“Bordoda” oınaǵan Baıtóreev

Dúısenbi, 8 qazan 2012 0:20

Azııa men Eýropa syndy qos qurlyqty aýzyna qaratqan tanymal voleıbolshy Baqytjan Baıtóreev jaıynda osydan úsh-tórt jyl buryn “Egemen Qazaqstannyń” betinde qulash-qulash maqalalar jaryq kórgen bolatyn. Sol maqalanyń birinde biz uzaq jyldar boıy halyqaralyq arenada el namysyn qorǵaǵan jalǵyz qazaq voleıbolshysy, Azııanyń teńdessizi atanyp, Fransııa men Reseıdiń betke ustar klýbtarynda óner kórsetken qandasymyz úlken sporttan ketkennen keıin jumys tappaı qınalyp júrgenin ashyna aıtqan edik. Keıinnen bul taqyrypqa qaıta oralǵan joqpyz. Osylaısha suńǵaq boıly (boıy 202 sm! – red.) jigit jóninde áńgimeler birte-birte saıabyrsı bastady.

Dúısenbi, 8 qazan 2012 0:20

Azııa men Eýropa syndy qos qurlyqty aýzyna qaratqan tanymal voleıbolshy Baqytjan Baıtóreev jaıynda osydan úsh-tórt jyl buryn “Egemen Qazaqstannyń” betinde qulash-qulash maqalalar jaryq kórgen bolatyn. Sol maqalanyń birinde biz uzaq jyldar boıy halyqaralyq arenada el namysyn qorǵaǵan jalǵyz qazaq voleıbolshysy, Azııanyń teńdessizi atanyp, Fransııa men Reseıdiń betke ustar klýbtarynda óner kórsetken qandasymyz úlken sporttan ketkennen keıin jumys tappaı qınalyp júrgenin ashyna aıtqan edik. Keıinnen bul taqyrypqa qaıta oralǵan joqpyz. Osylaısha suńǵaq boıly (boıy 202 sm! – red.) jigit jóninde áńgimeler birte-birte saıabyrsı bastady.

Áıtse de shynaıy jankúıerler Qazaqstan voleıbolynyń baǵyna týǵan Baıtóreevteı sańlaqtaryn umytpapty. Ásirese, sońǵy ýaqytta onyń jaǵdaıyn bileıik, qaıda júr eken dep redaksııaǵa telefon sholýshylar kóbeıip ketti. Kópshiliktiń osy tilegin oryndaıyq dep biz Baqytjannyń anasy Rahıma apaımen habarlastyq. Ol kisi: “Balam qazir “Bordoda” oınap júr. Buıyrtsa kúzge deıin kelip qalýǵa tıis”, – dep jaýap qaıyrdy. Sodan Baqytjannyń jolyn tostyq. Birer aı óte maıtalman voleıbolshy Almatyǵa at basyn tiredi. Sáti túsip turǵanda onymen biraz tildesip qalǵandy jón sanadyq.

“Ata-anam janashyrym boldy,

al voleıbolǵa baýlyǵan qaryndasym”

–       Baqytjan, seniń aýzyń­nan: “Voleıbolǵa degen qushtar­lyq maǵan ana sútimen daryǵan”, – degen sózdi jıi estımiz. Bizdiń oıymyzsha osy bir aýyz sóz arqyly sen ómirden erte ozǵan ákeńniń ornyn joqtatpaı, qaryn­da­syń ekeýińdi mápelep ósirgen anańa degen zor súıispenshiligińdi bildirgiń kelgeni ǵoı?

–       Ár adam bala­sy­nyń anasyna degen se­zimi erekshe ǵoı. Tipten erterekte ata-babalary­myzdyń ózderi: “Anańdy úsh ret Mekkege arqalap aparsań da aldyndaǵy paryzyńdy óteı almaı­syń”, – dep aıtty emes pe. Biraq bul sózimniń astarynda úlken aqıqat bar. Anam Rahıma Ata­be­kova kezinde ájep­táýir voleıbolshy bol­ǵan. Stýdenttik shaǵynda qala­lyq, respýb­lıkalyq jarystarda óner kórsetti. 1964 jyly Qa­zaqstan qurama komandasyna úmitker boldy. Alaıda, turmys­qa shyqqannan keıin súıikti isinen qol úzip ketti. Bálkim, anamnyń boıyndaǵy qasıetter maǵan daryǵan bolar.

