Stalınmen qoshtasý

Dúısenbi, 10 jeltoqsan 2012 11:39

Kóktemniń kele jatqanyn eń aldymen kádimgi maıda qustar sezedi. Shymshyqtar shyqylyqtap, sekeńdeı bastaıdy. Birli-jarym naýryzkók kórinip qalady. Jáýdiregen kózderi monshaqtaı móldirep, adamdarmen yqylastana amandasqandaı, shymshyqtar sııaqty sekeńdemeı, shoshańdamaı, jorǵalaı basyp, janyńa jaqyndap:

Dúısenbi, 10 jeltoqsan 2012 11:39

Kóktemniń kele jatqanyn eń aldymen kádimgi maıda qustar sezedi. Shymshyqtar shyqylyqtap, sekeńdeı bastaıdy. Birli-jarym naýryzkók kórinip qalady. Jáýdiregen kózderi monshaqtaı móldirep, adamdarmen yqylastana amandasqandaı, shymshyqtar sııaqty sekeńdemeı, shoshańdamaı, jorǵalaı basyp, janyńa jaqyndap:

– Kóktem keldi, kózaıym bolyńyz! – degendeı ıshara bildiredi.

Ony kóp adamdar túsine bermeıdi. Adam­dar­dan qustar tilin bilgen tek Súleımen paı­ǵambar ǵana bolǵan. Al biraq, ókinishke oraı, adamdardyń bári Súleımen paıǵambar emes.

Al búgin kádimgi shoshaqaı shymshyqtar da shyqylyqtamaıdy. Naýryzkók te kórinbeıdi. Shymshyqtar mamyq júnin jel qobyratyp, butaqtarda búrisip-búrisip otyr. Olar da qalyń qaıǵydan qabyrǵalary qaıysyp, qara jamylyp qalǵandaı.

Búgin Stalınmen qoshtasý kúni.

Borıs Fardzınov ekeýmiz birge barýǵa ke­listik. Ásirese búgin jalǵyz-jarym júrý óte qıyn. Baratyn jerimiz – Kolonna zaly. Máskeýdiń dál tórinde. Kremlden alys emes.

Biraq búgin metromen júrip bolmaıdy. Tramvaı, trolleıbýstan qaıyr joq. Taksı jaldaýǵa biz sııaqty stýdenttiń qaltasy kótermeıdi. Búgin, sirá, taksı de júrmeıdi.

Jaıaý tarttyq. Máskeýdiń tańy túnerip turdy.

Kóshelerde adamdar seńdeı soǵysady. Máskeýdiń kósheleri qys boıy toń bolyp siresip jatyp, búgin kenetten seń júrip, taýdaı-taýdaı tasqyn tolqyndary týlaǵandaı.

Baıqasań, adamdardyń bári bir baǵytqa, shahardyń ortasyna bettegen sııaqty.

Biz Borıs Fardzınov ekeýmiz sol tol­qyn­ǵa dýshar bolyp, topan sýdyń betinde sekeńdegen jańqadaımyz. Kóshege qalaı shyqtyq boldy – tolqyn bizdi qaqpaqyldap, ilip alyp kete bardy.

Borıs Fardzınov meniń kýrstasym. Ulty – osetın. Soltústik Kavkazdan. Dáliregi – Soltústik Osetııadan. Ońtústik Osetııa deıtini taǵy bar. Ol, sirá, Grýzııanyń quramynda.

Ras-ótirigin kim bilsin, bireýler sybyr­lap, Stalın grýzın emes, osetın eken, o basta famılııasy Djýgashvılı emes, Djýgaev eken dep júrdi.

Osetın deıtin bir-aq halyq. Biraq, eki bólek. Bir jartysy Grýzııa quramynda, ekinshi jartysy – avtonomııalyq respýblıka. Reseı quramynda. Ortalyǵyn buryn Dzaýdjıkaý deýshi edi, endi Ordjonıkıdze deıdi.

Ordjonıkıdze ataqty bolshevık, Stalınniń serigi bolǵan. Kavkazda sovet óki­metin ornatar kezde grýzın menshe­vık­terimen tóbelesip qalyp, sonysy úshin keıin Lenınnen taıaq jegen.

