Jyraýlardyń jalǵasy
– Meni jyraýlyq ónerge aýyzdandyrǵan «Alpamys», «Kórǵuly» sııaqty dastandardy jatqa aıtatyn el ishindegi quımaqulaq jyrshy, aqyndar. Solardyń daýysy, maqamy qulaǵyma quıylyp qalǵan. Bala kezimnen-aq án aıtýǵa erekshe qumar boldym. Áli esimde, bizdiń aýylǵa ol kezde termeshi, jyraýlar jıi kelip turatyn. Án men jyr tógilgen osyndaı bir dýmandy basqosýlarda áıgili Halyq, Jákibaı syndy jyraýlarmen kezdesip, maqamdy jyrlaryn tyńdaý baqytyna ıe boldym. Al jyrshylar sharshaǵan kezde aýyldyń áý deıtin talantty jastary shyǵyp, ónerlerin ortaǵa salatyn. Solardyń qatarynan biz de ara-tura kórinip qalyp júrdik.
Bir kúni aýylǵa kósheli tory at jekken tarantas arbamen sharýashylyqtaǵy komsomol komıtetiniń hatshysy Igilik Abzýllın degen azamat keldi. Kele sala birden: «Bala, jınal, seni alyp ketemin. Sol úshin arnaıy keldim. Aýdanǵa baryp án aıtasyń» dedi. Salǵan bette ne derimdi bilmeı qaldym. Biraq sonda ákem Aldabergen men anam Shámshııanyń «Balamyz aýdan halqy aldynda óner kórsetedi» dep erekshe qýanǵandary esimde qalypty.
Sóıtip, bala Qasymhan 1938 jyly Jitiqara aýdanynyń «Artem» dep atalatyn sahnasynda tuńǵysh ret el aldyna shyǵyp óner kórsetedi. Kópshiliktiń qoshemeti anyqtaǵan eń úzdik úsh ónerpazdyń qataryna engen jetkinshek osylaısha oblys ortalyǵyna joldama alady.
– Qazir Qostanaıdyń ál-Farabı men Ahmet Baıtursynov kósheleriniń qıylysqan jerinde qyzyl kirpishti úı tur. Búginde sýretshiler mektebi. Ol kezde orta mektep bolatyn. Osy oqý ordasynda oqýshylardyń oblystyq sleti ótkizildi. Sonda án aıttym. Patefonnan úırenip alǵan Kenenniń «Boztorǵaıy» men halyq áni «Qalqany» shyrqadym. Bul – meniń oblys kórermeni aldyna, jalpy úlken sahnaǵa birinshi ret shyǵýym bolatyn, – deıdi aqsaqal.
...Ot keship, maıdan dalasynan kelgen Qasymhannyń jyraýlyq pen aıtyskerlik ónerinen bólek, qara óleńdi tógilte jyrlaǵan aqyndyǵy men qalamy júırik jýrnalıstigi de el arasynda jaqsy tanys. Jitiqara aýdanyndaǵy Shevchenko orta mektebinde muǵalim qyzmetinde júrip kórkemónerpazdar úıirmesin uıymdastyryp, dombyra orkestrin qurýy – Qasymhan Aldabergenovtiń ǵıbratty ǵumyr ónegesiniń bir parasy ǵana.
Jalpy, Qasymhan Aldabergenov degende aıtys degen uly ónerimizdiń qalys qalýy áste múmkin emes. Jyraýlyq ónerdiń ýyzyn qanyp ishken aqsaqal talaı aıtysta alamanǵa túsip, dúbirli óner báıgelerinde top jardy. Sondaı aıtýly jyr dodasynyń biri – 1959 jyly Qostanaı óńirinde ekinshi ret ótkizilgen oblystyq aqyndar aıtysy.
– Bul meniń aıtystaǵy alǵashqy jeńisim dese de bolady. 1959 jyly oblystyq deńgeıde ótkizilgen aıtysqa aqyn, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Lenın ordendi halyq aqyny Omar Shıpın qatysty. Basynda túlki bórik, másini galoshpen kıip, qolyna kishkentaı qara sómke ustap júretin aqquba kisi bolatyn. Nurhan Ahmetbekov, О́teı Qalıev syndy aqyndarmen de osy joly tanysyp, dúldúlderdiń tamasha ónerine tánti boldym. Shashasyna shań juqtyrmas qos júırik sol joly I oryndy teńdeı bólisti. Men júldege ilikken joqpyn. Eki jyldan keıin, 1961 jyly úshinshi oblystyq aıtys ótkizildi. Osy aıtysta О́teı Qalıev bas aqyn boldy. Men birinshi oryndy jeńip aldym. Bul jeńistiń meniń ómirimnen alar orny úlken.