–       Ákeńniń úlken sportqa qatysy bolǵan joq pa?

–       Ol kisi de sportty shyn­dap qýmaǵan adam. Biraq sport dese ish­ken asyn jerge qoıatyn naǵyz jankúıer edi. О́zi Qazaq dene shy­nyqtyrý ınstıtýtynda anatomııa páninen sabaq berdi. Meniń osy ónerge degen qushtar­lyǵymdy oıataıyn dep talaı jarystarǵa jetektep apardy. Bizdiń úı fýtbol, voleıbol, bas­ketbol dopta­ryna toly bolatyn. Ol az deseńiz hokkeıshilerdiń ımek taıaǵy, kaskasy, boksshy­lardyń qolǵaby, qumǵa toly qap, týrnık, kir tastaryna deıin áperdi. Al meniń ańsarym eń áýeli basketbolǵa aýdy…

–       Sonda qalaı?..

–       Iá, jeti jasymnan bas­tap basketbolmen shuǵyldandym. Alaıda kezekti bir oıynda saýsa­ǵymdy syndyryp alyp, birneshe jyl sporttan qol úzip kettim. Al besinshi synypta oqyp júrgende qaryndasym Gúljan ózimen birge voleıbol úıirmesine ertip apardy. Sóıtip, men bilikti bapker Erbol Moldajanovtyń shákirti bolyp shyǵa keldim.

–       Jas kezinde sportpen aına­lyspaǵan, eń bolmaǵanda bir-eki ret jattyǵyp kórmegen adam joq shyǵar, sirá. Biraq san qyrly, soqpaǵy kóp bul ónerge adaldyq tanytatyndar sırek. Al sen úshin sol synaqtardan súrin­beı ótip, tyrnaqaldy tabys­tarǵa qol jetkizý qanshalyqty qıyn boldy?

–       Onyń ras. Men jattyq­qan úıirmege kóptegen jastar kelip-ketip jatty. Olardyń ara­synda talanttylar da, talap­tylar da boldy. Alaıda solar­dyń kóbi qıyndyqqa shydamady. Meniń de úzdiksiz jattyǵýlardan jalyqqan kezderim boldy. Ondaı sátterde qasymnan jana­shyr bolǵan ata-anam, qarynda­sym tabylyp, únemi aqyl-keńes­terin aıtyp otyrdy. So­lar­dyń úmitin aqtaǵym keldi. Ja­nashyr adamdardyń arqasyn­da alǵashqy jeńisterim de kóp kúttirmedi. Aınaldyrǵan úsh jyl­dyń ishinde respýblıka­myz­dyń eń beldi klýby Almatynyń “Dorojnıginiń” qosalqy qura­myna qabyldandym. 1985 jyly 17 jasymda Qazaqstan qurama­synyń týy astynda óner kór­set­tim. Araǵa taǵy úsh jyl salyp, KSRO halyqtary sparta­kıa­dasynyń qola júldesi omy­raýymda jarqyrady. Osylaısha meniń sporttyq kareramda órleý kezeńi bastaldy.

–       Dál sol tusta asa ta­lantty qazaq voleıbolshysynyń juldyzy jarqyraı janyp kele jatqanyn jurt jyly qabyl­dap, seni Oktıabr men Jánibek syndy asyldardyń synyǵy dep erekshe maqtan tutqan desedi. Jan­kúıerlerdiń sol ystyq yqy­lasyn óziń de sezingen bolarsyń…

–       Maǵan ondaı senimniń artylýy sekseninshi jyldardan bastap, toqsanynshy jyldardyń bel ortasyna deıin dúbirli dodalarda el namysyn qorǵap júrgen jalǵyz qazaq voleıbol­shysy bolǵandyqtan shyǵar. Halyqtyń senimin aqtaý úshin men de aıanǵan emespin. Áıgili “Býrevestnıktiń” sapynda óner kórsetken aǵalarymyzdyń dańqty jolyn jalǵastyrý úshin barymyzdy saldyq. Uly bapker Oktıabr Jarylqapov armanda­ǵan belesterge jete almaǵa­nymyzben toqsanynshy jyl­dar­dyń basynda Qazaqstan voleıbolynyń shoqtyǵy bıik bolǵanyn eshkim de joqqa shyǵara almaıdy.