Meni osy jolǵa júr-júrlep alyp shyqqan da osy Borıs Fard­zınov. Qoıý qara shashy dúleı ormandaı, boıy men quralpy bolǵan­men, denesi shombal, typ-tyǵyz, naǵyz palýan tulǵa. Keshe fakýl­tette sholaq qol dekan qaraly mıtıng ótkizgende, osy Fardzınov dap-dardaı bolyp, kóziniń jasyn pora-pora qylyp jylady. Janymda turǵan kýrs partorgy Borıs Sılkın meni túrtip qalyp:

– Jyla, jylasańshy, – dep eńkildedi.

Biraq meniń kózimnen jas shyqpady. Bezireıdim de qaldym. Mylqaý sııaqtymyn.

Anam Aıshanyń aıtýyna qaraǵanda, men týǵan ákem Murtazanyń qazasyn estirtkende de jy­la­mappyn. Ataqty Otyz Jetinshi jyly Halyq Jaýy atanyp, sottalyp ketken ákem Murtaza shamada 1940 jyly qulaq esitip, kóz kórmegen “Dálniı bostok” degen jaqta, Zeıa degen ózenniń boıynda, ný ormanda aǵash kesip jatqanda ústine qaraǵaı qulap ketip, basyp qalyp, sodan ajaly jetken.

Sol sýyq habardy jurt jınalyp kelip, anam Aıshaǵa estirtedi ǵoı. Beıshara Aısha ash beline túsetin burymyn tarqatyp, qalyń qo­lań shashyn jaıyp jiberip, qyzylshy­raıly, aı dıdarly betine tyrnaq salyp jyrtyp ji­be­rip qanatqanda, men onyń betin súrtip turyp­pyn. Biraq bezireıip, kózimnen jas shyqpapty.

Jataqhanadan qulqynsáride shyǵyp edik, Kolon­nyı zalǵa jeter túrimiz joq. “Taıfýn” deıtin dúleı daýyl bolady deýshi edi. Sirá, bul sóz bizdiń “topan sýy” degen uǵymnan shyqqan bolar. Baıaǵyda-baıaǵyda, Nuh paıǵambar zama­nyn­da, Alla taǵala o basynda kúnásiz jaratylǵan adam­dardyń kele-kele ábden buzylǵanyn, ımannan jurdaı bolǵanyn kórip, jer-dúnıeni lastan, bylapyttan tazartpaq bolyp, Nuh paıǵambarǵa parman bergen ǵoı.

– Bir keme jasa, — degen. – Sol kemege adamzat, jan-janýar, ushqan qus, júgirgen ań, kúlli ósimdik ataýlydan bir-bir juptan eń tazasyn alyp, kemeńe sal, – degen.

– Men jer betine topan sýyn qaptatamyn. Sóıtip dún-dúnıeni jýyp-shaıyp, bylapyttan tazartamyn. Sonda sen, Nuh paıǵambar, keme­men topan sýdan aman qalyp, topan tartylǵan jerde kemeńdegi jan-janýardy, adamdardy, ushqan qus, júgirgen ańdy bosatyp qoıa bere­siń. Solardan taza urpaq ósip-ónedi, — degen ǵoı.

Bireýler sol keme Sınaı taýynyń qyrqa­syna toqtaǵan deıdi. Bireýler Nuh paıǵam­bardyń kemesi Ararat taýynda qalǵan deıdi. Al endi bizdiń ata-babalarymyz Nuh kemesi Qazyǵurt taýynyń basynda qalǵan deıdi.

Osy sońǵy áfsanany rastaıtyn kýá retinde halyq ejelden beri qaraı:

Basynda Qazyǵurttyń keme qalǵan,

Bolmasa keremeti nege qalǵan?! – dep jyrǵa qosyp, toı-tomalaq jıyndarda osy ándi áli kúnge deıin aıtyp kele jatyr.

Men osyny oılap bolǵansha, orasan tol­qyn art jaǵymnan soqqan kezde Borıs Far­dzı­novten ajyrap qala jazdadym. Artyma bu­rylyp qaraýǵa mursham kelmeı, qolymdy sozaı­yn desem, óz qolymdy ózim bosata almaı, aı, endi kettim-aý, degen kezde palýan osetın­niń álýetti qoly meniń ıyǵymnan tartyp ustap qaldy.

