Aǵalarym-aı!..

Jeksenbi, 25 qarasha 2012 0:30

Sonaý Ahmet Baı­tur­synulynan bastaý alatyn qazaq til bilimin zerttep, zerdeleýge alpys jyldan asa sanaly ómirin arnaǵan, qazaq qyzdarynyń arasynan fılologııa ǵylymynyń doktory degen ataqty alǵash alǵan, Qazaqstan ǵylymyna eńbegi sińgen qaıratker, professor Aqqal Qalybaıqyzynyń (Hasenova) termınologııa, orfografııa, grammatıka, dıalektologııa máse­lelerine arnalǵan irgeli jumystary qalyń jurtshylyq ıgiligine aınalǵaly qashan. Biz bul arada apamyzdyń ondaǵan monografııalyq kitaptaryn, júzdegen maqalalaryn tizip jatýdy maqsat etpedik.

Jeksenbi, 25 qarasha 2012 0:30

Sonaý Ahmet Baı­tur­synulynan bastaý alatyn qazaq til bilimin zerttep, zerdeleýge alpys jyldan asa sanaly ómirin arnaǵan, qazaq qyzdarynyń arasynan fılologııa ǵylymynyń doktory degen ataqty alǵash alǵan, Qazaqstan ǵylymyna eńbegi sińgen qaıratker, professor Aqqal Qalybaıqyzynyń (Hasenova) termınologııa, orfografııa, grammatıka, dıalektologııa máse­lelerine arnalǵan irgeli jumystary qalyń jurtshylyq ıgiligine aınalǵaly qashan. Biz bul arada apamyzdyń ondaǵan monografııalyq kitaptaryn, júzdegen maqalalaryn tizip jatýdy maqsat etpedik. О́mirdiń qıyndyǵyn tarta júrip, jaqsylyǵyna jetken, ǵylymǵa den qoıa otyryp ónerdi ógeısitpegen, sonyń arqasynda qazaqtyń nebir mańdaıaldy ul-qyzdarynyń iltıpatyna ıe bolǵan jannyń olar týraly aıtqandarynyń keıbirin qaǵazǵa túsirip, oqyrmannyń nazaryna usynýdy jón kórdik.

Málik aǵa

Ustaz ben shákirt! Qustyń qos qana­tyndaı bul eki sóz leksıka – seman­tı­ka­lyq tutastyqty bildiredi. Men – batyr­lyqtyń úlgisin kórsetken, jan-dú­nıe­si taza, kisilik kelbeti bólek, adam­ger­shi­ligimen bilgenderdiń esinde máńgilik qal­ǵan, ustaz degen uǵymdy aqyl-para­sa­tymen sanańa sińirgen Málik Ǵabdýl­lındi ózime úlgi tutqan adammyn. Ol kisi­den tek meıirim, shapaǵattan basqa, zábir kórip, japa shektim degen bir pendeni uzaq ómirimde kórmeppin. Maıdanger, Keńes Odaǵynyń Batyry edi. Biraq, men batyr edim, maıdanger edim dep keýde kermeıtin. Adamdyq, azamattyq qalybyn buzbaıtyn. Ol oıǵa kemel, aqylǵa baı bo­la­tyn. Izet-ınabatymen, bııazyly­ǵy­men, bekzatty­ǵymen, rýhanı myqty­ly­ǵy­men erekshe­lenetin. Meıirim tókken qos ja­nary, tolqyndy qara shashy, oryndy jer­de aıtar ázili qandaı? Ásires, jas­tar­ǵa jasar qamqorlyǵy bólek edi. Men so­nyń kóbin kórdim. Sondyqtan da ózimdi us­t­azymnyń aldynda qaryzdar sanaımyn.

“Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áıteýir birtalaı ómirimizdi: alystyq, julystyq, aı­tys­tyq, tartystyq – áýreshilikti kóre-kóre keldik”, – dep Abaı danyshpan aıtqan­daı, seksenniń seńgirine deıin talaı ómir ótkelderin artta qaldyrdyq. Abaı sózin eske túsirýimniń de jóni bar. Men – О́zbekstandaǵy Joǵarǵy Shyrshyq óńi­rin­de ómirge kelgen adammyn. Bir kezderi ol jerde qaımaǵy buzylmaǵan qazaq jurty otyryp edi. Alty jasta ákeden, on jasta shesheden jetim qaldym. Tashkent qalasyndaǵy №5 qazaq balalar úıinde tárbıelendim. Alty jasymnan bilimge umtyldym. On úsh jasymda jeti jyldyqty úzdik bitirip, on alty jasym­da sol kezdegi muǵalimder tehnıkýmyna tústim. Tehnıkýmdy úzdik bitirip, on jyl­dyq mektepke qazaq tili men áde­bıe­ti, nemis tili pánderinen sabaq beretin muǵalim bolyp ornalastym. Biraq jo­ǵa­ry bilim alsam degen nıet 1940 jyly qysqy kanıkýlda qara shańyraq QazPI-ge jetelep ákeldi. Syrttaı oqýǵa ilindim. Sonda ádebıet teorııasynan birinshi emtıhan tapsyrǵan adam, “5” degen baǵa qoıǵan muǵalim – Málik aǵa edi. Maý­symda surapyl soǵys bastaldy. Qa­myǵyp júrsem de shildede, Almatyǵa jazǵy sessııaǵa keldim. Málik aǵadan taǵy dáris tyńdadym. Sol 1941 jylǵy 17 shildede, erteńgi saǵat 9-da Málik aǵa úsh-tórt adammen aýdıtorııaǵa kirdi. Tolqyndy buıra shashyn qyrǵyzyp tastapty. О́ńi susty kórindi. Jáýdireı qarap bizder otyrmyz. “Jigitter, qyzdar, men búginnen bastap ásker qataryn­da­myn, emtıhandy Álisher (Asqar Toq­ma­ǵambetovtiń inisi) alady”,– dedi. “Aǵaı!” – deppin kózime jas úıirilip. Bulaı deýge sebep, syrttan kelgen soń ba, álde bilimge qushtarlyǵymdy ańǵara ma, jan-dúnıemdi seze me – Málik aǵa ylǵı maǵan ish tarta qaraıtyn. Osy kúni qundy zattarymnyń biri retinde júregimniń tusynda ustap júrgen qyzyl tústi synaq kitapshama “1941. 17.07. “5” dep qol qoı­dy da shyǵyp júre berdi. Úmit pen úreı sharpysqan sol kún kúni búginge deıin kóz aldymda tur.

Budan keıin Almaty jaıyna qaldy. Tashkenttiń Nızamı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtyna baryp, ózbek tili men ádebıeti fakýltetine taǵy da syrttaı túsip, ekinshi, úshinshi kýrsty da úzdik bitirip aýylǵa qaıttym. Biraq esim barda eldi tapsam degen bir oı sanamnan shyqpaı júretin. Sodan 1944 jyly Almatyǵa kelip, QazPI-degi baıaǵy oqýymdy jalǵadym. Jalǵaǵanda tórtinshi kýrs qana. Ony 1945 jyly jáne úzdik bi­tirip shyqtym. Akademııanyń Til, ádebıet jáne óner ınstıtýtyna Máý­len Balaqaev aǵa ózine aspırant etip qaldyrdy.

О́lim men ómir betteskende Málik aǵa omyraýyna Altyn Juldyz taqty. Us­ta­zym batyr atanǵanda, О́zbekstanda júrip qýanǵanym, ol kisi týraly aınalama jyr qylyp aıtyp, maqtanǵanym óz aldyna bir áńgime. Málik aǵa soǵystan, men О́zbekstannan kelgennen keıin jubymyz jazylmady. Alqaly jıyndarda, ǵylymı keńesterde bir júrdik. Ázili men qaljyńy aınalasyn kúlkige keneltetin. Bilimi ushan-teńiz edi. Folklorshy bola tura, tildi de tereń biletin. Ǵylymı keńesterde qazaq tiliniń tazalyǵy, onyń baılyǵy, termın máselesi týraly aıtqanda talaıdy tyqsyryp jiberetin. Endi oılasam, sóz asyly ulttyq folklorymyzda eken ǵoı?!

