Jaqynda Báıterek (burynǵy Zelenov) aýdanynyń Sulýkól aýylyna arnaıy bardyq. Aýdan ortalyǵynan − 150, Oral qalasynan 76 shaqyrymdyq jerde jatqan bul aýyldyń irgesinen – 2-3 shaqyrym jerden memlekettik shekara ótedi. Kezinde Prıýral aýdanyna qaraǵan ujymshardyń ataýy Chesnokov bolsa, 2010 jyly eldi meken Sulýkól bolyp ózgergen.
– Bizdiń aýdannyń eń alys núktesi – osy Sulýkól, – deıdi saparlasym, Báıterek aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Ramazan Ismaǵulov.
Báıterek aýdanyna 1997 jyly ońtaılandyrý kezinde burynǵy Prıýral aýdany qosylǵan. 22 aýyldyq okrýg, 68 eldi mekeni bar aýdanda resmı esep boıynsha 57,2 myń adam turady. Oblys ortalyǵyna jaqyn, egindi óńir bolǵandyqtan turǵyndary baqýatty sanalady. Toqsanynshy jyldary alys aýyl qazaqtary jappaı qalaǵa kóshken tusta Oraldyń aınalasyndaǵy eldi mekender de ájeptáýir qazaqtanyp qaldy.
«Áıtpese otarlaý, orystandyrý saıasaty ábden sińip, qarakózderiniń ózi ana tilin umytyp ketken aýyldar ǵoı» deıdi osy sapardy uıymdastyrýshy áriptesim Nurjan Dúzbatyr.
«Jol azaby azaıady»
Oraldan Sulýkólge baratyn joldyń jartysy asfaltsyz. Eldi meken turǵyndarynyń eń birinshi máselesin kózimizben kórip kelemiz. «Qazaqtanyp qaldy» degenmen, jolda kezdesken aýyl ataýlary Trekıno, Volodarskoe, Darınskoe, Ozernoe, Rýbejınskoe, Hamıno, Chebotarevo bolyp keledi. Sulýkólge jaqyndaǵanda greıder joldyń eki jaǵyndaǵy tal-butany tazalap, tamyrymen qoparyp tastaǵanyn kórdik.
– О́tken jyldyń basynda Báıterek aýdanynyń ákimi Ashat Shaharov aýyl turǵyndarymen kezdeskende dál osy jol jıegindegi tal-terekti kúzep, júrý alańyn keńeıtý máselesi aıtylǵan edi. О́ıtkeni kútimsiz jabaıy aǵash qaýlap ósip, joldy jaýyp tastaı jazdaǵan. Myna jol jazda dáliz sııaqty bolyp turatyn. Qysta qar ustap, aýyldan uzap shyǵý muń bolatyn. Aýdan bıýdjetinen qarjy bólinip, osyndaı jumys atqarylýda. Bul aýdandyq máslıhatqa osy aýyldan saılanǵan depýtat Ásııa Qaıdashovanyń da eńbegi, − deıdi Ramazan Tastaıuly.
Joǵaryda aıtylǵan kezdesýde sulýkóldikter Oral qalasy men aýyl arasyna qatynaıtyn qoǵamdyq kóliktiń turaqsyzdyǵy týraly da másele kótergen eken. Munyń da bir ushy jol jaǵdaıyna tirelip turǵanyn Ásııa Moldanqyzy da aıtty. «Jolymyz jóndelgen soń jeke taksıler de kóbeıetin shyǵar. Aýylda eki úıdiń birinde kólik bar ǵoı» deıdi depýtat.
Ákimniń áńgimesi
Sulýkól aýylynyń ákimi Ersaıyn Saıhadenovtiń qyzmetke taǵaıyndalǵanyna bir jyldan jańa asypty. Biraq alpystyń asqaryna shyqqan tájirıbeli azamat buǵan deıin talaı jaýapty qyzmet atqarǵan. 1991 jyly Bórli aýdanyndaǵy Býmakól aýylynda orys orta mektebin bir kúnde qazaq tiline aýystyrǵan erligin aıtsańyzshy. «Úgit-nasıhat, túsindirý jumystarynyń nátıjesinde orys balalarynyń ózi qazaq synybyna oqyp ketip edi» dep eske alady sol kúnderdi.
