Sozaq kóterilisi: ańyz ben aqıqat

Dúısenbi, 10 jeltoqsan 2012 0:37

Qaradan han saılap, jan-jaǵyn syǵymdaǵan tordy jaryp shyǵýǵa talpynǵan jalańash batyrlar kóterilistiń túbi jeńiliske ushyraıtynyn bilse de nege alǵan betinen qaıtpady?

Osy kóterilis týraly respýblıkada alǵashqylardyń biri bolyp ún qatqan belgili tarıhshy Talas Omarbekov: “Sozaq kóterilisine tarıh qandaı baǵa berdi? Onyń sıpaty, maqsaty qandaı? Qozǵaýshy kúshteri kimder? – degen tárizdi shym-shytyryq suraqtar qazirgi tarıhshylardy mazalap otyr. Bul kóterilis jaıly jas urpaq áli kúnge deıin habarsyz. О́ıtkeni, onyń obektıvti de shynaıy tarıhy áli tolyq jazylǵan joq”, deıdi.

Dúısenbi, 10 jeltoqsan 2012 0:37

Qaradan han saılap, jan-jaǵyn syǵymdaǵan tordy jaryp shyǵýǵa talpynǵan jalańash batyrlar kóterilistiń túbi jeńiliske ushyraıtynyn bilse de nege alǵan betinen qaıtpady?

Osy kóterilis týraly respýblıkada alǵashqylardyń biri bolyp ún qatqan belgili tarıhshy Talas Omarbekov: “Sozaq kóterilisine tarıh qandaı baǵa berdi? Onyń sıpaty, maqsaty qandaı? Qozǵaýshy kúshteri kimder? – degen tárizdi shym-shytyryq suraqtar qazirgi tarıhshylardy mazalap otyr. Bul kóterilis jaıly jas urpaq áli kúnge deıin habarsyz. О́ıtkeni, onyń obektıvti de shynaıy tarıhy áli tolyq jazylǵan joq”, deıdi.

Árıne, kóterilis basshylary sol qyrǵynda aman qalǵan joq. Quramynda shaıqasqandardan qalǵandary da búginde neken-saıaq. Biraq, Sozaqtaǵy tarıhqa jaqyn kózi ashyq azamattardyń “sebebin jaqynyraq bilsek-aý” degen, sol kezde kózi tiri kóte­rilis­shilerden mysqaldap júrip jınap alǵan tarıhı derek­teriniń kóp ekendigine súısinýge bolady.

Sozaq kóterilisi jaıly Talas Omarbekovten bólek Muhamed­jan Rústemov, Jaqsy­lyq Rsym­bekov, Súleımen Tábirizuly, Dýlat Turantegi, Jarylqasyn Boranbaev, О́tesh Qyrǵyzbaev sekildi azamattar jazdy. Osyndaǵy eńbekterdi elekke alsaq, sonaý kúshtep ujymdastyrý kezindegi soraqylyq­tar andaǵaılap shyǵa keledi.

Baı, qulaq deıtinderdiń bári tolyq kámpeskelengen. Aýylda aldynda bes-alty ýaq maly, birer iri qarasy bar, tamaǵyn áreń aıyryp otyrǵan jurt qaldy. Biraq, osynyń ózi 1925-1931 jyldar aralyǵynda Qazaq ólkelik partııa komıtetine jetekshi bolǵan, jurt “qý jaq” dep ataǵan P.I.Golo­shekınniń kózine kúıik bolǵanǵa uqsaıdy.

1929 jyly qarashada BK(b)P Ortalyq komıtetiniń plenýmynda sharýalardy eriksiz tezdetip ujymdastyrý máselesi kún tártibine qoıylady da arnaýly qaýly qabyldanady. “Men bizdegi kolhoz qozǵalysy KSRO-nyń ózge aımaqtarymen salystyrǵanda baıaý júretin bolady degen pikir estidim. Men mundaı pikirdi teris dep esepteımin”, deıdi Goloshekın. Al arada bir jyl ótken soń, 1930 jylǵy qańtar aıynda “biz kolhoz qurylysynyń qarqyny jaǵynan Odaqtyń eń ozyq aımaqtarynan tipti de artta qalyp otyrǵan joqpyz”, dep masattana málimdegen.