Jaqsynyń jaqsy qasıetin aıtsań taýysa alarsyń ba. Málik aǵa ǵylymı keńesterde, túrli jınalystarda aınalasyna jiti qarap, ańǵarǵandaryn, baıqaǵandaryn eki jol, tórt jol, odan da kóp óleń shýmaqtaryna túsirip sońyna “Jartybaıdyń shákirti”, “Jartybaıdyń jıeni” dep qol qoıyp, ózi syrlasyp júretin adamdarǵa berip otyratyn. Ondaı óleńderdiń birazy mende de bar. Bir joly: “Jartybaı degen aqyndy estimegen edim. Ol qandaı aqyn?” – degenimde: “E, qazaq bitken óleń uıqastyrady, men de, óziń de, ózge de, biraq onyń bári Abaıdaı bútin aqyn emes, jarty aqyndar ǵoı. Endeshe Jartybaıdyń jıeni, shákirti bolmaǵanda, kim bolamyz”, – dedi. Taǵy birde “Aqqal, qazaqta Maǵjan degen bir bútin aqyn bar”, – dep qulaǵyma sybyrlaǵany esimde.

Muhtar dana

Muhtar aǵa Áýezov jazýshy ǵana emes, ultjandy uly tulǵa, dara týǵan danyshpan edi ǵoı. Sondaı adamnan kórgen úlgi, alǵan tálimim az bolmady. Ádebıet ınstıtýtynda qyzmettes boldyq. Meniń bas qosqan jarym, belgili ádebıetshi ǵalym Manap Hasenov edi. Ol kisi alyptar tobynyń qatarynan oryn alǵan Ǵabıden aǵa Mustafınniń jaqyn týysy bolyp keletin. Sol asyl aǵanyń elý jyldyǵy fılarmo­nııada ótip, artynan úıinde jalǵasty. Ǵabıden aǵa arnaıy ánshi shaqyrmapty. Uzaq keshte mandolınmen án aıttym. Osydan keıin ol kisi maǵan jyly qabaq tanytyp, án aıtqyzyp, tyńdap júrdi. 1959 jyly Lenındik syılyq alýyna baı­la­nysty úıinde qazaqtyń biraz azamattary boldyq. Quttyqtaý tostar aǵyl-tegil aıty­lyp jatty. Muhań menen án qolqalap otyr­dy. Bálsinbedim. Maǵan da sóz kezegi kelgende: “Aqqal, aq tilegiń án bolsyn!”– dedi. Aıtqanyn eki etpedim. Bul jolǵy ánder mandolınmen emes, Baqytjan Baıqa­da­movtyń pıanınomen súıemeldeýimen aıtyldy. Biz qatysqan otyrys tún aýǵansha sozyldy. Adamnyń kóńili tasyǵanda daýys qarlyqpaıdy eken. Onyń ústine júzi nur shashyp, “Shir-kin, Aqqaldyń áni!” – dep Muhań otyrsa she!

Muhtar aǵa týraly sózimdi ol kisiniń ultjandylyǵynan bastap edim. Biz tegimizdi umytyp, ortaq týǵa jarmasyp kelgen sol ker zamanda ol kisi qazaq bir adamǵa kemise qabyrǵasy qaıysyp júredi eken. Oǵan myna bir mysaldy keltire keteıin. Muhtar aǵa Tashkentke barǵan bir saparynda maǵan tórt atadan qosylatyn Jumabaı áýletinen taraǵan Mahamat Muhamedáliulymen dastarhandas bolypty. Mahamat aǵa syrttan kelgende Muhań: “Qazaq degeniń osy jigit pe, bul naǵyz ózbek jigiti ǵoı!”, – degende Mahań da ázilmen jaýap berip: “О́zbek de­seńiz ózbek bolamyz, qazaq deseńiz qazaq bo­la­myz”, – depti. “Týǵandaryń bar ma?”. “Bir inim bar”. Muhań: “Páli, qazaq halqy eki adamǵa azaıyp ketipti ǵoı. Balalaryń ne­sheý?” “Segiz balam bar, Muha!”. “O! endi qaıt­tym, endi qaıttym, á! Ekeý desem, on eki eken ǵoı. Endi qaıttym!” –dep qatty qysylypty.

Qazir kezinde Reseı dýmasyna depýtat bolyp saılanǵan sol Jumabaı atamnyń ur­paqtary ótken ǵasyr ortasynan bergi ke­zeń­de qazaqtar jáne ózbekter bolyp ekige bólinip ketti.

