josparlanǵan prezıdent saılaýynyń mańyzy zor. Qazirgi prezıdent Petr Poroshenkonyń byltyr jyl sońynda elinde soǵys jaǵdaıyn engizýi, kúzgi saıası reıtıngte Poroshenkodan akter, komık Vladımır Zelenskııdiń ozyp ketýi, oppozısıoner Iýlııa Tımoshenkonyń bas kandıdat atanýy – barlyǵy osy saıası dodaǵa nazardy tartyp tur. Keıbir sarapshylar eshbir kandıdat 1-kezeńde qajet 50% daýys jınaı almaıdy jáne 2-kezeńge negizgi eki kandıdat ótedi dep boljaıdy. Biraq ol eki úmitker kim bolýy múmkin: Tımoshenko, Zelenskıı, Poroshenko?
Álemdik sammıter
G20 forýmynyń kezekti 14 sammıti 28-29 maýsym kúnderi Japonııanyń Osaka qalasynda ótpek. Forým quramyndaǵy 20 el basshysynan bólek arnaıy qonaq retinde Chılı, Mysyr, Nıderlandy, Senegal, Sıngapýr, Ispanııa, Taıland, Vetnam basshylary shaqyrylýy múmkin. Osy sammıtte kóterilýi múmkin degen taqyryptardyń qatarynda erkin saýda, tehnologııalyq ınnovasııa, robot-tehnıka, jasandy ıntellekt, jahandyq densaýlyq saqtaý júıesi jáne álemdik ekologııa bar.
Al G7 tobynyń 2019 jyly 45 sammıti 25-27 tamyzda Fransııanyń Bıarrıs qalasynda ótpek. Fransııa sammıt qojaıyny retinde 3 máselege basymdyq berýi múmkin. Birinshisi ekologııanyń ózgerýi, ekinshisi adam kapıtalynyń damýy (bilim) jáne úshinshisi qaýipsizdik, terrorızmmen kúres, mıgrasııa, Sırııadaǵy jaǵdaı.
2019 jyly bolýy múmkin mańyzdy sammıttiń biri – Soltústik Koreıa men AQSh sammıti. Osy kezdesýdi uıymdastyrý úshin AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pampeo 2018 jyly qazanda Soltústik Koreıanyń tóraǵasy Kım Chen Ynmen kezdesken edi. Qos tarap ta 2-shi sammıt qajet ekendigine kelisken. Biraq sammıt qashan jáne qaı jerde óteri belgisiz. Tek 2019 jyldyń basynda degen málimet bar. Alǵashqy sammıt Sıngapýrde 2018 jyldyń maýsym aıynda ótken edi.
Nurmuhamed BAIǴARA,
«Egemen Qazaqstan»
