Áýlıeata óńirinde ejelden elge qonys, jurtqa pana bolǵan Han jáne Jambyl taýlary bar. Búgingi geografııalyq bólinis boıynsha bul tarıhı taýlar Jambyl oblysynyń Moıynqum aýdanynyń aımaǵynda. Han taýyna baılanysty el aýzynda ertede hannyń ordasy tigilgen, týy kóterilgen jer degen ańyz saqtalǵan. Han taýynyń basynda nemese baýraıynda halyq Kereı jáne Jánibek sultandy aq kıizge orap han kótermeı turǵanda, ol taýdyń aty Qozybasy bolǵan eken. Shynynda da kóptiń aıtýynsha, Han taýynyń basy qozynyń basyna uqsaıdy. Al, kópti kórgen kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, Han taýynyń úsh bıigi bar bolsa, eń bıik shoqysy Suńqar dep atalady. Odan keıin Kókshoqy jáne Qyzylshoqy dep atalatyn shoqylary taǵy bar. Máselen Suńqar shoqysy týra qoshqar bolatyn qozynyń dóń mańdaıyn elestetedi. Ol Moıynqum jerinen bastaý alyp, Shý óńirine qaraı birtindep alasaryp baryp kókjıekke batady. Al Suńqar shoqysynyń tý syrtyndaǵy Kókshoqy men Qyzylshoqy qozynyń eki qulaǵyna uqsaıdy. Sonymen qatar, Han taýynyń dalalyq betine jaqyn ornalasqan «Hannyń úlken taǵy», «Hannyń kishi taǵy», «Hannyń ory», «Hannyń qorasy», «Hannyń joly», «Hannyń ózeni» degen de ataýlar eshkimdi beı-jaı qaldyrmaıdy.
Moıynqum óńirindegi Han taýyn Shyńǵys hannyń úlken uly Joshy han mekendegen degen de ańyz bar. Ańyz boıynsha bul óńir qulandardyń mekeni bolǵan desedi. Joshy hannyń balasy sonda qulan aýlap júrip mert bolady. Muny estip qaharlanǵan han qulandardy túgel qyrmaqshy bolypty deıdi. Sóıtip qulandardy qamaǵan jer «Han qorasy», qulandardy qyrǵan or «Hannyń ory» atalyp ketken eken. Olardyń silemderi áli kúnge deıin saqtalyp jatyr. Han taýy degende, Jambyl taýy da qosa aıtylady. Jambyl taýy Shý-Ile taýlarynyń soltústik-batys bóliginde ornalasqan. Kóp jaǵdaıda Jambyl taýynyń tarıhy jyr alyby Jambyl Jabaevtyń esimimen baılanysty aıtylady. Aqynnyń óziniń «Shý ózeniniń boıymen júre berseńiz, Han jáne Jambyl degen eki taýǵa kez bolasyz. Meniń ákem Jabaı bir kezde osy taýlarda kóship-qonyp júrgen. Jambyl taýynyń eteginde, qaqaǵan qatty borandy kúni men týyppyn! Maǵan sol kóne Jambyl taýynyń esimi at bolyp taǵylypty. Bul 1846 jyly aqpan aıy eken. Meniń ákem Jabaı shoqpyt shapandy kóshpeli kedeı adam bolǵan» degen esteligi bar. Jambyl taýynyń túpki jynystary ashyq, betkeıleri tik, qulama bolyp keledi. Topyraǵy surǵylt qońyr, qıyrshyqty. Munda boz jýsan, buıyrǵyn, baıalysh, kúıreýik kóbirek ósedi. Talaı sátterge kýá bolǵan, ishine syr búkken Jambyl taýynyń tarıhy tereńde jatyr. Jambyl aqyn «Kóz ashtym, sorǵalaǵan qandy kórdim, qamyqqan, qandy jasty jandy kórdim. El kórdim – eńirep bosqan ańdy kórdim, Qoınynda Alataýdyń zardy kórdim» nemese «Qaqaǵan qar aralas soǵyp boran, El úreı, kók naızaly jaý toryǵan. Baıǵara, Jambyl, Handa men týyppyn, Jambyl dep qoıylypty atym sonan» dep jyrlaıdy. Bul joldarda da tarıhtyń shyndyǵy jatsa kerek.
Jambyl babamyzdyń joǵarydaǵy «Kóz ashtym, sorǵalaǵan qandy kórdim» degen óleńindegi jaıttyń Qoqan handyǵynyń qyspaǵy ekenin túsiný qıyn emes. Al jergilikti azamattardyń aıtýynsha, sol Qoqannyń qyspaǵyna qarsy turǵan tulǵanyń biri Ernazaruly han Jambyl eken. Bul kisi tarıhta bolǵan adam. Kezińde Táýke hannyń janynda júrgen Eseı bıdiń urpaǵy han Jambyl sol kezeńderde osy mańaıdy jaılapty. El aýzyndaǵy ańyz boıynsha da Qoqan handyǵynyń alym-salyq jınaýynan Baıǵara men han Jambyl bas tartady. El aýzynda jyr alyby jyrǵa qosqan Jambyl, Baıǵara taýlarynyń osy kisilerdiń atymen tikeleı baılanysty eken degen de áńgime saqtalǵan. Sóıtip qyspaqtan halyqty qutqarýǵa asyqqan Baıǵara men han Jambyl taǵdyrdyń tálkegine túsedi. Al han Jambyl urpaqtarynyń biri, búginde aqsaqaldyq jasqa jetip otyrǵan Kósherbek Jumanqulov ta babasy jaıly biraz jaıdy áńgimeledi. Bul kisi keıinnen taǵdyrdyń jazýymen han Jambyldyń Shý boıynan, Moıynqum dalasynan óz eline oralǵanyn aıtady. Jaz mezgilinde baba saltymen taý jaılap, qysta Talas boıyna kóship, beıbit ǵumyr keshken eken. Talas boıyndaǵy Jańaqorǵan qalashyǵyn saldyrǵany da taǵylymdy áńgime.
Han Jambyl Jambyl jyraýdan buryn ómir súrgen adam. El aýzynda Jambyl taýynyń tarıhyna qatysty osy eki tulǵanyń esimi qatar atalady. Iаǵnı, kónekóz qarııalardan jetken áńgimeler boıynsha han Jambyl osy jerdi mekendegen bolsa, aqyn Jambyl osynda dúnıe esigin ashqan. Biraq Moıynqum aýdanynyń qurmetti azamaty, belgili saıatshy Japar Satylǵanov Jambyl taýyna qatysty múlde ózgeshe pikir bildirdi. Ol kisi bala kúninde ákesi Tileýjanmen birge Jambyl taýyna barǵanyn, sondaǵy ákesinen estigen áńgimesin bizge aıtyp berdi. «Jambyldyń ákesi Jabaı, atasy Ystybaı «Qoqan hanynan, Jetisýdy bılegen Qudııarbekten qutylar bir ǵana jol bar. Ol – Saryarqadaǵy aǵaıyndarǵa jetý», dep jasaq daıyndap, áýletimen osy Han jolymen Arqaǵa birneshe túıege júk artyp, údere kóshken eken», deıdi. Sonymen qatar, saıatshy Japar Satylǵanov áke men bala arasyndaǵy áńgimeni taǵy bylaısha órbitedi. «Sol qol jaǵyńdaǵy ana bıikke qara», dedi. Qarasam, taý ústinde jalǵyz shoqy tur. Ákeı maǵan «Bul shoqyny qazir «Búrkit shoqysy» deımiz. Munda búrkitter uıa salady. Biraq myqty qyrandar emes. Ilgeride, dál osy shoqynyń basyna «Jamby» ilip qoıyp batyr jigitter bás tigip, sadaq atqan. Kim álgi jambyny atyp túsirse, sol jigit taıtuıaq altyn utyp, ataǵy shyqqan. Sondyqtan da jyr alyby Jambyl babamyz týǵanǵa deıin bul taý Jamby taýy dep atalǵan. Ony sender bilesińder ma?» dedi» deıdi. Japar Satylǵanov bul deregin kezinde Jambyl Jabaevtyń ádebı hatshysy bolǵan ataqty aqyn Taıyr Jarokovtyń da Jambyl taýynyń ilgeride Jamby taýy dep atalǵanyn jazǵanymen rastaı túsedi. Bul qısynǵa sensek, Jambyl jyraý dúnıege kelmeı turǵanda bul taý Jamby atalǵan.
Búginde bizge kóneniń sózi – tarıhtyń ózi sııaqty áser qaldyrady. Búginde ózi de qarııalyq jasqa jetken Japar Satylǵanov bul másele tóńireginde ákesi aıtqan taǵy bir áńgimeni eske salady. Arada talaı jyl ótse de umytylmaı estelik bolyp qalǵan bul áńgime de biraz syr ańǵartqandaı. «Ol kezde myna torańǵylar bolmaǵan, óspegen» dep aıtatyn burynǵy atalarymyz. Osy qýysqa túıeni aınaldyra shógerip, ortasyna yqtyrma kúrke tigipti. Yqtyrma kúrkeni aınala qorshaǵan jeti túıeniń býy yqtyrma kúrkege jylý berip, boran sýyǵyn ótkizbegendikten, jas ana Uldan balany qıyndyqsyz ómirge ákelgen. Jabaı batyr bastaǵan top boran basylǵan soń da jas bosanǵan ana men sábıdiń qamy úshin úı tigip, álgi jerge birneshe kún aıaldapty. Sol kúnderdiń birinde áýlet qarııasy Jabaıǵa «Myna Jamby taýynyń qasıeti bizdi de, jas bosanǵan ana men balany da aman saqtady. Bul kıeli jer. Uldan kelin dál osy asýdyń burylysyna kelgende tolǵatpasa, asýdan asyp, munda kelmes edik. Bul da qısynyn keltirgen Allanyń, osy kıeli taýdyń sharapaty. Sondyqtan sábıdiń aty Jamby qoısa durys bolar edi» degen áke áńgimesin sabaqtaıdy. Sóıtip, jańa týǵan náresteniń esimi Jamby emes, Jambyl bolǵanyn, onyń keıingi áıgili Jambyl jyraý atanǵanyn aıtady.
Ańyz ben aqıqattyń úılesýi kúrdeli másele. Búgingi kúnge deıin óziniń tarıhı ereksheligin joǵaltpaǵan, ańyz ben aqıqatty úılestire bilgen Jambyl taýynyń tarıhyna qatysty qysqasha áńgime osyndaı. Talǵamǵa talas joq árıne. Rasynda da baǵzy zamanda bul taýdyń Jamby atalǵan bolýy da ǵajap emes. Qalaı bolǵanda da qazaq jerindegi barsha qundylyq qazaqtyń óziniki. Eldiń aty, jerdiń haty da qazaq ultyna tıesili.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
