Taý tulǵaly aǵamyzdyń maǵynaly ǵumyryn, qalamgerlik qýatyn egemendigimizden bóle-jara qaraýǵa bolmaıdy. О́rshil rýhqa toly bolmys-bitimi, ulttyq múdde synǵa túskende eshnárseden de taısalmaıtyn júrek jutqan batyrlyǵy jas býynǵa úlgi etilse, táýelsizdigimizdi aspannan jaýǵan tegin quımaqtaı kóretinderge úlken oı salar edi. Eshkimge uqsamaıtyn, ózgelerden erekshelenip turatyn kemel kúreskerlik, ultjandylyq qasıetteri jaıly ańyzǵa bergisiz áńgimeler el ishinde áli kúnge deıin aıtylady. Onyń bir mysaly tómendegideı. Egemendigimizdiń eleń-alań shaǵynda Qyzyljar óńirinde de saıası sahnadaǵy talas-tartystardyń qyzyp turǵan shaǵy edi. О́zderin «ult» retinde sanap, osy jerdiń egesindeı keýde qaǵyp júretin kazaktar táýelsizdikke qarsylyq retinde ruqsat etilmegen mıtıng ótkizilgeli jatyr degen shuǵyl habar tıisimen at tóbelindeı ult janashyrlary saıası-aǵartý úıine sýyt kelgen. Qaraqurym toptyń qoldaryn ońdy-soldy siltep, ekilene, lepire sóıleýlerine qaraǵanda qaıtse de jeńistik bermeımiz degen sııaqty áýmeser qylyqqa ábden boı aldyrǵandaı. Osy kezde Mákeńniń qyraǵy kózi áldebireýdiń KSRO-nyń qyzyl týyn qadaı bastaǵanyn baıqap qalyp, ántek qımylmen qasyna jetip barǵan. Týdy qolynan julyp alyp, laqtyryp jibergen. Qazaq-orys arasynda bedeldi, ózin syılata da, tyńdata da biletin, kúndeı kúrkiregen daýsy bar aǵamyzdyń mysy basqan bolý kerek, týdy jerden kóterýge eshkim táýekel ete almaǵan. Sol-aq eken, jıynnan da bereke ketip, uıymdastyrýshylar maqsattaryna jete almaǵan kúıi tarasyp tynǵan.
Jaryq kúnde jarq ete qalǵan naızaǵaıdaı áser etetin maqalalaryn qaýym taǵatsyzdana tosatyn, izdep júrip oqıtyn. Myna bir oqıǵa jadymda jattalyp qalypty. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary oblystyq «Lenın týy» (qazir «Soltústik Qazaqstan») gazeti redaksııasyna bir beıtanys kisi keldi. Ábden sharshaǵany júzinen de, ilbı basqan júrisinen de bilinip turdy. Sóıtse, ádildik izdep barǵan emen esiktegiler dopsha qaqpaqyldap, bir-birine siltep, ábden qajytqanǵa uqsaıdy. «Maǵan Málik degen jýrnalıst kerek edi» dedi báseń únmen eki búktetilgen kúıi oryndyqqa otyra berip. Uzyn sózdiń qysqasy, eki tilge birdeı júırik Mákeń qoldan jasalǵan nebir kedergilerge qaramastan «Prokýrordyń kelini asylyp óldi» degen maqalany orys tilinde de jarııalap, tabanynan taýsylǵan qarııanyń úmit otyn qaıta jaqqan edi. «Qazaq tili» qoǵamy janynan qazaq jáne orys tilderinde shyqqan «Qyzyljar» gazetiniń betterinde jarııalanǵan «Iz «demokratov» – v seksoty», «Razgovor na chıstotý s kollegoı», taǵy basqa maqalalaryn orys jurtshylyǵy izdep júrip oqydy. Al «Arazdyqty qozdyrýdyń taǵy bir túri» degen maqalasy menmensigen talaılardyń aptyǵyn basqan, aýyzdaryna qum quıǵan. Onyń sońy «Sibir kazaktarynyń jerlestigi» uıymyn tirkettirmeýge ákelip soqtyrǵan.
– Mákeńniń azan shaqyryp qoıǵan aty – Maıdan. Ákesiniń qarýlas dosy «Qyzyl armııa jappaı shabýylǵa shyqty. Bul balanyń aty Maıdan bolsyn» degen eken. Aqtyq demi taýsylǵansha máńgilik maıdan kúresinde júrdi. Kózi tirisinde eki ǵana marapat buıyrypty. Jýrnalıster odaǵynyń syılyǵy osy saladaǵy qajyrly eńbegi úshin tapsyryldy. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine 10 jyl» merekelik medalimen marapattalýshylardyń tizimine egemendikke úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn sheneýnikterdiń, tipti qazaq tiline memlekettik mártebe berýge qasarysa qarsy shyqqandardyń enip ketkenin aımandaı áshkerelep, «Egemenniń» betinde «soıyp salǵan».Táýelsizdikti nyǵaıtý jolynda qalamymen qaırat kórsetken Mákeńniń tósine merekelik medaldi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basshylyǵy taqqan bolatyn.
