Bar álemniń tirshiligin ǵalamtor sıqyrly aına sııaqty kóz aldymyzǵa tosyp otyr. О́mir bolǵan soń onyń alasy da, qulasy da bolatynyn kóz kórgen. Alaıda, boıjetip kele jatqan qyzdardyń arasynda beti ashylǵan, ashynǵan, adasqan qyzdardyń úlesi kóbeıgen saıyn qoǵam alańdaýǵa mindetti. Máselen, ótken jyly elimizde 50 myńǵa jýyq qaragóz gımenoplastıkanyń kómegine júgingenin, qyzdardyń páktigin satatyn halyqaralyq saıttardyń anketalyq bazasynda bizdiń boıjetkenderimiz jetkilikti ekendigin aıtsaq, mundaı jaǵdaıdy endi búrkemeleýdiń jóni joq.
Osynaý júrek syzdatar jaıttardyń jaı-japsarynan tolyǵyraq málimet alý úshin bıyl qazan aıynda ótkizilgen Halyqaralyq qyz balalar kúnine oraılastyrǵan press-branchqa qatysqan edik. Bul sharanyń «áke-sheshesin» aıtar bolsaq, ony «Shyǵarmashyl bastamashy áıelder lıgasy» qoǵamdyq qozǵalysy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııanyń qoldaýymen jáne Ulybrıtanııanyń Qazaqstandaǵy elshiliginiń kómegimen ótkizdi.
Áleýmettik saıasatpen aınalysyp júrgen qoǵam belsendileri men ákimdiktiń tıisti departamentiniń qyzmetkerleri, quqyq qorǵaýshylar jınalǵan basqosýda óte ózekti máseleler men oqıǵalar búkpesiz baıandaldy.
Qyz balalardyń erte jastan nekege turýy, jynystyq bopsalaý, beı-bereket jynystyq qarym-qatynasqa túsý, qyz alyp qashý, jynystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraý faktileriniń beleń alýy BAQ ókilderimen birge ashyq talqylandy. Keltirilgen statıstıkalardyń ar jaǵynda turǵan adam taǵdyrlary, aıanyshty oqıǵalar týraly az aıtylǵan joq.
Eń soraqysy, zorlaýshy men zorlanýshy arasyndaǵy bitimgerlik mámileni aqsha úshin ata-analardyń ózi jasap otyrǵanynan aqıqattyń tuǵyr tappaı, qańǵyp júrgenin kóresiń. Jıynda bul máselede bóten emes, áleýmettik saıasatpen aınalysyp júrgen zamandastarymyz birqatar zertteýin alǵa tartqan edi. Mysaly, sońǵy ýaqytta kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty qylmystyq quqyq buzýshylyq 14,7 paıyzǵa ósken. Al ólim-jitim 25 paıyzǵa artqan jáne 16 jasqa tolmaǵandarǵa qatysty jynystyq jaqyndasý men jynystyq sıpattaǵy áreketter 59,7 paıyzǵa kóbeıip otyr. Jasy kámeletke tolmaǵan qyz balalardy jezókshelikpen aınalysýǵa ıtermeleý 100 paıyzǵa eselengen. Dárigerlerdiń tekserýinen ótken deni saý qyz balalardyń sany – 46,9 paıyz. Sol sııaqty 18 jasqa deıin birinshi ret tekserilgen qyzdardyń 25 paıyzynda jynystyq joldarynyń qabynýy, ıaǵnı gınekologııalyq aýrýlar bar. Onyń ishinde 22 paıyz qyzda jynystyq jolmen juqqan ınfeksııalar anyqtalyp otyr.
Al Qazaqstandaǵy eń jas ana 13-te ekenin bilesiz be?
Bul az desek, kámeletke tolmaı, bosanǵan analardyń arasynda ólim-jitim 20-29 aralyǵynda, birinshi ret bosanǵandarǵa qaraǵanda 50 paıyzǵa artyq.
Osynaý soraqy kórsetkishter týraly «Shyǵarmashyl bastamashy áıelder lıgasy» qoǵamdyq qozǵalysynyń jetekshisi Ásııa Haırýllına men advokat Janna Ýrazbahova naǵyz jaǵdaıǵa kelgende bul san áldeqaıda az dep esepteıdi.
