Baǵdarlamanyń súbeli bóligi keshegi keńestik dáýirdi qamtyǵany aıqyn. Keńes Odaǵy tusyndaǵy arhıvterde elimizdiń basynan keshken orasan zor oqıǵalar, eldi ındýstrııalandyrý, aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý jaıyndaǵy maǵlumattarmen qatar, asharshylyq, totalıtarlyq terror týrasynda nebir qupııa qujattar saqtaýly. Endi, mine, arhıv qazynasyndaǵy sol qupııany, nebir tarıhı shyndyqtyń qanyn sorǵalata otyryp bilýdiń kópten saryla kútken kúni de týdy.
Ras, áıgili betburys dáýirinde, el tarıhyndaǵy «aqtańdaqtardy» joıý naýqany kezinde KOKP Ortalyq Komıtetiniń, basqa da partııalyq hám memlekettik organdardyń, ásirese, KGB arhıvteriniń birtalaı jasyryn kómbesi arshyldy. Nátıjesinde, beıkúná aıyptalǵandar, atap aıtqanda, Alashorda qaıratkerleri aqtaldy. Alash arystarynyń qalamynan týǵan áıdik týyndylary baspa júzin qaıta kórip, el ıgiligine aınaldy.
Deı turǵanmen, bul máselede atqarylýǵa tıisti is-shara áli atnópir. Mysalǵa, aqyn Maǵjan Jumabaevtyń bolshevıktik repressııaǵa ushyraǵan azapty aýyr jyldarynyń materıaldary tolyq áıgilendi deýge aýyz barmaıdy. Jalǵyz Maǵjan ǵana ma, Alashorda qaıratkerleri qýdalanǵan shaqtardaǵy san alýan tarıhı derekter KGB arhıvinde kúni búginge deıin búrkeýli kúıinde.
Aqtańdaqtardan arylý naýqany bastalǵan sátte men Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory bolyp isteıtinmin. Almatydaǵy Dzerjınskıı saıabaǵynyń shyǵys jaq betindegi bes qabatty kók úıde respýblıkalyq KGB mekemesi ornalasqan bolatyn. Sol mekemeniń arhıvindegi Maǵjan Jumabaev jaıly materıalmen tanysýǵa resmı ruqsat alyp, ózime buǵan deıin beımálim kópkórim materıal jınasam da, barǵan sharýamdy tolyq tyndyra almaǵanyma kúni búginge deıin qapalymyn. KGB jendetteriniń aqynnan jaýap alǵan materıaldarynyń shamamen tek shırek bóligimen ǵana tanysyp úlgerdim. Qasymda otyrǵan qaraýylshy – KGB ofıseri qalyń papkanyń aldyn ala belgilengen betterin ǵana oqýymdy jiti baqylap, basqa qujattardy qyzǵyshtaı qorǵap, jolatpady.
«Arhıv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn jasaý jónindegi Elbasy bastamasy búkil jurtshylyq qaýymdy, onyń ishinde ǵalymdardy zor qýanyshqa bólep otyr. Endi ádebıettanýshylar, basqa da ǵalymdar «Arhıv- 2025» baǵdarlamasyn oıdaǵydaı júzege asyrýǵa baǵyttalǵan paıymdy, utyqty usynystar jasaýdy oılastyrýymyz kerek.
Elbasy maqalasynda barlyq otandyq muraǵattarmen qatar, sheteldik qoımalardaǵy Qazaqstanǵa qatysty maǵlumattardy barynsha tekserý kerektigi aıtylǵan. Kemeńger ulttyq aqynymyz Maǵjanǵa qatysty nebir baı materıal, ásirese, Reseı arhıvterinde mol bolýǵa tıis.
Maǵjan Jumabaev ómirlik jolynyń bas kezinde Bashqurtstandaǵy Ǵalııa medresesinde oqyp, odan soń Ombynyń muǵalimder semınarııasynda tórt jyl boıy bilim alyp, ony Altyn medalmen bitirdi. Keıinderi aqynnyń Qyzyljarda, Tashkent shaharynda qyzmet istegeni, 1923 jyly zaıyby Zylıhamen Tashkentten Máskeýge kóship baryp, aqyn Valerıı Brıýsov uıymdastyrǵan Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna (VLHI) túsip, oqyǵany málim.