Iá, ókinishsiz ómir bolǵan ba!? Muhtar aǵa ómirden óter aldynda sońǵy pikirlesken adamdardyń biri men edim. Bir jarym saǵattaı Máskeýdegi Kýnsovo (1961 jylǵy 24 maýsym) aýrýhanasynda suhbattasyp edik. Muhań ólim emes, ómir jaıly kóp áńgime aıtqan. Aldynda hat jazysyp turǵanbyz. Eshqandaı kúdik bildirmedi. Bir sátte “О́sken órken” romanynyń qoljazbasynyń eń sońyna hattaryńdy kóshirip jazdym. Ystyq lebiz, kóńil sazyń saqtaýly”– dedi. Oǵan men mán bere qoımadym. Qoshtasyp kete bardym. 27 maýsym kúni uly júrektiń toqtaǵanyn telefonnan estigende kóńildi qaıǵy, kózdi jas kernedi. Aýrýhanaǵa barsaq Muhań jalǵyz tabytta jatyr. Aınalasynda buryn qaýmalap júretin jurt kórinbeıdi. Úsh kún burynǵy jaıdary júz, úlken úmit, aldaǵy kúnder armany – bári-bári óń men tús tárizdi. Uıyqtap jatqan adam sekildi. Úsh kún burynǵy jyly da jumsaq alaqanyn keýdesine kóldeneń qoıypty. Eńkeıe eńirep turǵan meni kórýden kózi uıalyp, bir sátke ǵana qos ja­na­ryn jumyp jatqandaı eles­­tedi.

Qarap otyr­sam ol kisi jasaǵan 63 jas túk emes eken ǵoı!

Ǵabıden qaınaǵa

Ǵabıden aǵa Manap ekeýmizdi erekshe jaqsy kórýshi edi. Dastar­han jaısa bizdi qaldyrmaıtyn. Muhtar aǵa ekeýiniń ázili de bólek bolatyn. Muhań jańa jaıǵa kóship, qazirgi Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń qarsysyndaǵy úı Ǵabıden aǵaǵa tıdi. Sonyń qurmetine Ǵabıden aǵalar jaqsy men jaısańdardyń basyn qosyp, úlken otyrys ótkizdi. Sondaǵy ázil-qaljyńda shek joq edi. Muhtar aǵa: “Áı, sen – sary, sarańsyń”,– dese Ǵabı­den aǵa da esesin jibermeıdi. Qajy tuqymynan ekenin kóldeneń tar­ta­dy. Sózden sóz týyp, túr-túst­e­ri­ne kóshedi. Ǵabeń bolsa da shıkil sary. Muhań – qara, mavr. “Qara bolsam, men óse kele bolyppyn. Áıtpese, jeńgelerim kishi kezimde “Áppaq bala” dep, bertin kele “Aq jigit” atanyp edim”,– dese Muhań ol kisiden Ǵabeń de qalyspaı: “Páli! Muhtar dese, degendeı shyǵar. Meni de jeńgelerim jas kúnimde “Qara bala” deıtin. О́se kele sarǵaıyp ketsem kerek, shamasy”, – dep bárimizdi máz-máıram etedi.

Osy kúnderi olar týraly keıingilerge aıtsam qııaldaı kórinedi. Bul da jón. Sebebi, olardyń tulǵasy artqy urpaqqa bıik kórinetini zańdylyq. Dana da – bala, adam, azamat bolǵan ǵoı.

Ǵabıden aǵa án dese ishken asyn jerge qoıatyn. Biraz jylyn qala syrtynda ótkizgeni málim. Anda-sanda maǵan: “Aqqal, tez kele qoıshy!” – dep telefon soǵatyn. Barsań úıinde ánshiler otyrady. Bir joly taǵy shaqyrǵan soń bardym. Tórde Júsipbek aǵa Elebekov otyr. “Al, Túseke, (Júseke degendi Ǵabeń Túseke deý­shi edi) Aqqal ekeýiń ándi bir áýele­tińdershi, myna jasyl baqtyń ishin jań­ǵyr­typ”,– dedi. Biraq men erkin kósile almadym. Ǵabeń: “Júz adamnyń aldynda qysylmaýshy ediń, Aqqal!” – degende men Málik ustazymnyń “Abaı bútin aqyn” degen sózin eske túsirip, “Júsipbek aǵa bútin ánshi ǵoı!” dedim. Jazýshy da, ánshi de meniń bul sózime dán razy boldy.