–       Qazirgi kezdegi sátsiz­diktiń barlyǵyn da mamandar qarajattyń azdyǵynan dep túsindiredi. Respýblıka voleıbo­lynyń tuǵyry bıik bolǵan toqsanynshy jyldardyń basyn­da da shekemizdiń shylqyp turǵa­ny shamaly edi ǵoı…

–       Bul eki kezeńdi salysty­rýǵa bolmaıdy. Ol kezde “Do­roj­nıktiń” sapynda KSRO chem­pıonattaryna qatysyp, sheber­likterin ábden shyńdaǵan saıyp­qyrandar óner kórsetti. El birinshiligi úzdiksiz ótip turdy. Izbasarlardy daıarlaý júıeli túrde júrdi. Sonyń nátıjesinde 1991 jyly Almatynyń “Doro­jnıgi” “Azamat” degen ataýǵa ıe bolyp, KSRO kýbogyn oljala­dy. Keıinnen Odaq taraǵannan soń da jeńisti dástúr jalǵasyn taýyp, talaı halyqaralyq jarys­tarda abyroıymyz asty. Ásirese, 1993 jylǵy maýsym­daǵy tabysymyz asa qomaqty boldy. Sáýir aıynda Azııanyń eń myqty klýbtarynyń qaty­sýymen ótken birinshilikte “Azamat” altynnan alqa taqsa, qyrkúıekte Qazaqstan quramasy qurlyq chempıonatynyń kúmis júldesin jeńip aldy. О́kinishke qaraı, sodan bergi toǵyz jyl ishinde osy nátıjelerimizdi qaıtalaı almaı-aq qoıdyq.

“Áýelde Parıjge ǵashyq boldym. Alaıda Almatyma eshteńe jetpeıdi eken”

–       1993 jylǵy maýsymda se­­niń de juldyzyń ońyńnan týyp, Azııanyń teńdessiz oıyn­shysy atandyń. Buryn-sońdy birde-bir qazaqstandyq voleıbol­shy osyndaı ataqqa qol jetkiz­gen emes. Sodan keıin-aq shetel­diń mamandary seniń qyr sońyń­nan qalmaı qoıdy emes pe…

–       Jalǵyz maǵan emes, sol jyly Azııada oza shapqan áriptesterimniń birqataryna Eýropanyń beldi klýbtary “quda túse” bastady. Men oılana-tol­ǵa­na kele Fransııaǵa attanǵandy jón kórdim. Alǵashqy jyly Parıjdiń “PÝK” klýbynda óner kórsettim. Nátıjesi jaman bolǵan joq. Aıtýly komanda óz tarıhynda tuńǵysh ret chempıo­nattyń qola júldesine qol jet­kizip, kýbok jolyndaǵy básekede fınalǵa deıin jetti. 1994-95 jyl­ǵy maýsymda Parıjdiń “Pa­rı Sen Jermenine” aýys­tym. Bul joly da kýboktyq saıys­ta kúmis medaldi qanaǵat tuttyq.

–       Sodan keıin Reseıge jolyń tústi…

–       Iá, 1995-1998 jyldar aralyǵynda Reseı birinshiliginde oınadym. Áýeli Nıjnevartov­skiniń “Samotlor” klýbynyń jeıdesin kıdim. Keıingi eki jylda áıgili bapker Vıacheslav Platonov tizginin ustaǵan Sankt-Peterbýrgtiń “Avtomo­bılısinde” sheberligimdi shyń­dadym.

–       Fransııa men Reseı birin­shilikterinde tamasha oıyn órnegimen tanylǵan Baıtóreevti kóptegen qyraǵy mamandar óz komandalarynan kórgileri kelgeni jasyryn emes. Alaıda sen alyp-ushyp elge oraldyń. Nelikten?

–       Saǵynyshtan desem, senesiń be? Men alǵash Fran­sııaǵa taban tiregenimde kere­met­teı áserge bólendim. Marsel, Bordo, Lıon sekildi qalalarda ómir boıy tursam ǵoı dep ar­man­dadym. Al Parıjge tipten ǵa­shyq boldym. Alaıda biraz ýa­qyt óte elimdi, jerimdi saǵyn­dym. Bes jyl boıy jyraqta júrip, ózimniń ásem Almatyma eshteńe jetpeıtinine kózim jetti.