Máskeýden oralǵan soń Maǵjan aqyn oqytýshylyq qyzmet atqardy. Biraq, ókinishke qaraı, ustazdyǵy uzaqqa sozylǵan joq. Aqynnyń qııamet-qaıym taǵdyry qaıta shańytty. «Halyq jaýy» degen saıası aıyp taǵylyp, sottalyp, Reseıdiń soltústigindegi Solovesk jáne Svır lagerlerinde jeti jyl boıy tamuq azabyn shekti. Reseı teristigindegi, qazaqsha aıtqanda, Itjekkendegi lagerlerde elimizdiń basqa da talaı-talaı ıgi jaqsylary, Alashorda qaıratkerleri kózderi bozaryp qamaýda boldy.
Munyń bárin jipke tizýdegi sebep, tarıhı sanamyzdy jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan «Arhıv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn jasaý ońaı sharýaǵa jatpaıtynyn eske salý edi. Reseı Federasııasynyń tıisti organdarymen arnaıy kelissóz júrgizý, sol óńirdegi ondaǵan arhıv qazynasyn taba biletin tájirıbeli mamandardy izdestirip irikteý, olarǵa tıisti qarajat qarastyrý sııaqty is-sharalar egjeı-tegjeıli jáne tezdetip josparlanýy qajet.
Taǵy da bir mindetti túrde qarastyrýǵa tıisti másele – ult jadynyń tuǵyrnamasy. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «...ulttyq kodymdy saqtaımyn dep boıyndaǵy jaqsy men jamannyń bárin, ıaǵnı bolashaqqa senimdi nyǵaıtyp, alǵa bastaıtyn qasıetterdi de, kejegesi keri tartyp turatyn, aıaqtan shalatyn ádetterdi de ulttyq sananyń aıasynda súrlep qoıýǵa bolmaıtyny aıdan anyq» delingen.
Budan týatyn qorytyndy sol, arhıvtegi ulttyq bolmysymyzǵa qatysty faktilerdiń jaǵymdy jaqsylyǵy da, jaǵymsyz jamanshylyǵy da túgel jarııalanýy kerek. Qanquıly Ejov pen Berııanyń jendetterin bylaı qoıǵanda, óz ultymyzdyń ishindegi qaısybir qanypezer salpań qulaqtardyń, ishi tar qyzyl kózderdiń sol kezdegi joǵary bılikke astyrtyn jazǵan aryz-sypsyńdaryn, ataqty Alash kósemi Ahmet Baıtursynovtyń sózimen aıtqanda, ıtshilikterin áıgileıtin málimetterdi tyqqyshtaı bermeı jarııa qylatyn mezgil ábden pisip jetti. Sonaý patsha zamanynan bastap qýǵyn-súrgindi kóp kórgen qaıran Ahań bylaı dep kúńirengen ǵoı:
«Qınamaıdy abaqtyǵa japqany,
Qıyn emes darǵa asqany, atqany.
Maǵan aýyr osylardyń bárinen
О́z aýylymnyń ıtteri úrip qapqany».
Maǵjan Bekenuly Jumabaevtan jaýap alyp teksergen qalyń papkadaǵy maǵan kórsetpeı qoıǵan KGB mekemesiniń jazý-syzýlary, Qudaı biledi, aqyndy qaralap kúıe jaǵýǵa tyrysqan sol bir óz aýylymyzdyń ıtteriniń súıkelektetkenderi bolýy kerek dep shamalaımyn. Álbette, ondaı jalmurttarǵa qarsy qazir maıdan ashyp qııanpurys shý kóterýdiń qajeti joq. Qaısybir qaımana qazaqtyń namysyna tıetin bolsa da, keleshekte tárbıeli, ar-ınabaty taza urpaq ósirý qamy úshin arhıvterdiń qupııa papkalary túgel jarııalansa, jalaqorlardyń Qudaı aldyndaǵy kúnásiniń jazasy sol bolar ma dep oılaımyn.
Moıyndamasqa amal qaısy, 1937-1938 jyldardaǵy qandy qasapqa ushyraǵan bizdiń Qazaqstannyń jazýshy, jýrnalısteri men ǵalymdary kórshi Qyrǵyzstan, О́zbekstanǵa qaraǵanda áldeneshe ese kóp ekendigi jasyryn emes.