Eń zor iltıpat – halyqtyń qurmeti. Degenmen ult múddesi úshin sińirgen ushan-teńiz ıgi isterin jergilikti bıliktiń eskermeı kele jatqany qynjyltady. Alasapyran ýaqytta elim, jerim dep júrekteri lúpildeı soqqan qyzyljarlyq patrıottardyń aldyńǵy leginde Mákeńniń kósh bastap júrgenin olardyń bilmeýi múmkin emes. «Alýa – meniń aıdynym» jınaǵyna toptastyrylǵan estelikter bóliminde ol jóninde taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan. Keıbirin keltireıik.
Qýat Esimhanov, qoǵam qaıratkeri:
– Qandaı máseleni kóterse de odan nátıje shyǵarmaıynsha, jerine jetkizbeı qoımaıynsha tabandylyq kórsetetin adam edi. Ana tili men rýhymyzdyń joqshysy, janashyry retinde de teriskeı óńirindegi qazaq tiliniń jaǵdaıy men halyqtyq namys, ulttyq rýh jaǵy kósh keıin qalyp qoıdy dep ashyq aıtyp júrdi.
Sabyr Seńkibaev, ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty:
– Bir sessııada oblystyń sol kezdegi ákimi V.Gartman esep berip: «Jylý joq, gaz joq, kómir joq, aqsha joq, qaıdan alýdy bilmeımiz» dep jylańqylana bastap edi, Málik ornynan atyp turyp: «Onda siz bul jerde ne qylyp tursyz, bul sózdi sol TES-tiń kochegary da aıtyp beredi. Halyqty qarańǵylyqta tońdyryp-jaýratyp otyrǵan, qolynan túk kelmeıtin sizderdeı basshylardy sottaý kerek», dep únin óshirip edi.
Jaqsybaı Samrat, jazýshy:
– Soltústiktegi jiliginde namysy, qanynda ulttyq sezimi bar qazaq ataýlynyń bári Mákeńniń tóńiregine toptasqan edi elimiz táýelsizdik alǵan jyldary...Tabandy kúres júrgize bilgen Mákeń aty búkil respýblıkaǵa belgili bolǵan arandatýshy Sýprýnıýk degendi de eki jylǵa sottatyp tynǵan bolatyn. Sózderi men dálelderi sýdıany bultartpaı tastaǵan. «Eger Sýprýnıýk osy joly ádil jazasyn almasa, onda onyń aıtyp júrgenderi sizdińshe durys bolǵany. Siz de sony moıyndaǵanyńyz. Siz de «qazaqtyń tili jabaıylardyń tili, ózderi nas, nadan» dep sanaǵanyńyz» degen edi. Sóıtip, buǵan deıin eki ret sotqa tartylsa da aman ketken jádigóı aqyry temir tordyń ar jaǵynan bir-aq shyqqan.
Osy aıtylǵan pikirler orny bólek, bilimi jan-jaqty tulǵanyń kesek minezin aıǵaqtap turǵany anyq.
О́kinishke qaraı, bilikti de kásibı qalamgerdiń shyǵarmashylyǵyn aıtpaǵanda el múddesi jolyndaǵy qaharmandyqqa toly jankeshti kúresin jas býynnyń bilmeýine qaraǵanda aty umytylyp, esimi kómeskilene bastaǵandaı kúı keshetinimiz ras. Sondyqtan da kóshege esimin berý, ol turǵan úıge eskertkish taqta ornatý, basqa da ulyqtaý sharalaryna birinshi kezekte halyq qalaýlylary aralasyp, bastamashy bolǵany jón. Oblystyq máslıhattyń depýtattyǵyna eki ret saılanǵan áriptesteriniń halyq amanatyn qaltqysyz atqarǵan ıgi isterin nasıhattap, tájirıbege aınaldyrsa, kórsetilgen kóp qurmettiń biri emes pe? О́zderine berilgen quzyretter aıasynda jergilikti bılikti de ıiltip, degenine kóndirer edi. Ekinshiden, jas qalamgerler úshin Málik Muqanov atyndaǵy arnaıy syılyq belgilenip, baspasóz merekesi qarsańynda tapsyrylsa, qandaı ǵanıbet. Bilim oshaqtaryna máliktaný dárisin engizý, artynda qalǵan mol shyǵarmashylyq murasyn zerdeleý, arnaıy taqyryp retinde zertteý, jınaq etip bastyrý – keleshektiń isi.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