–       Sheteldiń beldi klýbtary saǵan barlyq jaǵdaı jasaımyz, mol qarajat tóleımiz dep ýáde etti emes pe? Onyń ústine órkenıetti memlekette ómir súrý árkimniń bir armany ǵoı…

–       Árıne, bárimizde qal­tamyzdyń qalyń bolǵanyn qalaımyz. Biraq bul dúnıede aqshadan da asyl zattar bar ekenin umytpaǵan jón. Máse­len, Otan, otbasy, mahabbat… men úshin bular bos uǵym emes.

“Sharshaǵannan soń voleı­boldan qol úzdim, saǵynǵannan keıin qaıta oraldym”

–       Baqytjan, ózińmen soń­ǵy ret jolyqqanda: “Úlken sportty qoıdym. Endi ózge salada qyzmet istegim keledi”, – dep aǵyńnan jarylǵan ediń. Shynyn aıtsaq, ónerińe talaı jyl tamsana qol soq­qan ja­na­shyr jankúıerleriń seniń sport­pen qosh aıtys­qa­nyń­dy qa­lamady. Osyndaı shuǵyl she­shimge kelýińe ne sebep boldy?

– Sharshaǵandyq bo­lar. Kúnine eki mezgil jattyǵyp aq ter-kók terge malshyný, ýaqytymen uıyqtap, ýaqy­tymen oıaný, únemi babyńdy saqtaý úshin talaı qyzyqtan bas tartý, temirdeı tártipke baǵyný ońaı sharýa emes. Kóretinimiz tek jattyǵý za­ly, kıim aýystyratyn ból­me, qonaq úı. Kúnde sol, jylda sol. Birqalypty kúıbeń tirshilik meni qatty jalyqtyrdy. Sodan óz ma­mandyǵym boıynsha qyzmet isteýge áreket ettim. Qolym­da Almaty avtomobıl jol­dary ınstıtýtynyń dıplo­my bar. Ony azsynyp, QR Prezı­denti janyndaǵy Qa­zaq halyq­aralyq ekonomı­kalyq ınstı­týtyn támám­dap, ekonomıst-býhgalter mamandyǵyn aldym. Endi ózimdi sporttan ózge salada synap kórgim keldi.

–       Bul rette jo­lyń aýyr boldy-aý. Ke­zinde “Egemen Qazaqstan” gazetiniń betinde: “Azııa­da teńdesi joq oıynshy óz Otanynda jumys tappaı sarsańǵa túsip júr” dep jazǵan edi…

–       Iá, jumys tap­paı qatty qınalǵan kez­derim boldy. Keshe ǵana arqamnan qaqqan kóp azamattar sportpen qosh aıtysqannan keıin qol ushyn berýge jaramady. Eki jylǵa jýyq sendelip júrip, áıteýir “ST-Me­dıa” dep atalatyn jar­nama agenttigine qyzmet­ke ornalastym.

–       Bir kúni baspasóz be­tin­de: “Baıtóreev Bor­doda júr”, – degen sha­ǵyn ǵana maqala jylt ete qaldy…

–       Shyny kerek, jar­namalyq agenttikte tapqan tabysym óz ba­syma jetkeni­men artym­da otbasym bar. Bá­rimizdiń qajettiligi­miz­di óteýge jalaqym jetkilik­siz boldy. Sodan bir kúni Fransııa­da oı­nap júr­gen dosym Vıktor Ko­zık: “Seniń jumyssyz júrge­nińdi estigen fransýzdar bizge kel­sin dep nıet bildirip ja­tyr”, – dep habarlasty. Oılap qarasam sol kezde jasym 33-ke taıap qa­lypty. Al sportshynyń sporttyq kezeńi qysqa keledi. Endi ne bolsa da aıyzym qanǵansha oınap, ózim­niń jeke turmystyq jaǵ­­daıym­dy az da bolsa túzep alý­ǵa bekinip, Fransııaǵa attanyp kettim.

–       Eki jyl úzilisten keıin qaıta babyńa ený qıynǵa soqqan joq pa?