Endi bir zamanda shyńǵyrǵan, yńyrsyǵan daýys­tar estile bastady. Myna qııamettiń qyl kópirinde turǵan shaqta áıteýir qulaı kórme. Quladyń – bitti, qaıtyp turý joq, qý tirshilikpen qoshtasa ber. Topan sýdyń túbinde, myńdaǵan tuıaq-tabannyń astynda qalasyń! Uly kósemniń qurbandyǵy bolasyń.

Aspannyń júzi aq býdan kórinbeıdi. Keshke qa­raı aıaz qysqan soń aýyzdan shyqqan lep aq býǵa aınalyp, aspan dıdarynan adasqan jurt kún­niń qaı mezgil ekenin de ajyrata almaı qaldy.

Ajal quryǵyna ilinip, sansyz aıaq astynda qalǵan adamdardyń jan aıqaıy; áli taban astyna túse qoımaǵan, biraq ary-beri tolqynnyń qatty soqqysynan eseńgiregen júregi nasharlardyń shyńǵyrǵany; baqyrǵany – álemniń esh sharasyz kúızeliske ushyraǵanynyń anyq aıǵaǵy edi.

Onyń ústine muhıtqa aınalǵan kósheniń qos qaptalyndaǵy bıik-bıik úılerdiń tóbesinen bajyldaǵan mysyqtardyń ashy daýsy qosylady. Ol ras, mysyqtar orasan qyspaqqa túsip, ókpe­leri óship, júrekteri jarylyp bara jatqandyqtan bajyldamaıdy. O, olardyń baqyrysy basqa!

Kún kósemniń ólimi mysyqtar úshin – pishtý! My­syqtar oǵan bo­la qaıǵyrmaıdy. Pendeler úshin qaıǵyly bastalǵan mart – naý­ryz mysyqtar úshin mahabbat maýsymy. Áne, másele qaıda jatyr.

Adamdar aqyrzaman ornaǵandaı kúızelip, qaıǵyrsa, mysyqtar mahabbat qyzyǵyna batyp, úılerdiń tóbesine shyǵyp alyp, oınaq salyp júr. Mundaıdy Batystaǵy jurt: “Pır vo vremıa chýmy”, — deıdi. Iаǵnı: “Oba jaılaǵan jerdegi toı”, degen ǵoı.

– Usta meni, Borıs baýyrym, myqtap usta, qulap qalmaıyn. Qulasam – turmaımyn! Men qulasam, myna sum dúnıeniń nesi keter deısiń. Eshkimniń de eshnársesi ketpeıdi. Biraq eldegi jalǵyz anam Aıshaǵa obal da! Áne, sol jylaıdy ǵoı, sory arylmaǵan sorly. Meni Máskeýge oqýǵa jibergisi kelmep edi, jaryqtyq. Jylap edi. Men stansııaǵa poıyzǵa mineıin dep bara jatqanymda Musa brıgát atpenen artymnan qýyp jetip:

– Qaıt, júgármek, óleıin demeseń, qaıt! – dep basyma qamshysyn úıirip edi. – Týǵan jerden shalǵaı-shalǵaı aıdaýda júrip ákeń Murtazanyń súıegi jat jerde qalǵany az ba edi?! A? Ana shesheń men ini-qaryndasyńdy kim asyraıdy? A? Olar qudaıdan sen óssin, Áýlıe-Atadaǵy oqýyn bitirsin, sodan keıin bizge kómek­tesedi dep úmittendi. Áýlıe-Atadaǵy oqýyń bitti, qudaıǵa shúkir. Endi jer túbindegi Máskeýde seniń qaı naǵashyń bar edi?! A?

Bul Musa jaryqtyq otyz jetinshi jyly meniń ákem Murtazamen birge Halyq Jaýy bolyp ustalyp ketip edi, bir-eki jyldan keıin “kókirek aýrý” dep qaıtyp keldi. Endi kolhozda brıgát! Bılep tur.

Biraq brıgát bolsa da men kónbedim.

Endi dál qazir sol Musa shaldyń tilin almaǵanyma, anam Aıshanyń, qaryndasym men inimniń qasynda qalmaǵanyma ókingendeımin. Á degende myna teńselis qaqpaqyl oıyny sııaqty kóringenmen, bara-bara órship, arsyz ajaldyń aýyly jaqyndap qalǵandaı jan qysylyp barady.