– Sulýkól aýylynda 355 adam turady. Al tirkeýde 561 adam bar. Turǵyndardyń kóbi Oralda, Trekınde, Reseıde júr. Biraq aýyldaǵy tirkeýinen shyqpaıdy. О́ıtkeni «irgede munaı óndirip jatqan «Jaıyqmunaı» kompanııasy aýyldy túgel kóshiredi eken» degen sybys talaı jyldan beri aıtylyp kele jatyr. Qarashyǵanaqta Tuńǵysh, Berezovka degen aýyldar ekologııalyq aýmaqta qalǵany úshin kóshirilip, turǵyndarǵa Aqsaı men Oral qalasynan tegin úı berildi ǵoı. Sondaı jaqsylyqtan úmitti − deıdi, aýyl ákimi.
Ekologııa máselesi aýylda aýyq-aýyq kóterilip turady eken. Ersaıyn Saıhadenov Batys Qazaqstan oblystyq ekologııa departamentine turǵyndardyń shaǵymyn jetkizgen. Departament tarapynan bıylǵy 28 maýsymda mamandar arnaıy kelip, aýa synamasyn alyp, laborotorııalyq zertteýden ótkizgenimen, ýly zattar mólsherden artyq kóbeıgeni dáleldenbepti.
– Osy bir belgisiz ahýal aýyldyń bolashaǵyna áser etip tur. Kóship ketýshiler bolǵanymen, úı satylmaıdy. Jańadan kóship keletinder joq. Aýyldy qazaqylandyrý úshin ońtústik aýdandardan on shaqty jas otbasyny kóshirip ákelýdi armandaımyz. Kóp nárse ózgerip-aq keter edi. Biraq jyly ornyn sýytyp kelgen kezde bul jaqtyń bolashaǵy baıandy bolmaı qalsa qıyn bola ma dep te oılaımyn. Kompanııa basshylarynan syr tartyp kórsem, taıaýdaǵy on jylda mundaı jospar joq ekenin aıtady. Kim bilsin?! О́zimniń zeınetke shyǵýyma bir jyl ǵana qaldy. Osylaı táýekel ete almaı júrmiz, – deıdi Ersaıyn Amanǵalıuly aǵynan jarylyp.
Baqýatty aýyl
Anaý jyldary Astanadan kelgen bir áriptesimiz Batys Qazaqstan oblysynyń biraz aýylyn aralap shyqqan soń: «Barlyq aýylda tabıǵı gaz bar, jaqsy turasyzdar ǵoı» dep tańǵalǵan edi. Ras, Aq Jaıyq óńirinde kógildir otyn kúndelikti kóriniske aınalyp ketken. Osy Sulýkól aýylyna da gaz 2005 jyly tartylǵan eken. «Al aýyz sý ujymshar kezinen bar. О́zen-kóli kóp ólke ǵoı. Aýyz sý qubyry júıesi 2016 jyly tolyq jańǵyrtýdan ótti. Aýyldaǵy 140 úıdiń jartysyna jýyǵy sýdy úıine deıin tartyp aldy. Qalǵany kóshedegi kolonkadan alady» deıdi ákim.
Shaǵyn aýyl bolǵanymen, Sulýkóldiń sharýasy tap-tuınaqtaı. Okrýgtegi jeke úıler men sharýa qojalyǵyn qosqanda 596 iri qara, 823 qoı-eshki, 2761 qus, 144 jylqy bar. Jem-shóp te jetkilikti. Turǵyndar negizinen sıyr ustap, sútin tapsyrady. E.Saıhadenovtiń aıtýynsha, kún saıyn 43 úıden 830 lıtr sút tapsyrylady. Sút óńdeýshi fırmalar qazir súttiń lıtrin 100 teńgeden alsa, qysta 110 teńge bolady. Apta saıyn qolma qol aqshamen eseptesedi. Budan bólek, eki úıdiń biri baspaq baılap, mal bordaqylaıdy. Taýyq pen úırek-qaz da tabystyń bir kózi.
– Sulýkóldiń topyraǵy qunarly, túgin tartsań maı shyǵady. Aýyl turǵyndarynyń bir kásibi – baý-baqsha egý. Kókónis óz aýlamyzda, − deıdi Ásııa Moldanqyzy.