–       Joq. Kerisinshe eki jyl­ǵy úzilis maǵan zor paıda ákeldi. Voleıboldy saǵynyp qalyppyn. Kúsh-qýatym qaıta qalpyna kelgendeı. О́zimdi dál jıyrma bestegi jalyndy jastaı sezinip, keremet bir qul­shynys paıda boldy. So­nymen qosa Almatyda júrgen­de aptasyna eki-úsh ret Zeı­nolla Japparuly men Jáni­bek Saýranbaev tizginin ustaǵan “Almaly” dep atalatyn arda­ger voleıbolshylar tobymen jattyǵý jasadym. Sonyń da áseri bolsa kerek, oıynym birden úılesip ketti.

–       Sol Fransııada aldymen eki-úsh jyl oınadyń ǵoı. Araǵa bes jyl salyp atalmysh elge qaıta oralǵanda, ózińmen qa­tar oınaǵan voleıbolshylardy keziktire aldyń ba?

–       Keı kezde jolyǵyp qala­myz. Biraq menimen qatar oınaǵandardyń kóbi sportpen áldeqashan qosh aıtysyp úl­gergen. Al qazirgi áripteste­rim­niń keıbireýi meni áli umyt­papty. Olar: “Baha, biz sizdi jaq­sy bilemiz, kezinde siz “Pa­rı Sen Jermenniń” sapynda atoı salyp júrgenińizde bizder áli bala edik. Syrtyńyzdan qa­rap súısinetinbiz” dep esterine alady. Rasynda da ýa­qyt zymyrap ótip bara jatyr. Qazir menimen bir klýbta oı­nap júrgender jıyrma bestegi jalyndy jastar. Al men jıyrma besimde Fransııaǵa alǵash taban tiregen tusta olar 15-16 jastaǵy bozbalalar edi…

–       Sol jalyndy jastarmen ıyq tiresip oınaý ardager oıynshyǵa qıyn emes pe?

–       Men bul jaqqa fransýzdar: “Qazaqstannan jaı bir ortaq qol oıyn­shy kelipti”, – dep muryn­dary­n shúıirip qaramasyn dep, bi­lek­ti sybanyp keldim. Ázirge oıy­nym jaman emes. О́zim de, áriptes­terim de, bapkerlerim de rıza.

–       Byltyr sen “Bordoda” táp-táýir oıyn kórsetip, jarys qory­tyn­dysy boıynsha alǵashqy jıyr­ma myqtynyń biri boldyń. Alaıda bıyl ózge komandanyń jeıdesin kıip otyrsyń. Nege?

–       PRO-A lıgasynda óner kór­set­ken “Bordo” 2000-2001 jylǵy maý­symdy segizinshi orynmen aıaq­tady. Buǵan deıin atalmysh komanda osyndaı bıikke kóterilmegen eken. Biraq oıda-joqta klýb ózin “bankrot” dep jarııalap, bárimiz jan-jaqqa tarap kettik. Kelesi maýsymdy “Brıv” komandasynda ótkizdim. Endi bıylǵy jyldan bastap áýesqoılar lıgasyndaǵy SABS-Volleı klýbynda oınaımyn. Sonymen qatar balalardy jattyqtyratyn bolamyn.

“Ulttyq komandada el na­my­syn qorǵaımyn dep qul­shynyp tur­ǵan patrıot­tardyń oınaǵany jón”.

–       Qazaqstan voleıbolshylary taıaýda tuńǵysh ret álem birinshiligine qatysty. Seniń oıyńsha jerles­terimizdiń tabysty óner kórsetýge múmkindigi boldy ma?

–       Mynadaı iri dodada osal komandalar bolmaıdy. Al biz tipten myqty topqa tústik. Iýgoslavııa – Olımpıada chempıondary, Ispanııa – Eýropanyń betke ustarlary, al Japonııa Azııada aldyna jan sal­maı júrgen komanda. Aıtýly qura­­ma­larda tótep berýdiń ózi ońaı emes. Ol úsh kezdesýdiń eń bolma­ǵanda bireýinde jeńiske jetsek bizder úshin zor tabys bolar edi. О́kinishke oraı, ol maqsatty da oryndaı almadyq.