Uly qazaq dalasyn jut jaılaıtyn, halqy aqsóńke bolyp qyrylatyn zulmat­tyń jaqyndap kele jatqanyn sol ýaqyt­tarda ult zııalylary bilip, janaıqaıyn salady. Biraq, ony tyńdarǵa qulaq qaıda?

Sozaqqa barǵan saparlarymyzda kózi ashyq, kókiregi oıaý azamat Súleımen Tábirizuly aqsaqalmen ángimelesip tura­myz. Kóterilisshilermen kóp áńgimelesken, kóp zerttegen Súleımen aǵamyz Qazaq­standaǵy iri narazy­lyqtardyń, bas kóterýlerdiń basynda alashorda azamat­tary, búginde ult maqtanyshy bolyp otyrǵan qaıratker­lerimizdiń bolǵanyn aıtqan.

Biraq, kóterilis pisip-jetilgenshe el ishindegi jansyzdar joǵa­ryǵa habarlap, aldyn kesý úshin jazalaýshy otrıad shyǵaryp otyrǵan.

“Eger tarıhı ádilettikke júginsek, qa­zaqtyń sońǵy hany Allahý dep uran salyp, basynda júrgen, kóteriliske tartylǵan úsh júzdiń balasy aq kıizge salyp han kótergen Sultanbek Shalaqov. Bul bir aqıqat bolsa, ekinshisi kóterilistiń dem berýshisi – ala­sh­­or­dashylar. Ult zııalylary Qazaqstandy sharpyǵan barsha bas kóterýlerdiń basyn qosa almaı qapyda qaldy. Keıin olarǵa “pálen memlekettiń tyńshysy, pálen mem­le­kettiń jansyzy” degen aıyptaýlar ta­ǵyl­ǵan. Qazaqtyń qamyn jegen erlerdiń Keńes ókimetine qarsy memleketterden odaq­tas izdegeni ras edi”, degen boljamyn aıtady.

Munyń aqıqatyn anyq aıtý tarıhshy­lary­myzdyń enshisinde degenimizben, el ishindegi azamattyń aıtqany qısynsyz edi deýge taǵy bolmaıdy.

Qalaı degende de 1930 jylǵy Sozaqtaǵy kóterilis bostandyqqa umtylǵan, ábden aıaýsyz qanalǵan, keńestik júıeniń ozbyrlyǵyn meılinshe tartqan halyqtyń narazylyq úni edi. Mal-múlki talaýǵa túsip, túrli salyqtar ábden tıtyqtatqan halyqtyń ólsek, jas­tyǵymyzdy ala jataıyq, degen janaıqaıy, ketip bara jatqan kegi, namysy edi.

Kóterilistiń jaı-japsary  jazýshy, sozaqtyq О́tesh Qyrǵyzbaevtyń “Sozaq kóterilisi” kitabynda áńgime bolady.

Kóterilis stıhııaly túrde emes, aldynda áldeneshe ret jasyryn kezdesip, qımyldaryn kelisip baryp bolǵan. Han etip Sultanbek Shalaqov aq kıizge kóteriledi. Hannyń din isteri jónindegi ýáziri bolyp Asadýlla (laqap aty Aýǵan táýip) Ybyraıymuly, ásker isteri jónindegi bas ýáziri ári sardary bolyp Saǵyndyq Shilmam­betuly saılandy. Dinı isterdiń naıby bolyp О́temis Dosjan Ájiuly, ýázirlerdiń kómekshisi, orynbasary bolyp Bazykenniń Myrzahmeti, qazynyń biri bolyp ári aq tý ıesi, tý ustaýshy bolyp Álibaıuly Imanbek saılandy. Bári qut­pan namazyn oqyp, bet sıpasyp, aıny­mas­qa ant etisti. Bul beısenbi kúni eken. Erteń juma…

