Ulttyń únine aınalǵan basylymnyń dál osy sıpattaǵy bir oqyrmany Qaraǵandy oblysyndaǵy Shet aýdanynyń ortalyǵy Aqsý-Aıýly kentinde turady. «Egemen Qazaqstannyń» eń egde oqyrmany. Bulaı dep kesip aıtýymyzǵa qadirmendi qarııanyń júzden asqan jasy ǵana emes, el gazetinde ne jarııalanǵanyna áli kúnge deıin qulaq túrip otyratyn ejelgi daǵdysy negiz bola alady. Qudaı qalasa, ata basylymnyń aqsaqal oqyrmany Sháýkeı Juqanuly 15 qańtarda 104 jastyń belesin baǵyndyrmaq.
Aqsaqaldyń kindik qany tamǵan jer – burynǵy Qarqaraly ýezindegi Aqshataý bolystyǵynyń 10-shy aýyly. Qazirgishe aıtqanda, Shet aýdanynyń Qarabulaq aýyly. Bolashaq ustaz osy jerde 1915 jyldyń qaqaǵan qysynda dúnıege kelipti.
Shet óz aldyna aýdan bolyp 1928 jyly qurylǵanda, ortalyǵy áýelde Qyzylespe, sodan keıin Qarabulaq deıtin jerlerde bolǵan. О́ziniń alǵash mektep tabaldyryǵyn attap, til syndyrǵan kezin Sháýkeı aqsaqal bylaı dep esine alady: «Ortakón degen jerde eki bólmeli, qýyqtaı ǵana mektep úıi boldy. Taqtaı eden degen atymen joq, tóbesi tal-terekpen jabylǵan, syrty qara laımen sylanǵan qorjyn úıde bes-alty parta, sosyn qara taqta ǵana boldy. Ol kezde kitap-dápter degen qat edi. Bir kitapty talasa-tarmasa bárimiz jabylyp oqıtynbyz. Muǵalimimiz Seıdilda Sádýaqasov degen kisi boldy. Osy jerde eki jyldaı latyn qarpimen saýat ashtym...».
Shet aýdanynyń ortalyǵy 1930 jyly Aqsý-Aıýlyǵa qonys aýdarǵan soń, bala Sháýkeı Qumjon aýylyndaǵy Badan degen kisiniń qorjyn úıinde oqýyn jalǵastyrady. Týmysynan zerek bala oqýǵa kelgende qamshy saldyrmaǵan. О́zi quralpy balalardyń ishinde bilimge degen yntyzarlyǵymen kózge túsip, ustazdarynyń úmit etken shákirtteriniń biri bolady.
Oqysam-toqysam degen bir ǵana maqsattyń jolyna túsken jalyndy jas 1937 jyly Aqmoladaǵy pedagogıkalyq ýchılıshege túsip, ony úzdik bitirip shyǵady. Uly Otan soǵysy bastalǵan kezde aýdan ortalyǵyndaǵy Ybyraı Altynsarın atyndaǵy orta mektepke qazaq tili men ádebıeti pánderiniń muǵalimi bolyp jumysqa ornalasqan.
Sháýkeı Juqanuly soǵys jyldary aýdandyq oqý bóliminde ınspektor bolyp qyzmet etti. 1943 jyldan bastap úsh jyldaı aýdandyq soǵys komıssarıatynyń mobılızasııalyq áskerı basqarmasynda jaýapty qyzmette bolǵandyqtan, ásker qatarynan bron arqyly bosatylǵan. Al 1948 jyldan bastap bar sanaly ǵumyryn bastaýysh synyptarǵa sabaq berýge arnady. Ulaǵatty ustazdyń uzaq jylǵy eńbegi zaıa ketpedi. Aldynan myńdaǵan shákirt túlep ushty. Olardyń arasynda qoǵam qaıratkeri Qasymbek Medıev, akademık ǵalymdar Baıan Raqyshev, Jambyl Aqylbaev, qarymdy qalamger Rymqul Súleımenov, ǵalym Serik Negımov, jazýshy Kámel Júnistegi, professor Muhametqalı Ábdýov, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen dárigeri Rahymbek Rysbekov, qylqalam sheberi Beıbit Mustafın jáne basqa da esimderi elge máshhúr azamattar bar.
