Ultty ulyqtaýǵa uıystyrady - Gaýhar Aldambergenova

Myńjyldyqtar ótip, qoǵam­dyq qundylyqtar men qaǵıdattar almassa da ózgermeıtin, ýaqyt sheńberimen ólshenbeıtin nárse bar. Ol – babadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan ulttyq mura, tasqa basylǵan tól tarıh. О́zindik dara tarıhyn ulyqtaý – túbegeıli jańǵyrýǵa bet alǵan qoǵam úshin úlken mańyzǵa ıe. Bul turǵyda Qazaqstan Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda keltirilgen derekter men dáıekter, qundylyqtar men mádenı muralar ultymyzdyń álem órkenıetindegi ornyn aı­shyqtaýǵa baǵyttalǵan aýqymdy qadam boldy dep oılaımyz.

Memleket basshysynyń qo­ǵam­da úlken pikirtalas týdyrǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń zańdy jalǵasy ispettes bolǵan bul maqala – aýqymdy tarıhymyzdy durys túsinip, qabyldaı bilýimizge ser­pin beredi. Bul maqala – keshe­gi álem órkenıetinde ózin­dik or­nyqty orny bar kóshpen­di­lerdiń salt-dástúrin, dara máde­nıetin búgingi kún  turǵysynan qaıta jańǵyrtýǵa negiz bolady. 

Maqalada túrki áleminiń gene­zısi týraly jazyldy. Osy­ǵan baılanysty, «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zaman­ǵa deıin» atty jobany qolǵa alý qajettigin atap ótti Elba­sy. Atalǵan joba aıasynda Túr­ko­­logtardyń dúnıejúzi­lik kon­gresin jáne ártúrli elder mýzeıleriniń ekspozısııalaryna ejelgi túrki jádigerleri qoıylatyn Túrki halyqtary­nyń mádenı kúnderin uıymdas­tyrý qarastyrylmaq. Sony­men qatar túrki halyqtaryna or­taq týyn­dylarynyń biryńǵaı on­laın kitaphanasyn ashý da kózdelip otyr. Munyń barlyǵy da jaıdan-jaı qolǵa alynyp otyrǵan sharalar emes. Tarıhtyń tereńine úńiler bolsaq, asqaq Altaı men Anadolynyń ara­syn­daǵy keń-baıtaq aımaq – túbi bir túrki balasynyń qas­terli qonysy, qasıetti mekeni bolǵanyn ańǵaramyz. Qazaq­stan Prezıdentiniń bastamasymen qaıta dúnıege kelgen «Máńgilik el» muratynyń da negizgi ózegi – Uly dala elin túrki halyqtarynyń ata jur­ty retinde qabyldaýǵa negiz­deý, tamyry tereń ulttyq má­de­nıettiń saqtalýyn jáne damýyn qamtamasyz etý. Búginde Qazaq­­stan týysqan halyqtar yn­­tymaqtastyǵynyń nyǵaıýyna negizgi uıytqy bolyp keledi. Buǵan negiz de joq emes. О́ıtkeni, Qazaq jeri – ejelden Shyǵys pen Batysty, Eýropa men Azııany jalǵaıtyn altyn kópir sanalyp kelgen. Qurlyqtar men qundylyqtar toǵysqan Uly dala eli – túrki áleminiń altyn besigi, qasterli qonysy. 

Túrki halqynyń máńgi maq­sat-murattaryn kózdeıtin Kúl­teginniń «Tutas túrik eli» ıdeıasy búginde jańa beleske kóterildi. Buǵan joǵary bilikti pedagog kadrlardy daıarlaıtyn irgeli joǵary oqý orny, bilim men ǵylymnyń qarashańyra­ǵy – Qazaq ulttyq qyz­dar pedagogıkalyq ýnıversıteti de ózindik súbeli úlesin qosýda. Bilim ordasynyń bastamasymen dástúrli túrde uıymdastyry­lyp kele jatqan Halyqaralyq túrki álemi zertteýleri sımpo­zıýmy –  túrki áleminiń áde­bıe­ti men mádenıetiniń damýyna, dáýirler jalǵastyǵyna altyn arqaý bolyp keledi. Túrki dúnıesi áli syry ashylmaǵan asyl muraǵa baı. Osyǵan oraı týystas elder ǵalymdary men zertteýshileri túrki halqynyń baı rýhanı murasyn, ádebıeti men mádenıetin, tarıhy men tilin zerttep-zerdeleýge, babalar dástúrin jalǵastyrýǵa sımpozıým aıasynda óz úlesterin qosýda. Sondaı-aq Qyzdar ýnıversıtetiniń oqý baǵdarlamasyna bıylǵy oqý jylynan bastap «Uly dala tarıhy» atty tańdaý páni engizildi. Maqsat – kıiz týyrlyqty qazaq halqynyń asa baı rýhanı qazy­nasyn óskeleń jas urpaq­tyń sana­syna sińirý, jastar­dy otan­shyl­dyq sezimde tárbıeleý, olar­dyń tarıhı sanasyn jańǵyrtý. 

Tarıhty taný – taǵylymdy is. Tarıhty taný – ulttyń rýhyn kóteredi, mereıin tasytady. Uly dalanyń maqtan tutarlyq tól tarıhy, mádenıeti men ónegesi bar. Ony ulyqtaý ultty uıystyrýǵa bastaıdy. Bul oraıda Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy basty baǵdar bolmaq.

Gaýhar ALDAMBERGENOVA,

Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylym­darynyń doktory, professor

ALMATY