Qoı, olaı bola qoımas dep ózimdi-ózim jubataıyn desem, aınala jan aıqaı. Shyńǵyryp jatyr. Qulap qalǵan. Júregi talǵan. Amalsyz qulap qalǵan. Qaıta turýǵa qaýqar joq. Quladyń, sorly, qor boldyń. Aqyrǵy áreketi – shyńǵyrý. Shyńǵyryp ólgen jaman-aý. Ondaıdy qudaı qalamas.

Baıaǵydan qalǵan ańyz bar: Ybyraıym paıǵambarǵa Alla taǵala buıryq etti:

– Ana Ysmaıyl degen balańdy baýyzda! – dep.

Paıǵambar Allanyń aıtqanyn eki etpes bolar. О́ziniń Ajar atty toqalynan týǵan Ysmaıyldy shaqyryp alyp:

– Osylaı da osylaı, Allanyń buıryǵy. Oryndamasqa amal joq, – dep balasyn baýyzdamaq bolyp, alqymyna pyshaq sala bergende, Alladan buıryq keldi:

– Balany bosat. Ornyna kók qoshqar soı! – dedi.

Sol sátte kókten kók qoshqar tústi.

Pyshaqqa túsken kók qoshqar sonda dybys shyǵarǵan joq, janýar.

Al mynalar shyńǵyrady, baqyrady baıǵustar.

Sóıtken Ysmaıyldan jarty álemdi jaılaǵan arab jurty tarady.

Osyndaıda keýdeńde bir suraq qalady. Bulaı oı­laýdyń ózi pendeshilik, kúnákarlyq bolýy da múm­kin. Áıtpese sol Ybyraıym paıǵambardyń báı­bishesi Saradan týǵan Ysyraıyl bar emes pe edi?

Alla taǵala qurbandyqqa nege Ysyraıyldy qalamaı, nege Ysmaıyldy tańdady? Jaýaby joq suraq. Ysyraıyldan evreı                áýleti tarady.

E, baıǵus, baıaǵy-baıaǵyda ótip ketken uly árýaqtarda neń bar? Onanda myna myń bolǵyr osetın jigiti Borıs Fardzınovtiń jýan beldiginen myqtap usta! Tabanǵa túsip qalmas úshin. Alysta, Talas Alataýynyń baýyrynda seniń amandyǵyńdy Qudaıdan kúndiz-túni tilep júrgen anań Aıshany ańyratpas úshin.

– Ýberı rýkı! Tart qolyńdy, ońbaǵan! – dep aı­qaılaıdy qatarymyzda ary-beri teńselip júr­gen jýan áıel. Bul endi ózi órtenip jatqan úıdiń otyna qoıdyń basyn úıtip almaqshy bolǵan adam­nyń áreketine uqsaıdy. Jýan áıeldiń qaltasyna, álde bir uıatty jerine qol suqqan sumyraı myna aqyrzaman kezinde de sumpaıylyǵyn istep júr.

Al bıik úılerdiń tóbesindegi mysyqtardyń ba­jyl­daǵan, baqyrǵan daýystary órshimese, tyıy­lar emes. Mysyqtardyń mahabbat maýsymy. Bul ózi Jaratylys belgilep bergen qysqa merzim. Osy merzimde oına da kúl. Sodan keıin sap tyıyl! Adamdar sııaqty jyl on eki aı: qys de­meı, jaz demeı; kóktem demeı; kúz demeı; kún­diz de­meı, tún demeı, adamdar sııaqty aımalasyp, aı­qasa berme! Mahabbatsymaq batpaqqa bata berme!

Jalpy, mysyqqa kózqaras ár elde ártúrli. Ba­tysta aldynan mysyq ótip ketken adam: “Jo­lym bolmaıtyn boldy-aý”, — dep kóńiline alady.

Al bizdiń Muhammed paıǵambarymyz uzyn túıe jún shekpeniniń ete­ginde jatyp uıyqtap qalǵan mysyqty oıatpaı-aq, shekpeniniń my­syq jatqan jerin qaıshymen qıyp tastap, túregelip, namazǵa tur­ǵan ǵoı. Mysyqtyń áldeqandaı qasıeti bolmasa, paıǵambar sóıte me?

Osy men qatelespesem, mysyqtyń beıne­sin budan bes myń jyl buryn ótip ketken per­ǵaýyndardyń pıramıdalaryna ómiri ósh­pes­teı etip sýretterin salyp tastaǵan deıdi. Nege?