–       Kezinde sporttan qol úzip qalǵanyńda da bapkerler seni jaýapty bir jarys qarsańynda ulttyq komandanyń týy astyna jıi shaqyrdy. Taıaýda elimizdegi betke ustar mamandardyń biri: “Men búgingi tańdaǵy Qazaqstan quramasyn Baı­tó­re­evsiz kózge elestete almaımyn”, – dep jarııa etti. Osyndaı senim saǵan teginnen-tegin artylmasa kerek…

–       Árıne bilikti mamandardyń aý­zy­nan osyndaı maqtaý sóz estý kimge bolsa da qýanysh qoı. Biraq voleıboldyń ko­mandalyq oıyn ekenin esten shy­ǵar­maǵan jón. Qansha myqty bolsań da jalǵyzdyń aty jalǵyz. Árip­tes­te­rimniń kómeginsiz osyndaı tabys­tar­dyń birde-bireýine qolym jetpes edi.

–       Jýyrda baspasóz betinen shetelde óner kórsetetin legıoner­lerdiń birazy irikteý synynda el quramasynda oınaǵany úshin edáýir mólsherde aqsha talap etkenge uqsaıdy. Seniń osy máselege baılanysty kózqarasyń qandaı?

–       Máseleniń anyq-qanyǵyn bilmegen soń pálendeı birdeńe aıtý qıyn. Al menińshe ulttyq koman­da­ǵa jeke basynyń jaǵdaıyn kúıt­te­gen oıynshylar emes, el namy­syn qorǵaımyn dep qulshynyp tur­ǵan patrıottardyń oınaǵany jón.

–       Únemi jattyǵýǵa baryp, jarystan-jarysqa qatysyp júrgen sportshynyń bos ýaqyty da bolmaıtyn shyǵar. Degenmen de qolyń qalt etkende nendeı ispen shuǵyldanasyń?

–       Kitap oqyǵandy unatamyn. Ásirese Fedor Dostoevskııdiń ro­mandary men Frıdrıh Nıssheniń pálsápalyq dúnıeleri jany­ma jaqyn. Taıaýda Stefan Sveıgtiń 9 tomdyq shyǵarmalaryn sa­typ alǵanmyn. Qazir sony oqyp ja­tyr­myn. Sondaı-aq mýzyka tyń­da­ǵandy jaqsy kóremin. Almatydaǵy páterimde ózim jıǵan júz­den astam kompakt-dısk bar. Onda Mosart, Bethoven, Shopen­niń klas­sıkalyq shyǵarmalarynan bastap, pop, rok mýzykaǵa deı­in jınalǵan. Shetelde júrgenimde elime degen saǵynyshymdy Qur­man­ǵazynyń kúıimen basamyn. Bıyl Islam dini jóninde biraz derek kózderin aqtaryp, anamyz ekeýmiz Qurannyń aýdarmasyn oqyp shyqtyq. Sonyń tórt súresin jattap ta aldym.

Voleıbol álemindegi jaryq juldyzben bizdiń áńgimemiz osylaı órbidi. El sporty dese qashanda eleńdep turatyn Baıtóreev búgingi Qazaqstan voleıbolynyń jaǵdaıy janyna qatty batatynyn jasyrma­dy. Rasynda da kúni keshe ǵana qo­ly­myzǵa sý quıýǵa jaramaǵan talaı komanda qazir álemdik arenada atoı salyp júr. Al jerlesterimiz sońǵy jeti-segiz jyl kóleminde aýyz tol­ty­ryp aıtarlyqtaı birde-bir ta­bysqa jete alǵan joq. Bar belesimiz – bıylǵy álem birinshiligine jol­dama alýmen shekteledi. Mine, dál osyndaı qıyn kezeńde Qazaqstan voleıbolyn tyǵyryqtan shyǵarý úshin shetelden beıtanys bap­ker­lerdi shaqyrtqansha Baıtóreevteı el sportyna eńbegi sińgen sańlaqtyń mol tájirıbesin nege paıdalanbasqa? Ondaı qurmetke keıipkerimiz ábden laıyq. Ol birinshiden – voleıboldyń otymen kirip, kúlimen shyqqan oıynshy. Ekinshiden – Eýropa men Azııanyń alańdarynda sheberligin ábden shyńdaǵan sańlaq. Úshinshiden – ol ultjandy, ultyn súıetin azamat. Mine, ár sport salasynda tizgindi osyndaı ultjandy mamandar ustaǵanda ǵana is órge basady.

Ǵalym SÚLEIMEN,
“Egemen Qazaqstan”.

30 qazan 2002 jyl.