Erteńinde tań namazyn oqysyp, bir-birine qutty bolsyn aıtyp, qalyń top atqa qonady. Aqpannyń tańǵy aıazy bet qarıdy. Attardyń shabysy taýdan esken jeldi kúsheıtip jiber­gen­deı. Tórtke bólinip qozǵalǵan bul toptyń uzyn qarasy tórt júzge jýyq bolatyn. Kóte­ri­lisshiler allalap shaýyp, aýdan basshylary Q. Júnisbekov, D. Qańlybaev, ýákili V. Shııav­sev, halyq sotynyń sýdıasy A. Temirbekov, tergeýshi A. Begalıev, BK(b)P okrýgtik komıtetiniń nusqaýshysy O. Shılibaev, komsomol komıtetiniń hatshysy, barlyǵy 18 adam óltiriledi. Keńseler órtelip, qujattar joıylady. Sodan soń Sultanbek han eki júz adamdy Sholaqqor­ǵanǵa attandyryp, Sholaq­qorǵan, Baldyrsý, Qarabulaq aýyldarynda sovet adamdaryn tutqyndap, soqqyǵa jyǵady. Olardyń kóbi bastaryn aq suryppen orap, kóterilisshiler jaǵyna shyǵady.

Jazalaýshy otrıadtar taý asýy joldarymen keletin bolǵandyqtan Balyqshy ata, Sýyndyq, Torlan asýy baqylaýǵa alynyp, Salyqbaı mergen bastaǵan top jyqpyl-jyqpylǵa kirip, soldattardyń keler joldaryn ańdıdy. Kóterilistiń habaryn aldyn-ala estigen OGPÝ qyzmetkeri Tynyshtyqbaev Túrkistan OGPÝ bastyǵy Abramýk jáne Shymkenttegi OGPÝ bastyǵy Jýravlevpen sóılesip, jaqsy qarýlanǵan soldattar alyp, keri qaıtady. Olardy 9 aqpanda Balyqshy asýynda Salyqbaı mergen toby qarsy alyp, Tynyshtyqbaevty atyp túsiredi de, soldattar qatty qarsylyqtan keıin keri qaıtady. Kóterilisshilerdiń dúmpýi Shymkent okrýgtik komıteti, Túrkistan, Tashkent áskerı okrýgi, Qyzylorda, Áýlıeata jaǵyna túgel habarlanady, saqtyq sharalary júrgiziledi.

Sonymen, azattyq úshin kóterilgen, namys qaıraǵan erlerdi birjola janyshtaý úshin áskerı tehnıkamen tolyq qarýlanǵan, pýlemet, zeńbiregi bar keńes soldattary jan-jaqtan qyspaqqa alady. Ol kezde eski Sozaq qalasynyń orny tórt qaqpasy bar, myqty bekinis. 300-ge jýyq kóterilis­shilerdiń sońǵy kúshi soǵan kirip atysa bastaıdy.

Soldattarǵa da keregi osy. Negizinen aıyr, oraq, qylyshpen qarýlanǵan kóterilisshilerdi aldymen artıllerııa kúshimen uzaq atqylaıdy. Soldattar “Dala bazaryn” jan-jaǵynan qorshap pýlemetten oq jaýdyrady. Dalada da, qalada da qyrylǵan adamda esep joq. Ton kıgen, tymaq kıgen adam kórse “bandıt” dep atýǵa buıryq beriledi.

Kóterilis osylaısha talqandalady. Keńes soldattarynyń qanypezerligin, qalaı jazalaǵanyn kóteriliske qatysqan Toǵaıuly Ábdiqadyr aqsaqaldyń esteliginen tanýǵa bolady.