Men osyndaı oımen álek bop júrgende, Borıs Fardzınov meni ońǵa qaraı oıyst­y­ryp, qolymnan tartyp, jaǵalaý jaqqa bir súıem, synyq súıemmen jaqyndaı berdi. Shet­ke jete bergende doly tolqyn qaıtadan kósheniń ortasyna qaraı laqtyryp jiberedi.

Áne, sonda shyn úreı boıdy bıleı bas­ta­dy. Bul adam-aıýan tutqynynan qu­tyla almastaı áser shyrmap aldy.

Budan góri tas túrme táýir shy­ǵar. Myna adamdar abaqtysy seni ty­nysh turǵyzbaı jan-jaǵyńa aıaý­syz laqtyrady. Ár laqtyrǵan saıyn qabyrǵalaryń kúırep kete jazdaıdy.

Meniń osy ýaqytqa deıin qulap qalmaı, taban astynda taptalmaı, súldemdi súıretip, ary-beri átkenshek tepkendeı, seńmen birge serpilip qa­lyp júrgenim, bala kezimnen eriksiz shynyq­qanymnan shyǵar. Ákeı alysqa aıdalyp ketip, jat ólkede jer jastanyp qalǵannan keıin, meni Tasbet brıgát toǵyz jasymnan qamshynyń astyna alyp, jumysqa salǵan joq pa?

Bir jamandyqtyń bir jaqsylyǵy bar, eger eńbekte shyńdalmaǵan shinjáý bolsam, myna jerde áldeqashan súıegim qaqyrap qala­tyn edi. Ári dese Qudaı meni osetın Borıs Fardzınovke joldas qylǵanyn kórmeısiń be? Ol bolmasa, men myna dúleı qyspaqqa shy­daı almaı, qulap qalýym ábden múmkin edi. Alla taǵala alystaǵy Aıshany aıaǵan shyǵar…

Mysyqtar baj-baj ete qalady. Olarǵa myna túksıgen bıik úılerdiń tóbesinde tó­men­degi myń-myń, a bálkim, mıllıon adamdardyń kúńirengen kúrsinisi, jan aıqaıy, shyrqyrap shyńǵyrǵany eshqandaı áser etpeıtin sııaqty. Olar óz sharýa­symen áýre.

Al adamdar baıaǵy-baıaǵydaǵy Vavılon (Babyl) alasapyranyn­daǵy sııaqty birin-biri túsin­be­gen­dikten aldyńǵy jaǵy tuıyqtalyp, artqy jaǵy muhıttyń loqsyǵa­nyn­daı kúshene ıterip, jarǵa soqqan tolqyn keıin sheginip, adam­dardy sýsha sapyrǵanda, pen­delerdiń bir aqylǵa kelmeýi, birin-biri uqpaýy mylqaý sumdyqqa aınaldy.

Baıaǵy-baıaǵyda Babyl turǵyn­dary Kúnge deıin munara tur­ǵyzbaqshy bolypty ǵoı. San túrli tilde sóıleıtin, biriniń tilin ekinshisi uqpaıtyn, san taraptan jınalǵan tobyr eken. Munara bıikteı beripti, bıikteı beripti. Aqyry adamdar birin-biri túsinbegenniń kesirinen, esil eńbek esh bolyp, zaıa ketipti.

Mynaý da sonyń bir túri. Ne kóshedegi adamdardyń aldyn qatar-qatar avtobýstarmen bógep tastamaı, tas toǵan salmaı, joldy ashý kerek. Ne arttan adamdardyń aǵylǵan lek-legi tejelý kerek. Ap-anyq nárse. Biraq adamdar bile tura búlindi.

Qudaı tótennen eshqandaı kesapat jibergen joq. Naızaǵaı shatyrlaǵan joq. Jer silkingen joq. Taýlar teńselip, sel tasqyn qaptaǵan joq.

Adamdardyń birin-biri túsinbegen maqaýlyǵynan endi birin-biri janshyp, birin-biri taptap, ózine-ózi aqyrzaman tilep aldy.

Ras, Stalın qaıtys boldy. Ol da Qudaıdan kem emes dep júrsek, kádimgideı pende eken, ajal jetti – óldi.