Bir joly Ǵabeń: “Qytaıdan Ámına Nuǵymanova degen jaqsy ánshi kelipti. Ekeýińniń basyńdy qosyp bir án tyńdasam” dep júrdi. Men Ámınany buryn biletin edim. ”Bir jaqtanbyz ǵoı!”– dep týǵan sińilisindeı kórip, baýyryna tartyp, qamqorlyq kórsetip júretin, qazaqtyń keń dalasyndaı daýysy bólek, adamgershiligi mol daryndy ánshi apaıym Jamal Omarova Ámınany alǵashqylardyń biri bolyp úıine qonaq etken bolatyn. Sonda Ámına ekeýmiz halqynyń qadirlisi atanǵan Jamal apamyzdy ortaǵa alyp, bir tań án salǵan edik.

Jaqsyny jatsynbaıtyn sol dástúr Ǵabeńniń úıinde de jalǵasqan. Aldymen Ámına shettegi aǵaıyndardyń ánin aıtty. Biletinime men de qosylyp otyrdym. “Apyr-aý, men Aqqaldy Ámınaǵa tanystyramyn ba desem, burynnan birińdi-biriń biletin bolyp shyqtyńdar ǵoı. Jamaldyń osyndaı bir kóregendigi bar, aldyńdy orap ketetin!” dep Ǵabeń bizge qarap kúlimdep edi.

Sol asyl aǵa, aıaýly qaınaǵa Ǵabeń arqyly biz kóp jurtpen júzdestik. Qaıtys bolarynan úsh kún buryn Ǵabeń telefon shalyp: “Aqqal, úıge kelip ketshi”,– dedi. Ol kisi shaqyrsa, meniń qol-aıaǵym jerge tıgen be, bardym. “Sen baıaǵydaı án sala bermeısiń ǵoı! Erkin otyryp áńgimeleseıik”,– dedi. Asyl aǵa áńgime ústinde ózi biletin aldyńǵy tolqyndy, zamandastaryn, keıingi ini-qaryndastaryn, el-jurtyn esine aldy. Men ketip bara jatqanda: “Aqqal, shaqyrta bermeı, óziń júgirip kelip tursańshy!” – degende: “Aǵa, baıaǵy quraq ushar jastyq menen de alystap barady-aý!” dep qalyp edim: “Muhańnyń sózimen aıtqanda, páli, sen maǵan qaraǵanda jas emessiń be?!” dep qıyla qarap qalǵan.

Ajal, shirkin, arsyz ǵoı! Úsh kúnnen keıin Ǵabıden aǵanyń da júregi toqtap qaldy degen sýyq sóz telefon arqyly jetti. Nege ekenin qaıdam, Muhań da osylaı men barǵannan keıin, úsh kúnnen soń dúnıeden ozyp edi. Qazir kózi tiri aǵalardyń úıine barýdan tartynshaqtaı beretinimdi nesin jasyraıyn.

Ǵabeńdi jer qoınyna tapsyryp kelgennen keıin, buryn men aıtqanda súısinip tyńdaıtyn “Jas qazaqtyń” sarynymen qara jamylǵan halqynyń aldynda ol kisige arnap joqtaý aıttym. Adam jylap kelip, jylatyp ketedi degen osy shyǵar.

Sharapatyn kórgen aǵalarym jaıly estelikti aıta bersem, taýsylar ma?! Olardyń qatarynda Dinmuhammed Ahmetuly aǵa da bar. Ol kisiniń de arýaǵynyń aldynda basymdy ıemin.

Aqqal apamyz ustazdary jaıly tebirene sóılep otyrǵanda QazUÝ-niń 33-shi aýdıtorııasynda qazaq folklorynan dáris oqyp turǵan ustaz Málik aǵa men Jazýshylar odaǵynyń májilis zalynda: “Endi ultsyzdarmen kúreseıik!” dep minberde shamyrqanatyn Ǵabıden aǵanyń alyp tulǵasy bizdiń de kóz aldymyzǵa kele qaldy.

Súleımen MÁMET,
“Egemen Qazaqstan”.

25 maýsym 2003 jyl.