– Bárimizdi bir áýlige ákelip qamady, – deıdi ol. – Jıyrma shaqty adam bolýymyz kerek, japa-tarmaǵaı bizdi ata bastady. Alǵashqy dúrkinde qulaǵandardyń astynda qaldym. Biraq, amanmyn. Ústi-basyma qan aǵyp, jurttyń astynda jatyrmyn. Bir kezde boldy-aý deımin, typ-tynysh… Álgiler taǵy aralaı bastady. Dem almaı jatyrmyn. Ja­ny­ma kelip temeki tartyp aldy. Temekiniń kúli kózi­me túsip ketti. Sol kezde syr berdim be, naı­zasyn suǵyp qalyp edi, qolyma kirdi. Shy­da­dym. О́lgen ǵoı dedi. Bireýi shylymnyń qal­dyǵyn tastap, ókshesiniń nálimen eze bastady. Bul ezip turǵany meniń kózim bolatyn (qarııanyń sodan bir kózi aǵyp ketken).

Jaýyngerler ketkennen keıin ún qatqan, ózindeı tiri qalǵan Kómesh degen azamatpen tún qatyp qashyp shyǵady. “Ekeýimiz ómir boıy aıtpaýǵa sert beristik. Endi, mine, aıtýǵa bolady degennen keıin senip, sher tarqatýǵa týra keldi. Tisimnen shyqqany da osy”, depti sherli qarııa, keshegi bozdaqtarmen birge jalań qolmen dúnıe júzindegi eń iri saıası júıege qarsy shyqqan adam.

Kóterilis basshysy, qaradan shyqqan han Sultanbek Shalaqov “Dala bazarda” jańbyrsha jaýǵan oqtan óldi delinse, bir derekterde Qytaı asqan delinedi. Onyń da tarıhy ashylar kún jeter. Al tiri qalǵandary aıaýsyz jazalanady. Aıdaýdan aman kelgen Salyqbaı mergen de bir túnde úıinen alyp ketilip, sotsyz atylady. Quralaıdy kózge atqan, ańnyń terisi búlinedi dep artqy aıaǵynan atatyn, Sibirde katorgada júrip ańshy soldattarmen birge ańǵa shyǵyp, qalyń tutqyndarǵa tamaq taýyp bergen mergendi sotsyz atqan mılısııanyń kim ekendigin Sozaqta biletinder bar, biraq otbasyna obal bolmasyndy oılaıdy eken. “Sozaq aýdanynda 12-16 aqpan aralyǵynda bolǵan soǵysta 126 bandıt, 16 aqpandaǵy Sozaq qystaǵy úshin bolǵan shaıqasta 200 bandıt joıyldy da, qolynda qarýy bar 200 belsendi bandıt tabanda atyldy. Qolǵa túsken jáne operatıvti is-sharalardy júzege asyrýdyń nátıjesinde bandıtteri, dem berýshileri, úgitshileri, sondaı-aq barlaýshylary bar – 389 adam tutqyndaldy. Bandylardy joıý barysynda han jáne onyń uıytqysy bolǵan ortalyǵy talqandaldy. Sozaq operasııasynyń nátıjesinde 290 at, 20 túıe, 150-deı oq-dárimen atylatyn qarý, 100 shamaly sýyq qarý qolǵa tústi.

Qaza bolǵan, atylǵan ban­dıt­terdiń, kontrrevolıýsııalyq qozǵalysqa qatys­qandardyń, bandıtızmmen zardaptalǵan aýdandarda kontrrevolıýsııalyq is-áreket júrgizgen iri baılar­dyń dúnıe-múlikterin, mal­daryn konfıskeleýge daıyn­dyq jumystary júrgizilip jatyr”, delinedi tarıhı qujattarǵa súıenip jazylǵan Muhamedjan Rústemovtiń “Sozaq qasireti” kitabynda. Qalaı bolǵanda da han shtaby 2384 sarbazdy top­tastyryp, 8-16 aqpan araly­ǵynda soǵysqan.