Ásııa Haırýllınanyń aıtýynsha, sońǵy 5 jylda jasy kámeletke tolmaı jatyp júkti bolǵan jetkinshekterdiń sany 33 myńnan asqan. Demek, bul – 15-17 jas aralyǵyndaǵy qyz balalar. Olardyń 10 myńy túsik jasatýǵa májbúr bolǵan...
BUU qorynyń málimetterine sensek, Qazaqstandaǵy jasóspirimder arasyndaǵy júktilik 1 myń adamǵa 28 oqıǵadan keledi. Sondyqtan da ósip kele jatqan ul-qyzǵa jynystyq qarym-qatynastar týraly jón silteý burynǵydan da kókeıkesti bola tústi. Jahandanǵan saıyn qyz balalardyń quqyǵyn qorǵaý men olardyń reprodýktıvtik densaýlyǵyn saqtaý kerisinshe ózekti sıpat alyp barady.
Zaman alǵa qansha qaryshtasa da qyz alyp qashý da tyıylǵan joq. Kóp jaǵdaıda jasyna tolmaı jatyp aq jaýlyq jamylǵandar nekeli ári baqytty jar bolyp ketýine eshkim kepildik bere almaıdy. Sol sııaqty dinniń atyn jamylyp, búgin úılenip, erteń «talaq» bolǵan taǵdyrlardyń zary tym ashy ári bólek másele.
Yqtııarsyz jynystyq qarym-qatynasqa túsý, zorlyq-zombylyqqa ushyraý balań taǵdyrdy búldirip qana qoımaı, tolysyp-jetilmegen aǵzaǵa qalpyna keltirilmesteı zııanyn tıgizedi. Odan da soraqysy baladan týylǵan balalar – tastandy náresteler qoqystar men ájethanalardan tabylǵanyna búkil qoǵam kýá boldy. Sondyqtan advokat, quqyqqorǵaýshy Janna Ýrazbahova qyz balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý máselesin qaıta-qaıta qoǵam bolyp qozǵaı berý kerek dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, elimizde erte jastan nekege tirkelgender sany qazirgi statıstıkadan áldeqaıda joǵary. Degenmen, bul kórsetkish 2012 jyly 3 myńǵa jaqyndasa, 2017 jyly kámelettik jasqa tolmaǵan qyz balalarmen nekege turǵandar sany 1500 shamasynda bolǵan. Demek, bul qoǵam men memlekettiń osy máselede belsendilik tanytyp, zańdyq turǵyda qatań sharalar qabyldaýynyń nátıjesi bolyp tabylmaq.
– О́kinishke qaraı Qazaqstanda jynystyq zorlyq aýyrlyǵy ortasha deńgeıdegi qylmys bolyp sanalady da, ary ketse zorlyqshy 5 jyl arqalaıdy jáne mundaı jaǵdaıdyń 70 paıyzy eki jaqtyń mámilege kelýimen tynady. Sebebi zorlyqshy ne sol otbasynyń týysy ne múshesi bolyp shyǵady. Al damyǵan elderdiń barlyǵynda zorlaý aýyr qylmysqa jatady. Sondyqtan da Qylmystyq kodeksten zorlyqtan keıin eki jaqtyń bitimge kelýi týraly normany alyp tastaý qajettigin profıldi memlekettik mekemelerdiń ókilderimen kezdesken saıyn aıtýmen kelemiz, – deıdi zańger.
Eger senseńiz, osy taqyryppen tikeleı aınalysatyn halyqaralyq uıymdardyń dabyl qaǵýyna qaraǵanda, qazir jer betindegi kez kelgen ulttyń keleshegi dál qazirgi 10 jastaǵy qyz balanyń tárbıesi men densaýlyǵyna baılanysty.
BUU-nyń Halyq sany salasyndaǵy qorynyń atqarýshy dırektory Babatýnde Osotımehınniń málimdeýinshe, búkil álemniń 15 jyldan keıingi kelbeti dál búgingi osy 10 jastaǵy qyz balalardyń boıyna sińirgen tárbıesi men densaýlyǵyn saqtaýǵa qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa qanshalyqty daıyn ekendigimizge táýeldi bolmaq.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