Aýylda dárigerlik pýnkt byltyr kúrdeli jóndeýden ótken. Shaǵyn klýb ǵımaraty da syrty qorash bolǵanymen ishi uıadaı. Sulýkól aýylynyń ishki-syrtqy máselelerin sheshýge jergilikti kásipkerler de, irgedegi munaı óńdeýshi «Jaıyqmunaı» JShS da únemi qol ushyn sozatyn kórinedi. Biz jolyqqan aýyldyqtar «Agroservısbatys» JShS jetekshisi Ǵazız Rabaevqa, «Agroremmash» zaýytynyń basshysy Ǵımran Bısenovke, ásirese «Jaıyqmunaı» JShS bas dırektory Jomart Dárkeevke erekshe rızashylyǵyn bildirdi. Sonyń ishinde «Jaıyqmunaı» kompanııasynyń buqaramen baılanys jónindegi departament basshysy Ashat Seıitqazın Sulýkóldiń óz adamyndaı etene aralasyp, aýyldyń kúshi jetpeı jatqan máselelerine únemi kómektesip turady eken.
Bala kútken mektep
«Egemen Qazaqstan» talaı kótergen shekaralyq aýyl mektebiniń máselesi Sulýkólge de ortaq. 230 balaǵa arnalǵan eki qabatty, tıptik úlgidegi mektepte 41 oqýshy ǵana oqyp jatyr. 1976 jyly salynǵan mektep ǵımaraty sodan beri kúrdeli jóndeý kórmepti. Biraq mektep ujymy demeýshilerdiń kómegimen, óz kúshimen ǵımaratty tozdyrmaı ustap otyr eken.
Ásııa Moldanqyzy Sulýkól negizgi mektep-balabaqsha kesheniniń dırektory bolyp 2012 jyly taǵaıyndalǵan. Sol jyly kúzde orta mektepte bala sany jetpeı, toǵyzjyldyq negizgi mektepke aınalǵan.
– «Orta mektepti jappaımyz» dep 31 tamyzǵa deıin júgirdik-aý! Bolmady. Orta mektep statýsyna úsh-aq bala jetpedi, 78 bala edi. Dál 31 tamyz kúni orta mektepti jabý týraly buıryq shyqqan kezde jylap aldym. Balalar jan-jaqqa ketti. Shekaralyq aýyl mektebiniń bala sanyn shektep keregi joq edi. Qansha bolsa da oqytý kerek edi. Bir jyl kútkende kelesi jyly tolatyn edi. Muǵalimderdiń sapalyq jaǵy kúshti edi. Shákirtterimiz UBT-dan 112-114 upaı alyp, aýdannyń mártebesin kóterip júrgen. Amal qansha, – dep kúıinedi dırektor.
Qazir mektepte 20 muǵalim qyzmet etedi. Ustazdardyń eshqaısysynda tolyq stavka joq. Bári jaǵdaıdy túsinip, osy jaǵdaıyna shúkirlik etedi. Muǵalimderdiń orta jasy 45-te, bireýi – joǵary sanatty, segizi – 1 kategorııaly ustaz.
– Bıylǵy oqý jylynda negizgi mektepke tıisti bala sanyn jetkize almaı qınaldyq. Sóıtip, Atyraý qalasynda turatyn qyzymnyń balasyn – jıenimdi alyp kelip, 41-inshi oqýshy etip aldym. Áıtpese bastaýysh mektep bolyp qalar ma edik?!
Á.Qaıdashova mektep týraly saǵattap aıta berýge bar. «Bizge bala ǵana kerek! Basqa jaǵdaıymyzdyń bárin óz kúshimizben túgendep jatyrmyz» deıdi ol.
«Jaıyqmunaı» kompanııasy bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi aıasynda jyl saıyn mektepke 2 mln teńge kóleminde demeýshilik jasaıdy eken. Ony qamqorshylar keńesi aqyldasa otyryp jumsaıdy. Aldyńǵy jyly mektep ashanasy túgeldeı jańartylǵan. «Bólip-jaryp qaıtemiz, mektebimizdiń 41 oqýshysy túgel ystyq tamaqpen qamtylǵan» deıdi dırektor. Munaıshylar bıyl ádettegi 2 mln teńgeniń ústine 1,1 mln teńge qosyp, sportzaldyń terezesin aýystyryp beripti. Sporttyq ınventar, shańǵy t.b. jabdyqtar túgeldeı jańa ekenin kórdik. Onyń ústine balalardy eńbekke baýlıtyn tigin mashınalary, aǵash kúıdiretin apparat sekildi buıymdardy dırektor demeýshilerdiń kómegimen aldyrǵan. «Orta mektep degen statýsymyz bolmasa da materıaldyq múmkindigimizdi sol deńgeıden túsirmeı kelemiz» deıdi mektep basshysy. Mekteptiń tolyqtaı kompıýterlendirilgenin, 4 ınteraktıvti taqta jumys istep turǵanyn kórip, dırektordyń sózine kúmán keltirmedik. At shaptyrym mektep ǵımaratynyń keńdigin paıdalanyp, birinshi qabatty tolyǵymen balabaqshaǵa aınaldyrǵan. Sábılerdiń uıyqtaıtyn, oınaıtyn, tamaq ishetin jeri osynda.
