Qazaq qaramaıy. Ol álemdik qubylysqa aınala ma?
Jeksenbi, 19 tamyz 2012 8:49
Osy kúni Qazaqstanda saqa saıasatkerlerden bastap sabaq oqyp júrgen “satqaqtarǵa” deıin munaı týraly áńgime aıtýǵa qumar. Kóshede de, as úıde de, kabınette de, synypta da… Kýlýardyń bárinde… kúbir-kúbir. Mańaıdyń bári munaı týraly sybyr-sybyr. Al osy tilderi qyshyp turatyn aıtqanbaılar men aıtqyshbekterdi jazǵyrýǵa bola ma? O ne degenińiz?! Oryssha oraǵytsaq, “nı-nı”. Qazir bireýdiń aýzyna bireý qaqpaq bolatyn kezeń kelmeske ketti. Aıqyn aksıoma: kisi bitkenniń kóbi egoıst. Adam aldymen ózin oılaıtyny ras. Qazaq fılosofııasy: “Bolyp jatsa – basyńa, sodan keıin – dosyńa”, deıdi. Logıka bar ma? Bar.
Jeksenbi, 19 tamyz 2012 8:49
Osy kúni Qazaqstanda saqa saıasatkerlerden bastap sabaq oqyp júrgen “satqaqtarǵa” deıin munaı týraly áńgime aıtýǵa qumar. Kóshede de, as úıde de, kabınette de, synypta da… Kýlýardyń bárinde… kúbir-kúbir. Mańaıdyń bári munaı týraly sybyr-sybyr. Al osy tilderi qyshyp turatyn aıtqanbaılar men aıtqyshbekterdi jazǵyrýǵa bola ma? O ne degenińiz?! Oryssha oraǵytsaq, “nı-nı”. Qazir bireýdiń aýzyna bireý qaqpaq bolatyn kezeń kelmeske ketti. Aıqyn aksıoma: kisi bitkenniń kóbi egoıst. Adam aldymen ózin oılaıtyny ras. Qazaq fılosofııasy: “Bolyp jatsa – basyńa, sodan keıin – dosyńa”, deıdi. Logıka bar ma? Bar.
1. Munaı … psıhologııasy
Qysqasy, bir-aq ret beriletin ómirdi árkim ádemi súrýdi armandaıdy. Bul nıetti quptamasqa amal joq. Aınalyp kelgende aıtaıyq degenimiz, Qazaqstanda týyp, qazir osynda tirshilik keship jatqan árbir turǵyn qudaı bergen qaramaıdyń qyzyǵyn kórgisi keledi. Sondyqtan bolar, ol HH ǵasyrdyń sońynda HHI ǵasyrdyń basynda eldiń munaı sektorynda qozǵalǵan seńniń baǵyt-baǵdaryn jiti qadaǵalap otyr. Nege? О́ıtkeni, munda onyń da múddesi bar. Memleket munaı óndirisin keń arnaǵa bursa, búıiri bultıyp shyǵa keletinin burynnan bajaılap qoıǵan.
Halyq – Prezıdent – Parlament – Úkimet – Halyq. Bylaı qaraǵanda, óte qarapaıym memlekettik júıe. Biraq, munyń qanshalyqty qıyn qurylym ekenine kóz jetkizý jumyr basty pendeniń báriniń birdeı peshenesine jazylmaǵan bolýy kerek. Shóp basyn syndyrmaıtyndardyń óz ómirlerine ózderi “jaloba” aıtqannan árige júrmeıtini shartty reflekske aınalyp ketkeni óz aldyna, munaı mańaıyndaǵy psıhologııanyń da quramdas bóligine kirip otyrǵany qınaıdy. Biz barlyq “óshimizdi” joǵary jaqtan alǵandy jaqsy kóremiz. Qudaıshylyǵymyzdy qasymyzǵa shaqyrǵymyz kelmeıdi. Tóbeden tómpeshteýge beıim turamyz: “Úkimet bizdi arabtar sııaqty nege úlde men búldege oramaı otyr, osy?”