1940-1950-jyldary jańadan ıdeologııalyq maıdansoq burq etkende birqatar zııaly qaýym taǵy da qýǵyn-súrginge ushyrady. 1947 jylǵy Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń «QazKSR ǴA Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń jumysyndaǵy óreskel saıası qatelikter týraly», 1948 jylǵy «Qazaq keńes ádebıetiniń jaǵdaıy men damýy týraly» qaýlylary býrjýazııalyq ultshyldyq deıtindi áshkereleýdiń qyzyl tanaý naýqanyn qaıtadan laý etkizgeni málim. Qazaq folklorynyń aıtýly týyndylary ıdeologııalyq, saıası zııandy shyǵarmalar sanalyp, halqymyzdyń túp-tuqııannan bergi rýhanı asyl qazynasyn zertteýge qatań tyıym salyndy. Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, dańqty akademık Q.I.Sátbaev ózi redaksııalaýymen baspadan shyǵarǵan Edige folklorlyq poemasy úshin qýdalandy. Akademık-jazýshy M.O.Áýezovke orysqa qarsy, pantúrkilik kózqarasty ýaǵyzdady-mys dep ultshyldyq aıyp taǵyldy. Kórnekti tarıhtanýshy-ǵalym E.B.Bekmahanov Kenesary han týraly zertteýleri úshin jazyqsyz japa shekti...
Resmı oryndarǵa aryzdanýdyń etek alǵany sonsha, bir-birin tobyqtan qaǵý aýrýyna shaldyqqandar kúrt kóbeıdi.
О́z basymnan ótken bir jaısyz oqıǵany aıtaıyn. 1989 jyly Máskeýdiń Alekseı Maksımovıch Gorkıı atyndaǵy Dúnıe júzi ınstıtýtynyń janyndaǵy arnaıy ǵylymı keńesinde «Qazaq romanynyń ıdeıalyq-kórkemdik jáne janrlyq erekshelikteri» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵaýǵa shaqyryldym. Ǵylymı keńesti basqarýshy dıssertasııa qorǵaý úrdisi bastalar aldynda kirispe sóz sóıledi. «VAP-qa, – dep málimdedi májilis basshysy, – dıssertant ústinen bir qap aryz túsken eken. Sol aryzdar anyq-qanyǵyn bilý úshin Almatyǵa jiberilgen bolatyn». Osylaı degen ol Qazaqstannan kelgen jaýap hattyń toqeterin oqyp berdi: «SK Kompartıı Kazahstana k tov. Eleýkenový ne ımeet nıkakıh pretenzıı».
Doktorlyq dıssertasııa oıdaǵydaı qorǵalǵan soń rahmetimdi aıtaıyn dep ınstıtýt dırektory F.F.Kýznesovtyń kabınetine bas suqtym. Felıks Feodosevıch qolymdy qysyp quttyqtaǵan soń, azdap ezý tartty: «Ústińizden aryz túsirgenderdiń biri sizdi kisi óltirdi dep aıyptapty. Oý, ondaı qylmys jasadyńyz eken, Máskeýge doktorlyq dıssertasııa qorǵaýǵa attanbaq túgil, kózińiz jyltyrap túrmede otyrmaıtyn ba edińiz?! Sodan soń bireýge tizeńiz batqan shyǵar deıtindeı siz burynǵydaı ınstıtýt dırektory da emessiz... Voıstıný, zavıst zastılaet ne tolko glaza, no ı razým!» dedi ol.
Aıqaı-shýly saıası naýqandardyń qara bultyn syrttan soqqan daýyl aıdap kelmegeni aqıqat. Sol aqıqatqa qanyǵý úshin arhıvter qoımasynyń esigin aıqara ashyp, jazyqsyz jandardy áýre-sarsańǵa túsirgen aryz-shaǵymdardyń birin qaldyrmaı tolyq jarııalaý kerek. «Arhıv-2025» baǵdarlamasy júzege asyrý josparyn jasaǵanda VAPK (Joǵary attestasııalyq komıssııa) arhıviniń Qazaqstanǵa qatysty qujattaryn, Qazaq KSR Ǵylym akademııasy ınstıtýttarynyń bár-báriniń arhıvterin túgel jarııalaýdy umytpaǵan jón.
Arhıvterdegi shyndyqty bilý mánisi – tarıhı sanany jańǵyrtý degen sóz. Ulttyq rýhymyzdyń durys qalyptasýy qazirgi zaman talabyna saı eńbektenýimizge baǵa jetpes yqpal etpek.
Sherıazdan ELEÝKENOV,
professor