Til men dil
Sulýkól mektebi orys tilinde oqytady. Jalpy Zelenov aýdany boıynsha 46 mektep bar, onyń 30-y – orta, 9-y – negizgi jáne 7-eýi – bastaýysh mektep. 46 mekteptiń 7-eýi qazaq tilinde, 10-y orys tilinde oqytsa, 29-y aralas tildi mektep sanalady. Aýdanda barlyq oqýshy sany – 8179, qazaq tilinde – 4085, orys tilinde – 4094 oqýshy oqıdy. Sulýkól – taza orys tilinde oqytatyn on mekteptiń bireýi.
– Aýyl turǵyndarynyń 55%-y – qazaqtar, − deıdi E.Saıhadenov. – Buryn ózge ult ókilderi basym bolǵanymen, kóbi qonys aýdaryp ketti. Sonyń ózinde aýylymyz kóp ultty – qazaq, orys, ýkraın, polıak, marıı sekildi ult ókilderi tatý-tátti turyp jatyr. Bizge syrttan, taza qazaqy aýyldan kóship kelýshiler joq.
– Áýelgi kezde bastaýysh synyptardy qazaq tilinde oqytyp júrdik. Biraq besinshi synypqa kelgende tyǵyryqqa tirelemiz – muǵalim joq. Amalsyzdan orys tiline kóshtik. Qazir sábıler balabaqshada qazaq tilinde tárbıelenedi. Ujymdaǵy qazaq tili pániniń muǵalimderi – óte bilikti, belsendi jastar. Olar memlekettik til úıirmesin ashyp, til úıretedi. Memlekettik, ulttyq meıramdardy, naýryzdy, aıtty erekshe belsendilikpen atap ótemiz. Bizdiń qoldan keletini – osy, − deıdi Á.Qaıdashova.
Til máselesine toqtalyp otyrǵanymyzdyń sebebi de bar. Jol ústindegi áńgimede Zelenov aýdandyq máslıhatynyń hatshysy R.Ismaǵulov óńirdegi orys mektebin bitirgen balalardyń kóbi eldegi UBT synaǵyna qatyspaı, reseılik JOO-laryna ketetinin aıtqan edi. Álbette, ol jaqtan qaıtyp kelip, bilimi men eńbegin týǵan jerine beretinder sany az.
– Bizdiń aýdandyq bıýdjettiń 70 paıyzǵa jýyǵy bilim salasyna ketedi. Bul úlken qarjy ǵoı. Biraq orys mektepterine salynǵan ınvestısııa qaıtpaı tur. Balalar ózge memlekettiń bilimin alyp, sol elge qyzmet etip ketedi. Tipti áskerı boryshyn Reseıde óteıtinder bar, − deıdi Ramazan Tastaıuly.
Zelenov aýdandyq bilim bólimi bergen málimetke qaraǵanda 2018 jyly bilim salasyna 4 830 209 000 teńge bólingen eken. Bul 2017 jylǵa qaraǵanda 300 mln teńgege artyq. 2018 jyly aýdanda 11 synyp bitirgen oqýshy sany 417 bolsa, UBT synaǵyna sonyń 62%-y, ıaǵnı 256 oqýshy ǵana qatysqan.
P.S. Jaqynda ǵana Elbasy Jarlyǵymen ataýy ózgergen aýdanda memlekettik tildi damytý men onomastıka, ulttyq ıdeologııa salasynda jasalýy tıis keshendi sharalar áli de kóp. Shyny kerek, toqsanynshy jyldary Qazaqstannyń iri qalalary men olardyń aınalasyn qazaqtandyrǵan – aýyldan jappaı kóshken aǵaıyn edi. Qazir Batys Qazaqstan oblysynda bul qubylys, ishki kóshi-qon toqtady deýge bolady: óńirdegi eldimekender túgelge jýyq tabıǵı gaz jelisine qosyldy, aýyz sýmen qamtý da sońǵy jyldary qarqyndy júrýde. Sondyqtan shekara boıyndaǵy eldimekenderge halyqty shaqyrý, qyzyqtyrý úshin arnaıy baǵdarlama, qosymsha sharalar kerek sııaqty.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