Sozaq kóterilisi áli de óz baǵasyn alǵan joq. El basyna kún týǵanda tolarsaǵynan qan keshken erlerdiń erligi jaıynda el áli de az biledi. Sebebi, máni ashylmaǵandyqtan bolar, olar­dy “zeńbirekke qylyshpen, aeroplanǵa quryqpen shapqan” dep ájýalaǵysy keletin toń­moıyndar áli de el ishinde kezdesedi.

Ádildigine kelsek, aýyl aq­saqaly, birneshe tarıhı kitap­tardyń avtory, kóterilisshiler­diń tiri qalǵandarymen júzbe-júz sóılesken Súleımen Tá­biriz­ulynyń Sozaq kóterilisinde alashordashy­lar­dyń, ıaǵnı ult qaıratkerleriniń qoltańbasy bar degen qısynymen kelisýge de bolady.

Árıne, aıyrmen qarýlanǵan kóterilis­shiler áskerı qarý-jaraqpen muzdaı qarý­lanǵan keńes áskerine qarsy tura almas­taryn bildi, biraq erdi óltiretin namys, eldiń ketip bara jatqan kegi asyl erlerdi úıinde tynysh otyrǵyza almasa kerek.

Qazaqstanda sol kezderi 72 jerde iri, 367 toptyq, usaq qarsylyqtar bolǵan eken. Solardyń ishinde irisi bolyp tarıhta qalǵan Sozaq kóterilisine qatysýshylar ult qaıratkerleri arqyly habar alyp, jalpy ulttyq qozǵalysqa ulasatynyna da sengen shyǵar.

Keıinnen qazaq halqyn qynadaı qyrǵan 1932 jylǵy asharshylyq, 1937 jylǵy saıası qýǵyn-súrgin aldyndaǵy qarýly qarsylyq Keńes ókimetiniń arandatyp otqa jyǵar jymysqy saıasatyna halyqtyń ashynǵany­nan kóterilgeni ekeni aıdan anyq.

Aqyryp teńdik surar uldary turǵanda halyqtyń noqtaǵa basy syımaıtyndyǵyn 1986 jylǵy jeltoqsandaǵy jastar qozǵalysy da aıqyndap berdi.

Keıbireýler táýelsizdik qazaqqa ońaı keldi, bir oq shyǵarylǵan joq degisi keledi, rasynda túk te olaı emes qoı.

Sol Sozaq kóterilisi kezinen keıin bul óńir Keńes ókimetiniń kartasynda qyzyl syzyqpen qorshaýly turdy. Nebir aıtýly erleri bolsa da keshegi soǵysta bul aýdannan birde bir Keńes Odaǵynyń Batyry shyqqan joq. Sozaqta týǵan bilimdar azamattardyń basshylyq qyzmette joly bolmady. Táýelsizdik kelip, toń jibigenge deıin keńestik 70 jyl ishinde Sozaqtyń birde-bir azamaty óz elinde de el basqararlyq qyzmetke kóterile alǵan joq.

Úlken júıe kishi halyqtan qoryqty. Tarıhtyń qaıtalanýynan úreılendi.

…Biraq, jaldamaly shejireshiler ár aýyldan tarıhta aty joq batyr taýyp, taıpalastary kók tiregen mazar soǵyp, ulan-ǵaıyr as berip jatqanda biz kóz aldymyzdaǵy shoǵy áli sónbegen oqıǵaǵa baǵa berýge, shyn erlerimizdi tanýǵa áli de marǵaýmyz.

Baqtııar TAIJAN,
“Egemen Qazaqstan”.

Ońtústik Qazaqstan oblysy.

 15 aqpan 2005 jyl.