Kisiniń kózin shyndyqqa burý úshin dálelge kóshkennen qyzyǵy joq. Birinshiden, arab qaramaıy qorynyń qasynda bizdiń barymyz teńizdegi tamshydaı kórinetini kommentarııdi kerek etpeıdi. Maqalanyń ishine kóldeı keste keltirip, saıtan aıaǵyn syndyratyn sıfrlardy samsatyp áýrege túspegenimizge ǵafý etińiz. Kompıýterge kirseń izdegeniń áp-sátte tabylatyn ispen aramter bolǵymyz kelmedi.
Ekinshiden, “ýaqyt faktory” degen kategorııany qaıda qoıasyz? Munaı – aspannan jaýyp jatqan altyn teńge emes, jeti qat jerdiń astyndaǵy baılyq. Qaramaıdy qarjyǵa aınaldyrǵanǵa deıin talaı totanaqty bastan ótkeretinimizdi mundalaǵan munaı munaralarynyń mańynda júrgenderden surańyz. Buryn Qazaqstannyń qara altynyn qazaq emes, Máskeý qadaǵalap otyratyn. Ar jaǵy aıtpasa da túsinikti. Al biz sol sabylyp júrip áýpirimdep jınap alatyn ıdeologııalyq mıllıard put astyqtyń býymen kún keshkenimizdi áli umyta qoımaǵan shyǵarmyz. Sol kezdiń merzimdi basylymdaryn aqtarsańyz, munaı týraly tushymdy bir materıal tappaısyz. Esesine gazet beti “astyqty alqapqa” aınalyp ketkenin kórer edińiz. Erterekte Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń munaı fakýltetine Atyraýdaǵy qart munaıshylardyń balalarynan basqalar qujattaryn tapsyrýǵa arlanatyn. Al qazir ózge eldegi bolsyn, ózimizdegi bolsyn, munaı fakýltetterine qazaq balasynyń oqýǵa túsýi múmkin be? Iegińiz qyshymaı-aq qoısyn. Murnyńyz batpaıdy. Qazir munaıdyń ishinde maı-maı bolyp júrý – batpan báseke! Nege? Negesi sol, qazirgi qyp-qyzyl konkýrensııanyń ar jaǵynan bolashaqtaǵy jap-jasyl “jaqsy qaǵazdyń” basy qyltıyp tur. Mine, sizge “ýaqyt faktory”.
Úshinshiden, arab álemi men Qazaqstandaǵy energetıkalyq býmnyń arasyn attaı alpys jyl aıyryp turǵanyn qazir eshkim aıtqysy kelmeıdi. Sebebi, muny jarııaǵa jar salý manaǵy attary “A”-dan keletinder úshin óte tıimsiz. Sondyqtan da…
Dáıektememizdi odan ári jalǵastyra berý pálendeı qıyndyq týdyrmaıdy. Degenmen, búkil baılyǵy tek ál Saýd monarhııasynyń qolynda otyrǵan Arabııadan góri ózimizdi bizdegideı eldiń ıesi halyq bolyp tabylatyn soltústiktegi kórshimizben salystyrsaq áldeqaıda obektıvti kóriniske tap bolamyz.
Basybaıly baıqaǵanymyz, jaratylystyń kóptegen parametrleri boıynsha bizdiń Reseıden aıyrmamyz onnyń birge shaqqanyndaı. Bul – árıne, yqtımaldylyq teorııasyna baılanysty ekeni táptishtemeseń de túsinikti nárse. Basqasynyń basyn bútin qaldyryp, búgingi áńgimege qatysty eki ólshemdi ǵana alaıyq. Kómirsýtegi kólemi. Reseıde jylyna 300 mıllıon tonna shyǵady. Biz qazir on ese az óndiremiz. Eki eldiń halyq sanyna kóz júgirteıik. Týra osyndaı proporsııa. Bul kórsetkishter sonshalyqty dál bolmaýy múmkin. Biraq, qaraılas ekenine bás tigemiz.
Endi qarańyz. Qýat kózderine degen yntyqtyǵymyz bir mezgilde bastalǵanymen, sol qyzyǵýshylyqty iske asyrý úshin bizge qaraǵanda múmkindigi áldeqaıda kóbirek Reseıdiń ushpaqqa shyǵyp ketkeni qaısy? Ásirese, osyǵan nazar aýdaraıyqshy. Al kóbirek dep otyrǵanymyz, Keńes Odaǵy kezinde búkil kenishterde jasalǵan barlaý, zertteý, óńdeý jumystary málimetteriniń bári orystardyń murasynda qalǵanyn qazir jasyryp keregi ne? Munyń astaryn erikkennen qoparyp otyrǵan joqpyz. Bul málimetter oqýshylar bir birinen lezde kóshirip ala qoıatyn dıktant emes. Qyrýar qarjy turady. Máseleniń túp tórkinin túsingen bolarsyz.
Biz baǵa bermeı-aq qoıalyq. Shetel sarapshylarynyń taldaýyna júginseńiz, TMD elderi arasyndaǵy ekonomıkalyq dınamıka dodasynda Qazaqstan kósh bastap keledi. BAQ bitkenniń bári jarysa jazyp júrgen jaıtqa biz de jarmasatyn bolsaq “onda bizdiń Prezıdent te, Úkimet te, basqalary da qolda bar múmkindikterdi sarqa paıdalanyp otyrǵanǵa uqsaıdy” degen oı tildiń ushyna tirelip tur. Eń bastysy, bıliktiń barlyq tarmaqtary birlese otyryp, qara jerdiń astyndaǵy qazynany halyq ıgiligine aınaldyrýdyń tıimdi mehanızmin tapqan sııaqty. Tetigi tabylǵan soń qııýy kelmeıtin is bar ma? Shydap baǵyńyz.
Osy ýájden keıin: “Budan da jaman kúnimizde toıǵa barǵanbyz, alaıda aldaǵy kún aldamaǵaı” dep otyrǵan ádemi ómir súrgisi keletin adam kóz aldymyzda taǵy da kólbeńdep tur. Kólbeńdemegen de, áńgimeni sol kisige qaratyp aıtyp otyr emespiz be?! Mán-jaıdy túsindirý úshin.
2. …saıasaty
Qasańdyq pen tomaǵatuıyqtyqtyń eshqashan abyroı ápermeıtini únemi jadynda júretin Elbasymyz óz ustanymyn jumyr jerdiń tolǵaǵy jetken toqsan toǵyz problemalarymen sabaqtastyra jasaıtynyn onyń syrtqy saıasattaǵy tájirıbesinen anyq ańǵarasyz. Iá, Qazaqstan geosaıası deńgeıdegi elder qataryna áldeqashan qosyldy. Munyń eki basty úlken faktory bar. Birinshiden, bir basymyzdan jyrtylyp aıyrylatyn qazba baılyǵymyz ǵalam nazaryn alabóten aýdaryp otyr. Azýy alty qarys AQSh-ty aıtpaǵanda, munaıdyń ıisi murnyna bara bermeıtin Fransııanyń ózi Qazaqstannyń osy sektoryna búgejektemeı-aq engenin el biledi. Ekinshiden, bizdiń memleketimizdegi turaqtylyqtyń barlyq túri de ózge memleket iskerleriniń ınvestısııalyq turǵydan saıası jáne ekonomıkalyq táýekelge barýyna jol ashty. Memleket basshysynyń máseleni ylǵı da ekonomıkalyq jáne geosaıası turǵydan qatar qarastyratyny da sondyqtan bolsa kerek. Qazaqstan qazirgi tańda shıkizat kózi ǵana bolyp qalǵysy kelmeıdi, sol arqyly dúnıejúzilik geosaıasatqa áser etýge umtylyp otyr. Nesi bar, quptarlyq qadam.
Munaı jáne gaz ónerkásibi – elimizdegi strategııalyq sala. Qazir Qazaqstan dáleldengen qory jaǵynan álemde 10-ynshy orynda tur. Sońǵy eki jylda respýblıkamyzdyń ken oryndarynan shıkizat shynynda da qarqyndy óndirilýde. Munaı memlekettik saıasattyń quramdas bóligine aınaldy. Kaspıı qaırańynan kómirsýteginiń mol qory tabylǵaly bizge jer júzi burynǵydan da beter kóz tige bastady. Bul qarqynymyzben tórtkúl dúnıeni “qazaq munaıy” degen qubylys jaılaıtyn kezge de endi bir on jylda jetip qalatyn shyǵarmyz. Alaıda, AQSh ákimshiligi munaıly elderdi óz oıynynyń quralyna aınaldyryp alǵanyn aıdaı álem bilmeı otyrǵan joq. Sol oıynnyń qarmaǵyna Qazaqstan túspegeı dep tileısiń. Rasynda da, ash ishekteı sozylyp kele jatqan Kaspıı problemasy asa qyraǵylyqty, ulttyq múddeniń qaýipsizdigin talap etedi. Dál osy jerde aıta keter bir jáıt, Nursultan Nazarbaev budan jeti jyl buryn “Qazaqstan-2030” strategııasynda ulttyq qaýipsizdikti el saıasatyndaǵy eń birinshi basymdylyq retinde qabyldaǵany da tegin emes-aý!
Halyqaralyq mámile júrgizý, el óndirisine ınvestısııa tartý, qaýipsizdigimizdi saqtaý sııaqty máseleler jóninde jyldar boıy jınaqtalǵan tól tájirıbemizge súıene otyryp, Memleket basshysy munaı-gaz salasyndaǵy álemdik deńgeıde qordalanyp qalǵan barlyq problemalardy sheshýdiń utymdy joldaryn usynýdan bir sharshaǵan emes.
Barshaǵa belgili, keńestik kezeńnen keıingi keńistik saıası kartany tipten ózgertip jiberdi. Sonyń saldarynan Kaspıı qaırańyndaǵy baılyqtan bes birdeı memleket úmitker bolyp shyǵa keldi. Teńiz tabanyndaǵy úles jerdi anyqtaý – bir kúnniń, bir jyldyń problemasy emes. “Gordıı túıini” tipti san tolqyn urpaqtyń qatysýy arqyly ǵana sheshiletini de keıingi kezde ashyq aıtylyp júr. Deı turǵanmen, bul máselede Qazaq eli árkez dáıekti saıasat ustanýda. Qazaqstan Kaspıı qaırańynyń shekarasyn retteýge baılanysty bir de bir saıası-ekonomıkalyq kezdesýden tys qalǵan joq. Elimiz kórshiles Reseımen birige otyryp, teńizben shektesip jatqan basqa jurtqa úlgi kórsetip keledi.
Sonyń mysaly, 2002 jyly kópten beri kóterilip kele jatqan eki eldiń arasyndaǵy úsh daýly munaı kenishi týraly máseleniń taǵdyry sheshildi. Hvalynskoe men Sentralnoe kenishteri teń bólinip, baqylaý quqyǵy Reseıge júkteldi. Al Qurmanǵazy kenishiniń 50 paıyzy Qazaqstan jaǵyna ótip, 25 paıyzyna Reseı, qalǵan 25 paıyzyna kommersııalyq maqsattaǵy kompanııalar ıelik etti. Barlyq jumystar Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańdaryna sáıkes júrgiziletin boldy. Eki jaqtyń mundaı kelisimge toqtaýy Kaspıı jaǵalaýyndaǵy basqa memleketterdiń de barlyq tarapqa tıimdi, durys sheshimge kelýine ıgi áserin tıgizedi degen senim bar.
Elbasy aldaǵy ýaqytta Kaspıı problemasyn áskerı kúsh qoldanýdan bas tartý týraly deklarasııa qabyldaý arqyly sheshýdiń múmkindikterin jan-jaqty qarastyrýdy talap etýde. Ol sońǵy kezde bul máselede “Kaspııdegi turaqtylyq paktisin” qabyldaý qajettigin ómirsheń konsepsııa retinde usynyp júr. HHI ǵasyr geosaıasattaǵy barlyq máselelerdiń tek beıbit mámilege kelý arqyly sheshilýi ǵana álemdegi turaqtylyqty qamtamasyz ete alatynyn dáleldep berdi. Sondyqtan da qatpary kóp qart Kaspııdiń problemalaryn sheshýdegi bizdiń elimizdiń barlyq bastamalary men usynystary aldaǵy ýaqytta da basqalardan qoldaý taba beredi dep úmittenemiz.
3. …tájirıbesi
Egemendiktiń alǵashqy jyldary Qazaqstan óz baılyǵyn ózi ıgere almaǵanyn qaıta-qaıta aıta bergennen kelip-keter paıda bar ma? Turalap qalǵan tul ekonomıkadan kóz kórip, qulaq estimegen “qaıdaǵy bir” naryqtyq qatynastarǵa kóshý barysynda qarjymyzdyń bolmaǵandyǵynan shet el alpaýyttaryna alaqan jaıǵanymyzdy endi esimizdi jıǵanda túsindirip jatqanymyz kúpirlik. Odan da búgingi tirshiligimizdi baıandaǵanymyz burys bolmas.
Búgin Qazaqstan mol munaıdyń qudyǵyna shelegin salǵaly tur. Jaqyn arada Kaspıı qaırańynda Qazaqstannyń jańa kenishterin ıgerý bastalady. Osy “kúlsheden” qur qalmaý úshin bul oıynǵa qatysatyndardyń barlyǵy da qazir japatarmaǵaı jantalas ústinde. Sheteldik ondaǵan kompanııalar jeńderin túrip, “tender” degen jaryqtyqty kúni-túni kóz ilmeı kútip otyr.
Al biz ne istep jatyrmyz? Bul joly da barlyǵyn shet elge bólip berip, “bonýs pen roıaltıdi bergen qudaıǵa shúkir” dep, azǵa máz bolyp otyra beremiz be? Joq. Taqsyr, Qazaqstan budan on jyl burynǵy Qazaqstan emes. Biz qazir biraz alǵa jyljydyq. Biz álemdik tájirıbege súıene otyryp, kóp nárseni úırendik. Biz halyqaralyq standarttarǵa saı jumys istep, óz baılyǵymyzdy ózimiz ıgeretin kúnge de keldik. Biz ónim óndirý men ony tasymaldaýdy bir retke keltiretin zańdyq baza qalyptastyryp aldyq. Elimizde menedjment pen marketıngti tolyq meńgergen bilikti mamandardyń úlken shoǵyry paıda boldy. Biz endigi jerde Qazaqstanda jumys isteıtin kirme kompanııalarmen úzeńgi qaǵystyratyn halge de jettik. Qysqasy, sheteldikterge aqymyzdy jibermeıtindeı dárejege at basyn tirep turmyz.
Sózimiz dáleldi bolýy úshin eki jyl buryn bolǵan jaǵdaıdy búge-shigesine deıin bajaılap aıtsaq, áńgimemizdiń boıyna qan júgire túsetin sııaqty. 1993 jyly Teńiz kenishin ıgerýge alǵan TShO kompanııasy kelisim-shartta kórsetilgen jobalyq qýattylyǵyn on jyl boıy jorta ıgermeı jatyp aldy. Sebebi, olar munaıy ózinen ózi atqylap turǵan jerden jyl saıyn 12 mıllıon tonna ónim alsa, bizge 210 mıllıon dollar qarjy tóleýi tıis edi. Kezinde ózimiz qolymyzdyń qysqalyǵynan ıgere almaǵan eń jas kenishimizdiń qulaǵyna ıe bolyp otyrǵan olardyń kórer kózge jasaǵan qylyǵy bizdiń bıliktiń de namysyn qamshylasa kerek. Onyń ústine kenishtegi munaı kesheniniń ekinshi býynyn salý jóninde de jón-josyqsyz áńgime qaptap, keıbir qıturqylyqtardyń basy qyltııa bastady. Úkimet basshylary budan ári shydamady, bilem. Bizdiń jaq sheteldikterge máseleni máımóńkeletpeı, tótesinen qoıdy! О́rkenıetti talapqa basym kópshiligi amerıkalyqtar bolyp tabylatyn birikken kásiporyn qarsy pikir aıtatyndaı emes edi. Sóıtip, TShO-nyń eń basty sheshimderine tosqaýyl qoıý quqy bar aksııany beker ustap otyrmaǵanymyzdy sheteldikterge birinshi ret moıyndattyq.
Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin osy jerde myna jáıtti aıta ketý kerek sekildi. Qazaqstannyń TShO-daǵy úlesi – 20 paıyz. Biraq, bul – blok qoıatyn aksııa. Basqasha kestelesek, Qazaqstan qarsy daýys bergen jaǵdaıda birikken kásiporynnyń eshqandaı sheshimi qabyldanbaıdy. Biz óz múddemizdi osylaı qorǵap qaldyq. Al sheteldikterdi sabasyna túsirýden ne uttyq?
Birinshiden, TShO respýblıka bıýdjetine 2003-2005 jyldary aǵymdaǵy salyǵynan basqa 810 mıllıon dollar tóleıtin boldy. Eger munaı basynda otyrǵan basshylarymyz máseleni tikesinen qoımaǵanda aldaǵy bes jyl ishinde 1 mıllıard dollar zııan shegetin edik.
Ekinshiden, óndiristi keńeıtýge 20 paıyzdyq aksııa kólemine sáıkes biz de qarajat jumsaýǵa tıispiz. Joq jerden ol qarjyny endi qaıdan aldyq? Eger tólemesek erteń kiris bólýge kelgende taǵy utylatynymyz anyq. Sondyqtan tabandap otyryp taǵy da olardy biz úshin zaem tartýǵa kóndirdik.
Úshinshiden, TShO joǵarydaǵy 210 mıllıon dollar qarjyny tez arada qorjynymyzǵa quıýǵa kelisti. Bir qyzyǵy, kóp uzamaı olar jobalyq qýattylyǵyna jaqyndaı tústi. Bul da paıda boldy. Salyq kóbeıdi.
Tórtinshiden, amortızasııa úshin memlekettik bıýdjettiń aldaǵy úsh jyldaǵy shyǵynyn óteý úshin sheteldikter 600 mıllıon dollar ótem jasaýǵa májbúr boldy. Mine, ese jibermeýge úırený degenimiz osy bolar.