Sháýkeı Juqanuly ustazdyq ete júrip, qalamyn qolynan tastamaı, respýblıkalyq, oblystyq jáne aýdandyq deńgeıdegi basylymdarmen qarym-qatynasyn úzbegen zııaly adam. Ol kisiniń ólke tarıhyna, ult tárbıesine qatysty oıly maqalalary gazet-jýrnal betterinde úzbeı jarııalanyp keldi. 2011 jyly óziniń júrip ótken ómir jolyna sholý jasap, «Tábárik» atty kitap jazdy. Bul týyndysynda qazynaly qart qazaq halqynyń azattyǵy úshin jan aıamaı kúresken erlerdiń eren isterin keıingi urpaqqa ónege etip, sonymen qatar Shet aýdanynyń ósip-órkendeýine eńbegi sińgen azamattar týraly da zor súıispenshilikpen qalam terbegen.
Gazet degennen shyǵady, Sháýkeı ustaz «Egemen Qazaqstan» gazetine ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynan bastap úzbeı jazylyp, kárilik jeńip, kózden qalǵansha bir de bir sanyn qur jibermeı oqyǵan turaqty oqyrman. «Men oqı bastaǵanda «Egemen Qazaqstan» gazeti «Sosıaldy Qazaqstan» degen ataýmen latyn álipbıinde shyǵatyn. Ol kezdegi bas redaktordyń Aıtmuhamed Mýsın ekendigi esimde qalypty», dep eske alyp otyrady aqsaqaldyń ózi. Qarııanyń bertinge deıin «Egemenniń» tigindisin jınap, soǵan óziniń qymbat qazynasy esebinde qarap kelgenin balalary da rastaıdy. «Bizdiń es bilgeli kórgenimiz – úıdiń túpki bólmesinde gazet tigindileri tutas qabyrǵany alyp, qalanyp turatyn. Ákeı qoly qalt etkende, sarǵaıyp ketken álgi gazetterdi erinbeı aqtaryp, oqyp otyratyn», deıdi Sháýkeńniń uly Rahat. «Atamnyń jady óte myqty, – deıdi otyz jyldan astam ýaqyt qarııanyń qas-qabaǵyn baǵyp kele jatqan kelini Alma. – Áli kúnge deıin eshteńeden jańylyspaı, estelik aıtyp otyratynyna qaıran qalamyz. Tipti, shákirtteriniń qaı jerde, qandaı qyzmette júrgenin de esine saqtap alǵan».
Sháýkeı Juqanuly kezinde ózimen úzeńgi qaǵystyryp jumys istegen áriptesterin qurmetpen eske alyp otyrady. Ásirese, sonaý 30-shy jyldardan beri qyzmettes bolǵan Jumataı Qutjanov, Hasen Sárinjipov syndy ardaqty azamattar týraly aıtqanda erekshe tebirenisti kúıge túsedi. Hasen Sárinjipov demekshi, bul kisi Shet aýdanynyń oqý-aǵartý salasyndaǵy alǵashqy qarlyǵashtardyń biri boldy. 1936 jyly Eńbek Qyzyl Tý ordenimen nagradtalǵan. Aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqaryp, odan keıin mektep dırektory, aýatkom tóraǵasynyń orynbasary bolyp kóp jyl qyzmet istedi. Ardager ustaz Tómengi Qaıraqty orta mektebinde zeınetkerlikke shyqqansha abyroımen eńbek etken. Búginde osy mektep Hasen Sárinjipovtiń esimimen atalady. Bul kisiniń kezinde elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstri bolǵan Aslan Sárinjipovtiń týǵan atasy ekenin de aıta ketken jón.