Al endi soǵan bola, sonyń jolynda myna jerde júzdegen adamnyń aıaq astynda qalyp, taptalatyn ne jóni bar? Úıinde otyryp ta qaıǵyrýǵa bolady ǵoı.

Baıaǵy-baıaǵy adamzattyń áli de taǵylaý bir kezinde patsha ólse, onyń janyna quly men kúńin, qarý-jaraq, ereýil atyn birge kómetin salt bar eken. Ol zamannyń patshalary nysapty eken ǵoı. Al myna Stalınniń jolynda júzdegender qurban bolyp barady.

Jaryqtyq ólgende de qurbandyqqa toıar emes. Al tirisinde she? O! Tirisinde onyń jolyna qurbandyqqa myna qazirgideı shinjáý, álsiz, jabyrqaýlar emes, tirisinde onyń jolynda qurbandyqqa kileń marqasqalar, kileń aı múıizdi arqarlar shalyndy emes pe?! “Halyq jaýlary”!

Bir kezde óte pármendi qatty tolqyn bizdi alǵa qaraı emes, oń jaq qaptalǵa qaraı laqtyryp jiberdi. Bul endi Qudaıdyń bizge oń kózi túskeniniń nyshany ma dep ishim jylyp qaldy. О́ıtkeni bul surapyl aǵysty ózenniń bir qoltyq-qoınaýy sııaqty jer eken. Bizdi qaıtyp qatty aǵystyń arnasyna tartqan joq.

Qaltarysta qalyp qoıdyq.

– Endi ólmeımiz, – dedi aqkóńil Borıs Fardzınov.

– Qudaı biledi de, – deımin áli tozaqtan shyqqanymyzǵa senińkiremeı.

Jonarqamyz qaraqoshqyl kirpishten qalanǵan qabyrǵaǵa tireldi. “Bizdi saqtaı gór” demesem de, soǵan uqsas ishteı bir tilekpen álgi kirsheńdeý kirpish qabyrǵany alaqanymmen sıpap qoıdym.

Áıteýir az jasamaǵan. Bálkim, Ivan Groznyıdyń zamanynan beri turǵan qabyrǵa shyǵar. Bálkim, bul túrmeniń qabyrǵasy ma? О́te kóne kórinedi, kirsheń. Kim biledi, Ivan Groznyı baıaǵyda Qazandy alǵanda, Qazannyń Súıimbıke esimdi qatyn patshasyn tutqyndap, Máskeýge alyp ketkende, osy abaqtynyń ishine ákelip qamady ma – qaıdan bileıik. Qaı-qaıdaǵy oıǵa keledi. Jańa ǵana kópe-kórneý ajalmen arpalysqan sııaqty edim, endi qaıdaǵy-jaıdaǵy tarıh esime túse beredi.

Buǵan da shúkir. Bul tiri ekenińniń belgisi.

*  *  *

Arada bir apta ótkende aýyldan hat keldi. Hat jazǵan jalǵyz qaryndasym men jalǵyz inim ǵoı.

“Apam (Aıshany aıtady – avtor) jeti shelpek pisirip, qudaıy nan taratty. Tús kóripti. Túsinde sen shetsiz-sheksiz teńizde maltyp júr ekensiń.

– Jaǵalaýǵa shyq, – dep seni shaqyrypty.

Sen:

– Jákeme bara jatyrmyn, — depsiń. (Murtazany aıtady – avtor).

Apam:

– Jákeń alysta ǵoı, jete almaısyń, jaǵaǵa qaıt, – dep aıqaılapty. Sóıtip jatyp oıanyp ketipti. Ertesine apam jeti shelpek pisirip, qudaıy nan úlestirdi. Balalarǵa”, dep jazypty.

Hatty oqyp, kóz aldyma anam Aısha, qaryndasym men inim keldi. Aýyldy qatty saǵynǵanymdy sonda sezdim. Oqýdy tastap ketsem be eken dedim.

Alysta, alysta, Talas Alataýynyń baýy­ryn­da, Myń-Bulaqta jatqan aýylymdy saǵy­nyp, tamaǵyma bir túıin tyǵylyp, jylaǵym keldi.

Stalın qaıtys bolǵanda qasarysyp shyqpaǵan jas endi kózimnen parlap aqty. Tyıa alsamshy…

Sherhan MURTAZA.

ASTANA.

11 naýryz 2005 jyl.