4. …óndirisi
Aıtyp-aıtpaı ne kerek, “Kaspıı oıynyna” qatysýdyń tyń tásilderin qarastyra kelip, Elbasymyz 2002 jyldyń naýryzynda el kútpegen batyl betburys jasady. “Qazaqoıl” Ulttyq munaı kompanııasy men “Munaı jáne gaz tasymaly” kompanııalary biriktirilip, elimizdegi eń iri “QazMunaıGaz” Ulttyq kompanııasy” AQ quryldy. Sóıtip, budan bes jyl burynǵy shema basqa arnaǵa bet aldy. Qoǵamda bolyp jatatyn qubylystarǵa bir kúńkildep qalatyn ádetimizge basyp, bastapqyda holdıngtiń qurylýyna oraı biraz alypqashty áńgimelerdiń basyna sýdy aıamaı-aq quıyp tastadyq: “Istiń múddesin oılaǵan sharýaǵa uqsamaıdy. Bireýlerdi yǵystyrý úshin ádeıi jasalǵan jymysqy tirlik emestigine kim kepildik beredi”. Tańqalarlyǵy, kóp uzamaı osy sózderdiń bári dalada qaldy. “It úredi, kerýen kóshedi” degen de – qazaqtyń bir keremet maqaly. Bárin aıt ta birin aıt, ýaqyt qabyldanǵan sheshimniń durystyǵyn tolyq dáleldep shyqty. Úlken munaıdyń sulbasyn aldyn ala sezýdiń bir mysaly osy boldy. Dese de, adamdar áli de bolsa tosyn iske tosyrqaı qaraıtynyn qoıar emes. Kim bilsin, bul da ómirdiń biz uqpaıtyn qupııasy bolýy ábden múmkin!
Munaı-gaz salasynda birtutas memlekettik saıasatty júzege asyrý búgingi tańdaǵy ózekti másele ekenin ekiniń biri bile bermeıtin sııaqty. Soǵan qaramastan bul birigýdi uıymdyq turǵydan emes, qaıta kerisinshe barlyq tehnıkalyq resýrstardy bir jerge shoǵyrlandyrý turǵysynan qabyldaý qajet. Bizdiń oıymyzsha, ekonomıkalyq múdde joǵary turǵan jerdi qazbalaı berýdiń qajeti joq. Mundaı ıntegrasııa – álemdik tájirıbede kezdesip júrgen úrdis.
Bıznes bazarynda óz áriptesińdi taýyp, básekege túsý – balanyń oıyny, baqsynyń jyny emes. Sondyqtan da strategııalyq áriptester úshin ashyq jumys jaǵdaıyn qamtamasyz etý shart. Alǵashqy kúnnen jańa ımıdjin qalyptastyryp úlgergen “QazMunaıGaz” Ulttyq kompanııasy respýblıkanyń munaı-gaz sektorynda qolaıly ınvestısııalyq ahýaldy qalyptastyryp, óz qyzmetiniń jan-jaqtylyǵymen jáne keń aýqymdylyǵymen erekshelenip keledi.
5. …tasymaly
Kompanııanyń taǵy bir basty mindeti – qazirgi jumys istep turǵan munaı-gaz tasymaly ınfraqurylymyn jańartý jáne jańa jeliler salý, shıkizat salasyndaǵy jobalarǵa halyqaralyq ınvestısııa tartý isinde memlekettiń múddesin qorǵaý. Sonymen qatar, tasymal ınfraqurylymyn odan ári damytý jumystaryn da barynsha tezirek júrgizý kerek. Qazaq munaıyn álemdik qubylysqa aınaldyrýda bul mindetti de oryndaý shart. Bizdiń bul oraıda belsene qatysqan jobamyzdyń biri Teńiz – Novoreseı (Kaspıı Qubyr Konsorsıýmy) qazir Batys Qazaqstan kenishterin Qara teńizdiń reseılik jaǵalaýymen baılanystyryp tur.
“QazMunaıGaz” qazaqstandyq kompanııalardyń arasynda eń birinshi bolyp halyqaralyq qor rynogynda 150 mıllıon dollar korporatıvtik oblıgasııa shyǵaryp, KQK men Atyraý–Samara munaı qubyryna Aqtóbe munaıyn jetkizýdi qamtamasyz etetin Keńqııaq–Atyraý qubyryn salyp bitirdi. Osylaısha buǵan deıin amaldyń joǵynan básekege túse almaı, ónimin Orskidegi zaýytqa arzan baǵamen ótkizip kelgen Aqtóbe oblysy eksporttyq munaı qubyrlary arqyly álemdik rynokqa shyǵýǵa múmkindik aldy. Bul elimizdiń munaıyn bir arnaǵa ǵana qosyp qoımaıdy, sondaı-aq strategııalyq “Ǵasyr jobasy” dep atalyp júrgen Batys Qazaqstan – Batys Qytaı munaı qubyrynyń bastaýy bolyp esepteledi. Al onyń ekinshi kezeńi retinde qabyldanǵan Atasý–Alashankoý qurylysy da bıyl bastalyp ketti.