Sháýkeı Juqanuly men zaıyby ekeýi segiz bala ósirip, ulyn – uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrǵan. Búginde aqsaqaldyń báıbishesi, «Altyn alqa» ıegeri Nurǵıza ana ómirden ozǵan. Ekeýiniń baýyrynan órbigen ul-qyzdan 23 nemere, 27 shóbere jáne 1 nemene kórdi. Qazir aqsaqal kishi uly Rahat pen kelini Almanyń qolynda turady. «Jasy kelgen adam ǵoı, bul kúnde ákemizdiń qulaǵy aýyr estıdi, kóz nury da taıa bastaǵan», deıdi balalary. Dese de, kópti kórgen qarııa kúndelikti bolyp jatqan habar-osharǵa kádimgideı eleńdep otyrady eken. Balalary da qarııanyń kóńilin jyqpaı, «Egemen Qazaqstan», «Ortalyq Qazaqstan» syndy gazetterdiń qyzyqty degen maqalalaryn daýystap oqyp berip turatyn kórinedi.
«Menińshe, – deıdi Sháýkeı aqsaqaldyń uzaq jyldar ustazdyq etken Gúlmıra esimdi qyzy, – ákemizdiń kóp jasaǵandyǵynyń syry onyń erekshe meıirbandyǵynda bolsa kerek. Ol kisi ashý shaqyryp, adam balasyna daýys kótergen jan emes. Únemi kúlimsirep, aınalasyna shýaq shashyp júredi». Al Sháýkeńniń atalas inisi, etnograf-jazýshy Tórehan Maıbastyń myna pikiri de kóp jaıttan habar berse kerek. «Aýdanymyzdyń, óńirimizdiń abyz shaly osy kisi. Aýyzynyń dýasy bar adam. О́mirinde osy kisiniń dármensizdik tanytqanyn kórgen emespin. Jasy kelip otyrsa da taıaq ustamaıdy. Eshkimge súıengisi joq. Masyldyq pıǵyldan taza ada. Sense tek ózine ǵana senedi. Eki aıdyń arasyn ushtastyratyn óliarasy bolady. Sháýkeı aqsaqal da sol sııaqty. Eki urpaqty jalǵastyryp turǵan altyn kópir ispetti», dep jazǵan eken burynyraqtaǵy bir maqalasynda belgili qalamger.
Sháýkeı Juqanulynyń jarty ǵasyrlyq ustazdyq qyzmeti memleket tarapynan laıyqty baǵasyn alǵan. KSRO Halyq aǵartý isiniń úzdigi, Qazaq KSR Halyq aǵartý isiniń úzdigi, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen mektep muǵalimi, «Shet aýdanynyń qurmetti azamaty» syndy ataqtary bar. «Respýblıkaǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgimen jáne «Eńbek ardageri» medalimen marapattalǵan. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń quttyqtaý haty da qart ustaz maqtan tutatyn qurmet belgisiniń biri.
Ustaz Sháýkeı Juqanulynyń 100 jasqa tolǵan mereıtoıy 2015 jyly aýdan kóleminde keńinen atalyp ótti. Sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov pen onyń orynbasary Esenǵazy Imanǵalıev Aqsý-Aıýlyǵa arnaıy kelip, Premer-Mınıstrdiń orynbasary qol qoıǵan quttyqtaý hatty tapsyryp, qart ustazdyń ıyǵyna oqaly shapan japqan bolatyn. Bul – óziniń bar ǵumyryn bala oqytýǵa, ultqa ustyn bolarlyq urpaq tárbıeleýge arnaǵan ardaqty janǵa kórsetilgen laıyqty qurmet edi.
Kózi tirisinde «Ustazdardyń ustazy» degen qurmetti ataqqa ıe bolǵan Sháýkeı aqsaqaldy Arqa jurty qadir tutady. Oblys basshylyǵy, bilim salasynyń tizginin ustaǵan azamattar muǵalimderdiń jyl saıynǵy mártebeli merekesinde Sháýkeı Juqanuly syndy shákirtinen sharapatynan aıamaǵan aıaýly jannyń aldynda syı-qurmetten aıanbaıdy. Byltyr da ustazdardyń ulyq merekesinde qadirmendi muǵalimge «Bilim salasyn damytýǵa qosqan erekshe úlesi úshin» atalymy boıynsha oblys ákiminiń syılyǵy – 1 mıllıon teńge tabys etildi. Qazaqstannyń qart ustazy, «Egemenniń» eń egde oqyrmanynyń bul syılyqty óz aıaǵymen baryp alǵanyn dátke qýat ete otyryp, júz jasaǵan jaısań jan aramyzda din aman júre berse eken dep tileısiń!
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany
