Úsh ret atqanda ólmegen aqyn
Dúısenbi, 27 tamyz 2012 16:40
Taǵdyrdyń túrin qarashy,
Dushpannyń ótti jalasy.
Mendeı-aq turar qazaqtyń,
Boldym-aý degen balasy.
Dúısenbi, 27 tamyz 2012 16:40
Taǵdyrdyń túrin qarashy,
Dushpannyń ótti jalasy.
Mendeı-aq turar qazaqtyń,
Boldym-aý degen balasy.
Pyshan aqyn.
Úsh ret atylǵanda ólmegen aqyn týraly syr Jetisý ólkesinde urpaqtan urpaqqa taralyp, ańyz bolyp keledi. Shynynda da adam bir oqtyq qana emes pe? Al bir emes, úsh márte keýdesin ý qorǵasyn tesip ótkende qara jerde taban tirep turyp alǵan janda qandaı qudiret bar? “Tipti sol múmkin be?” – degen suraqqa kýáler: “Shyryldaǵan shyndyq!” dep jaýap beripti. Iá, adam sengisiz aqıqattyń da bolatyny ras-aý. Dúnıe tolǵan tylsym kúsh qoı…
Bul oqıǵa 1921 jyly Taldyqorǵan aımaǵynda bolǵan. Bolshevıkter qazaq jerinde Keńes ókimetin ornata bastaǵan kezeń. Ultymyzdyń “baılar taby” jáne “kedeıler taby” dep jiktele bastaǵan shaǵy… Qyzyl komıssarlardyń aıdarynan jel esip, qylyshynan qan tamyp turǵan zamanda Shaıqorǵan degen jerge Taldyqorǵannyń árbir aýylynan ókilder jınalyp, kógalǵa alqaqotan otyrǵyzylady. Mezgil shilde aıy. Ortaǵa eki adam aıdap ákelindi. Biri – Qojahmet baıdyń qol-aıaǵy bos. Ekinshisi – Jálmendeuly Pyshan aqynnyń qoly artyna baılanǵan.
Ataqty baı Qojahmet dindar, momyn jan eken. El-jurtyna baǵyshtap aqtyq ret til qatypty: “Ýa, halaıyq, sońǵy saparǵa attanyp baramyn. Pendemiz ǵoı. Bireýge isim batyp, bireýge tisim batqan shyǵar. Qııanat-qatelikterim úshin bárińizden ǵafý ótinemin. Qaryzym bolsa óteıin. Má, mynany alyp, qajetterińe jaratyńdar. Qalǵanyn moldaǵa berip, quran oqytyńdar maǵan”, – dep bir dorba altyn-kúmis teńge laqtyrypty.
Sonda bir kedeı dorbany qaǵyp alyp: “Má, saǵan duǵa”, dep eki saýsaǵynyń arasynan bas barmaǵyn shyǵarypty. Jınalǵan jurt “qaranıet” dep laǵnet aıtqan eken álgige.
Qojahmet baı bir ret atylǵanda qalpaqtaı ushyp, jan tásilim etipti. Al qoly artyna baılanǵan boıy bıik, zor deneli Pyshan aqyn ishi ottaı janyp tursa da, osaldyq tanytpaı qasqaıyp turyp qarsy alypty ólimdi… Eń tańqalarlyǵy, bul da emes. Basqada… Bir ret atylǵanda qulamapty. Ekinshi ret atylǵanda da qulamapty. Úshinshi ret atylǵanda da jel shaıqaǵan qaıyqtaı teńselip turyp alypty. Tek tórtinshi, besinshi ret atylǵanda ǵana kesken terekteı qulap túsipti. Sonda ony ajalǵa bermeı taıtalasqan ne qudiret? Ne jumbaq? Munyń jaýaby áli kúnge sheıin tabylmaı keledi.
Osy ólim jazasy týraly shyndyqty jetkizgen jerlesimiz Qanabek Baıseıitov eken. Ol bozbala shaǵynda sol qatań jazalaý prosesine qatysyp, bárin kózimen kóripti. Jazýshy Bek Toǵysbaev ta, jýrnalıst Muǵalimbaı Jylqaıdarov ta Jálmendeuly Pyshan aqyn jaıly estelikterinde aqıqatty Qanabek Baıseıitovten estigenderin jazady.
Taǵy bir túıini sheshilmegen jumbaq – Pyshan aqynnyń óltirilgennen keıin eki saǵattan soń aqtalyp shyqqany. Shabarmannyń joǵary jaqtyń “bostandyqqa jiberilsin” degen qaýlysyn keshiktirip jetkizgeni… Bul ne? Keńes ókimetiniń ózin-ózi aqtap, bar báleni jergilikti shash al dese, bas alatyndarǵa aýdarǵany ma? Álde… gáp basqa ishki esepte me?
Qalaı deseńiz de jurt qorqynysh arqalap qaıtty qandy oqıǵadan. Olar jańa ókimettiń qan ýystap týǵanyna, eshkimge aıaýshylyq tanytpaıtyn qorqaý pıǵylyna kýá boldy. Olardyń jazyǵy baı bolǵany edi. Pyshan bolsa, ári aqyn, sazger, saıatshy, ári bolys.
Ákesi Jálmende bı de dańqty adam bolǵan. Bolys kezinde Qunanbaımen dámdes bolǵany da tarıhtan belgili. 1901 jyly baýyry Bımende ekeýi Mekkege qajylyq saparǵa attanyp, sol jolda 55 jasynda aýyryp qaıtys bolady. Jálmende bı Pyshandy 18 jasynan bılikke baýlyǵan. Pyshan óz zamanynda da birneshe márte bolystyqqa saılanǵan. Keńes tusynda da bolys bolǵan. Sondyqtan onyń baǵyn qyzǵanýshylar da, kóre almaýshylar da kóp bolǵan desek te onyń kinási ólimge laıyqty emes edi.
Barlyq aqyndar sııaqty Pyshan aqyn da óz bolashaǵyn, óziniń atylatynyn da, ajal taıanǵanyn da boljaı bilgen. Dúnıeden óter saǵatyn da dál ataǵan óleńinde. О́z ómirin óleńine ózek etken.
Jálmendeniń balasy Pyshan edim,
Zamanynda men-daǵy kisi-aq edim.
Abaq, Taraq bas qosyp jıylǵanda,
Túıinderin qııatyn pyshaq edim.
Bas qosqanda jıylyp Abaq, Taraq,
Ne deseń de aýzyma turdy qarap.
Erdiń quny eki aýyz sózben bitip,
Daýy bitip aldymnan ketti tarap.
Sulý qushyp shalqydym, mindim jorǵa,
Suńqar, lashyn, aq tuıǵyn alyp qolǵa.
Aldy-artymdy qorshalap qyryq jigit,
Qumaı tazy salaqtap júrdi sonda.
Kórdińiz be, óz zamanynda qandaı adam bolǵan ol.
Pyshan aqyndy ólerinen úsh kún buryn jan joldasy Jaqyp eki ulyn kepildikke berip, úsh kúnge surap alyp, jubaıy Qaıshamen, ul-qyzymen júzdestirip qonaq etedi.
Aǵaıyn-týǵandary men joldas-joralary syrt aınalǵanda Jaqyp ony arashalap almaq bolyp, advokat jaldap, mal-múlkin aıamaı shashady. Sonda aqyn dosyna aıtqan eken:
Aqyrettik sen Jaqyp dosym ediń,
Aq nıetpen kóńildi qosyp ediń.
Qalatuǵyn emespin men atylmaı,
Ustalǵanda-aq o basta shoshyp edim.
Mal-basyńdy tiktiń de kepilge aldyń,
Dostyǵyńa o, Jaqyp jetip aldyń.
Jora-joldas, aǵaıyn barshasynan,
Adamdyǵyń o, Jaqyp ótip aldyń.
Pyshan úshin janyn jaldap, jantalasyp, balalaryn kepildikke qııatyn Jaqyp kim edi? Ulty tatar, esimi Iаkýp áke-sheshesinen jastaıynan-aq aırylǵan tuldyr jetim. Jálmende bıdiń sharýasyna 9 jasynan bastap jaldanypty. Adaldyǵymen bıdiń beıilin alyp, tól balasyna aınalǵan. Aqyry bı úıiniń bar sharýasyn ózi atqaryp, iskerlik tanytqan soń aǵa sultan Jálmende ony óz qolymen úılendirip, balasymen tós qaǵystyryp, aqyrettik dos jasaıdy. Keıin ony jańa kásip – saýdaǵa baýlıdy. Sóıtip Jaqyp Qapal ýezindegi eń iri saýdagerge aınalady.
Jaqyp dosynyń úıinde Pyshan aqyn úsh kún jatady. Eń sońǵy túni óte qorqynyshty tús kóripti. Shoshyp oıanǵan soń kórgen túsin jubaıy Qaıshaǵa bylaı baıandaıdy:
Basyń keter Qaıshajan tósegińnen,
Búgin kóńilim pás boldy keshegiden.
Shyqpaıtuǵyn tereńge tústim Qaısha,
Kóre almaǵan dushpannyń ósegimen.
Kóter Qaısha basyńdy,
Kúnniń kózi ashyldy
Darııadaı kóńilim
Sý sepkendeı basyldy…
degende, Qaısha jylap qoıa bermeı me. Sonda Pyshan aqyn:
О́zińdi-óziń Qaıshajan jasytpaǵyn,
Jasyp turǵan kóńilimdi pás qylmaǵyn.
Qaısha saǵan aıtatyn bir armanym
Suńqar ornyn qarǵaǵa bastyrmaǵyn, – deı kelip:
Ahaý, Qaısha jaısańym,
Qaısy birin aıtamyn.
Erteń saǵat toǵyzda,
Dúnıeden qaıtamyn, –
dep syrttan at dúbirin estıdi de, janalǵyshtardyń kelgenin bilip, jubaıymen de, jan dosy Jaqyppen de qımaı qoshtasady.
Pyshan aqyndy túrmede birge otyrǵan jigitter qashýdy uıymdastyryp, qutqarmaq ta bolǵan eken. Marqum Muǵalimbaı Jylqaıdarov óz esteliginde Almaty oblysy “Progress” keńsharynyń turǵyny, aqyn Ásimhan Qosbasarovtyń esteligin keltiredi. Ol muny túrmede Pyshanmen birge otyrǵan Jylankóz degen jigitten estipti.
Pyshan túrmeden qashýdan úzildi-kesildi bas tartqan kórinedi. Jaman atqa qalǵysy kelmeı, aqtalyp shyqpaq bolǵan shyǵar. “Alla taǵala ony buıyrtpasa, ajal qusharmyn. О́limniń erte, keshi ne”, – dep qasarysyp otyryp alypty.
О́tken ómirdi kóńil tarazysyna salsań, 1921 jylǵy Shaıqorǵandaǵy ólim jazasyn jurttyń kózinshe júzege asyrý Qazaqstandaǵy úlken zobalańnyń bastaýy sııaqty. Sol sátte ony eshkim bilmedi, árıne. Arada biraz jyl ótken soń qazaq baılarynyń mal-múlki tárkilendi. Momyn qazaqtar jappaı ashtyqqa ushyrady. Shetelge qonys aýdarǵan baılar aman qalyp, elde qalǵandarymen “tap jaýy” retinde qııan-keski kúres júrgizildi. Qulaq kesti quldyń tuqymy bolý, kedeı urpaǵy bolý maqtanyshqa aınalǵan zaman bastaldy.
Elimiz táýelsizdik alǵan soń urpaqtary men jerlesteri týǵan jeri Baıshegirde, Kópbirlik aýylynda Jálmende bı men Pyshan aqynǵa as berip, rýhyna taǵzym etti. Jerlesi Kóbes Aqylbaev syndy ulaǵatty azamat Pyshan qaza bolǵan Shaıqorǵanda eskertkish ornatty. Taldyqorǵan pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń oqytýshysy, óner zertteýshisi, jerlesi Mııat Kópelbaev “Balasy Jálmendeniń Pyshan edim” atty kitap shyǵardy. Ol aqyn jaıynda kóp derekter jınap, óleńderin qurastyryp, estelikter jazdyryp, aqyn babasy aldyndaǵy perzenttik paryzyn ótedi desek te bir ókinish ózekti órteıdi.
Qazaq ókpege qısa da azamattaryn ólimge qımaýshy edi ǵoı. Aǵaıyndar arasyndaǵy kóre almaýshylyqty, baqastyqty, kúnshildikti bolshevıkter óz saıasattaryna qalaı sheber paıdalana bilgen deseńizshi…
Shynynda da “halyq jaýy” dep atylǵan Pyshan aqyndy aq ólimmen arýlap kóme almaı, “arysym” dep el-jurty, týǵan-týysy, bala-shaǵasy joqtaı da almaǵan shyǵar. О́z ajalynan qaza tapsa, sáni men saltanaty jarasqan kúmbez ornatar edi ǵoı týystary. Oǵan baılyǵy men dáýleti jeter edi… Endi jer betinde belgisi de joq. Jan tapsyrǵan jeri – Shaıqorǵan belgili. Al quran oqytyp, rýhyna taǵzym eter molasyn keıingi urpaqtary bilmeıdi… Onyń da jóni bar. Uzaq jyldar boıy Keńes ókimeti Pyshan aqynnyń atyn ataýǵa da tyıym salyp keldi. Ol ol ma, belgili jazýshy Balǵabek Qydyrbekuly óz esteliginde bylaı dep jazdy: “Pyshannyń bir áni “Aq sháınek, sary samaýryn”. Bul án irili-usaqty ánshiler aýzynan estilip qalyp júretin. Biraq Keńes ókimeti kezinde Pyshan aqynnyń atyn ataýǵa tyıym salynǵan. Aty sybyrlap aıtylatyn. Dúnıede ondaı adam bolmaǵandaı. Avtory umyt qalǵandaı. “Pyshannyń ánin aıtyńyzshy”, – dep ótinish jasaǵany úshin Sholaq Qarǵaly aýylynyń azamaty, kolhozdyń tóraǵasy Ámire Shyrymbaev 1937 jyly atylyp ketken”.
Osyndaı tym qorqynyshty jaǵdaıda kim Pyshan aqynǵa at shaptyryp as berip, molasyna baryp ashyqtan-ashyq quran oqyta alar edi.
Mundaı múmkindik tek Qazaqstan táýelsizdik alǵanda ǵana týǵan joq pa.
Men oılaımyn, Pyshannyń ákesi aǵa sultan Jálmende bı jaryqtyq ıen baılyǵynyń balasyna bále bolyp jabysatynyn bilmeı ótti-aý.
Pyshan babamyz túrmede jatqanda dos-jarlaryna, joldas-joralaryna óleńmen hat jazyp, bir molda arqyly jiberip jatqan ǵoı. Súndetbaı qajyǵa jazǵan bir hatynda:
Qajeke shaıan bop tur jıǵan malym,
Úsh júzge meniń atym bolǵan málim.
Qaqsatty qarańǵy úıde talaı jandy,
Kim bilgen qudirettiń ne qylaryn, – deıdi.
Endi “Aqqý edim kóldegi” atty ániniń joldaryna zeıin qoıaıyqshy:
Aǵaıyn tilektespin amanyńa,
Men-daǵy dúrildedim zamanymda.
Qaz taban júırik edim tas batpaǵan,
Qadaldy temir tiken tabanyma.
Abaqty aty jaman saraı eken,
Aldynda sypyrýshy malaı eken.
Qus tósek, mamyq jastyq jatqan Pyshan
Qudaıdyń qudireti qalaı eken, – dep ózin de aıamaı tabalaıdy-aı.
Ústinen aryz túsip, jazyqsyz jala jabylyp, túrmege qamalǵannan keıin de saýatty Pyshan joǵary jaqqa óziniń kinásiz ekenin aıtyp, aryzdar joldaǵan. Dosy Jaqyp ta, advokat jaldap, Almatyǵa jibergen. Ekinshi áıeli Balqııa da ádildik izdep Tashkentke saparǵa attanypty. Aryz zań oryndarynda qaralyp, tekserilip, kinásizdigi anyqtalyp, qaýly qabyldanǵansha úsh aı merzim ótken ǵoı. Gýbernııanyń sheshimi Pyshan atylǵannan keıin eki saǵattan soń jetkizilgen. Shabarman ákelgen qundy qujatta: “Atylmasyn”, – degen buıryq bar eken.
El ishinde sol sheshimdi sholaq belsendiler ádeıi keshiktirgen degen pikir de bar. Meniń oıym basqasha. Joǵarydan silteme bolmasa, ataqty qazaq azamattaryn halyqtyń kóz aldynda atyp tastaý sııaqty qatal úkimdi jergilikti basshylar júzege asyra alar ma edi. Kisi qanyn moıynǵa júkteý de ońaı emes shyǵar. Dáýlettilerdi “tap jaýy” dep qýǵyn-súrginge ushyratyp, bas ımegenderiniń kózin joıyp, jergilikti ultty qorqytyp, jańa qoǵamdy moıyndatý – Keńes ókimetiniń uzaqqa sozylǵan saıasaty ǵoı…
Sol kezdegi qaısybir adamdardyń esimi qalyp jatyr el esinde. Al 1921 jyldan beri 80 jyl ótse de Pyshan babasyn umytpaıdy el-jurty. Ony máńgilik rýhqa aınaldyrǵan – aqyndyǵy, ánderi, talanty.
О́leńimen ómirin jyrlady. О́leńimen muń-sherin aıtty. О́leńimen armanyn asqaqtatty. О́leńimen, ánderimen ókinishin qaldyrdy amanatqa. Sol ókinish urpaqtarynyń ishin órteıdi áli. Sol ókinish jerlesteriniń de ózegin ýdaı ashytady. Sol ókinish 80 jyldan keıin meniń de qolyma qalam aldyryp otyr…
Jetisý ólkesinde óziniń alǵashqy qadamyn el ardaqtysy – aqyndy atýdan bastaǵan Keńes dáýiriniń ǵumyry da 70 jylǵa ǵana sozyldy.
Al úsh ret atylǵanda ólmegen Pyshan aqynnyń “Qaısha”, “Qyz Balqııa”, “Dúnıe-aı”, “Ýgaı-aı”, “Ala qarǵa”, “Áli-aq óter zaman-aı”, “Qoǵaly-aı” ánderi aýyl keshterinde áli shyrqalady.
Máken О́SERBAEVA,
jýrnalıst.
Úshtóbe qalasy.
31 shilde 2002 jyl.