Kómirsýtegi shıkizatyn teńiz arqyly tasymaldaý problemasy da nazardan tys qalǵan joq. Ulttyq kompanııanyń enshiles kásiporny bolyp tabylatyn “QazMorTransFlot” Kaspıı, Qara teńiz jáne Jerorta teńizi basseınderinde otandyq teńiz flotyn qurý, ózimizdiń keme jóndeý bazasyn jasaý arqyly balama tasymaldy qalyptastyrý jolynda biraz sharýanyń basyn qaıyrdy.
Ulan-ǵaıyr ister ne úshin atqarylyp jatyr? Qazaqstan munaıyn álem rynogyna barynsha kóbirek shyǵaryp, el ıgiligin molaıtý úshin. Ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan qarastyrar bolsaq, qazaq munaıyn álemdik qubylysqa aınaldyrý úshin. Solaı, ádemi ómir súrgisi keletin kisi!
6. …bolashaǵy
“Úı ústine úı tikseń, odan da jyly bolady”. О́tken jyly elimizdiń kóne kenishterinen munaı óndiretin “Embimunaıgaz” jáne “О́zenmunaıgaz” kúsh biriktirip, “QazMunaıGaz” Barlaý О́ndirý” AQ quryldy. Sóıtip, júz paıyz memlekettik aksııa paketin ustap otyrǵan elimizdegi jalǵyz kompanııa qazaq munaı alańyndaǵy “PetroQazaqstan”, “Aqtóbemunaıgaz”, “Mańǵystaýmunaıgaz” sııaqty kompanııalardy artqa tastap, “TShO”-dan keıingi ekinshi óndiris alybyna aınaldy.
Eger bul eki kompanııany biriktirmegende, Qazaqstanda júrgen sheteldik transulttyq korporasııalar taǵy da mıyǵynan kúlip otyra berer edi. О́ıtkeni, Kaspıı munaıyn ıgerýde olarǵa basy artyq básekelestiń keregi shamaly. Al Qazaqstan Kaspııge qaraı óz úlesin qarpyp qalý úshin aǵylǵan uly kóshten qalyp qoısa she? Ádemi ómirdi ańsap otyrǵan álgi kisi munaı saıasatymyzdaǵy qateligimizdi keshire me? Keshirmeıdi. Bılik osyny oılap jantalasyp jatyr. Jarasymdy jantalas! Onyń ústine…
Adamzattyń múldem oryndalmaı ketetin jalǵyz armany bar. Ol endi eshqashan da perpetýým-mobıleni jasaı almaıdy. Fızıkterdiń de, lırıkterdiń de kúni búginge deıin aıy ońynan týmaı-aq qoıdy. Áı, endi onyń jóni bola qoımas! Máńgilik dvıgateldi bir tapsa, Eınshteın kókem oılap tabar edi, ol da baqılyq bolǵaly qash-shan! Teńdessiz qozǵaýshy kúshti shyǵaramyn dep, jaman saraıynda kúndiz-túni azapqa túsken Vasılıı Shýkshınniń keıipkeri de eń sońynda el-jurtqa mazaq bolyp tyndy.
Solaı eken, munaı adam balasyna áli kerek. Uz-a-a-a-a-a-q ýaqyt boıy. Tirshilik jasaýy úshin! Laıyqty ómir súrýi úshin!
Sharhan QAZYǴULOV.
29 maýsym 2005 jyl