«Egemenniń» sharapaty
Aıtýly júldeniń aqyn ómirine eleýli ózgeris ala kelgeni jáne ras. Jeńis tuǵyrynan kóringen talantty jigittiń óneri jaıly aýdandyq, oblystyq, tipti respýblıkalyq basylymdar jarysa jazyp, súıinshiledi. Aýdandyq «Jıtıkarınskıı rabochıı», qazaq jáne orys tilindegi oblystyq gazetter jazdy. Sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan», búgingi bizdiń «Egemen Qazaqstan» gazeti sýretimen basty. 1961 jyldyń 6 maýsymynda: «Qostanaıda ótken oblystyq aıtysta aýyl muǵalimi Qasymhan Aldabergenov úzdik dep tanylyp, birinshi oryndy jeńip aldy» degen TASS habary sonaý Máskeýden shyǵatyn odaqtyq «Pravda» gazetinde jarq ete qaldy. Sol kúni tańerteń radıodan tikeleı habar taratylyp, aıadaı ǵana aýyl muǵaliminiń ataǵy aıdaı álemge bir-aq shyqty. Sonyń ishinde, ásirese ǵasyr tarıhy bar baba basylym – «Egemen Qazaqstan» gazetiniń kónekóz qarııanyń ónegeli ómir ótkelderin órnektegen taǵylymdy sátteri jeterlik.
– Men ol kezde Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń stýdenti bolatynmyn. Aıtys dep alyp ushyp júrgende oqý jaıy qaıbir qaperge kele qoısyn. Tipti sessııaǵa barýǵa mursham bolmady. Sondaı kúnderdiń birinde úıge oqýdan shyǵarylǵandyǵym jaıynda bir paraq qaǵaz kelipti. Hatty oqı sala dereý Oraldaǵy oqý ornyma asyqtym. Arasha surap birden ınstıtýt prorektory Sársen Sarmýrzınge kirdim. Kabınetke kirgen bette prorektor ústeliniń ústinde jatqan ózim týraly jazylǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine kózim tústi. Onymdy prorektor da baıqady: – Bala, seni oqýdan beker shyǵarmaǵan ekenbiz. Búginnen bastap matematık bolýdy qoı. Seni oǵan qaıta qabyldaǵannan góri, basqa fakýltetke túsirý áldeqaıda ońaı. О́ziń táp-táýir aqyn ekensiń ǵoı. Demek, ónerge, sózge jaqynsyń. Janyńdy qınap nege matematıka fakýltetinde júrsiń? Sen odan da qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyna tús. Eń durys sheshim sol bolady. Meniń saǵan kórsetken aǵalyq qamqorlyǵym osy bolsyn, qazir oqytýshylarǵa emtıhan al dep tapsyramyn, – dep kesip aıtty. Mine, sóıtip matematıka fakýltetiniń stýdenti qas-qaǵym sátte til mamany bolyp shyǵa keldim. Bul da bolsa meniń alǵashqy jeńisimniń, sony jahanǵa jarııa etip, kúlli jurttan súıinshi suraǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń arqasy, sharapaty dep bilemin, – dep aqsaqal ǵasyrlyq tarıhy bar el gazeti – «Egemen Qazaqstannyń» óz ómirinen alǵan eleýli orny men basylymnyń sol kezdegi bozbala jigit taǵdyryna tıgizgen sharapaty jaıly jyp-jyly esteligimen bólisti.
Seksen jyldan asa ómirin qasıetti óner jolyna baǵyshtaǵan aqsaqaldyń ónegemen órilgen ǵıbratty ǵumyry tereńdigimen, mazmundy mánimen taǵylymdy. О́tken kún ónegesin paraqtap, tarıh taramdaryna kóz júgirter bolsaq, 1959 men 1979 jyldar aralyǵynda Qostanaıda alty ret oblystyq aqyndar aıtysy ótkizilgen eken. Sonyń tórteýinde Qasymhan Aldabergenov top jaryp, jeńimpaz tuǵyryna kóterilipti. Budan bólek, Temirshe Sarybaevtyń bastamasymen Qazaq televızııasynyń altyn qoryna jazylyp alynǵan Abaıdyń «Masǵut», «Eskendir» poemalaryn oqyǵan áýezdi úni de Qasymhan Aldabergenovtiń ulttyq ónerimiz ben tól ádebıetimizdi keleshek urpaq sanasyna sińirý jolynda úzdiksiz istep kele jatqan taǵylymdy jumystarynyń jemisi.
– Qazaqtyń halyq ánderin, jyrshylyqty, termeshilikti, qobyzdy, ıaǵnı baǵzydan kele jatqan tól ónerimizdi tiriltýimiz kerek. Búginde ony biletinder azaıyp bara jatyr. Qazirgi urpaq eýropalyq saldyr-gúldir mýzykaǵa áýes. Jastardyń boıyna, sanasyna ózimizdiń tabıǵı ulttyq ónerimizdi sińirýimiz qajet» – dep sózin túıindedi aqsaqal.
Iá, segiz qyrly, bir syrly «Egemenniń» qurdasy Qasymhan Aldabergenovtiń seksen jyl boıy óner álemin órnektegen óreli sóz saptasy men tolaǵaı talantynyń taǵylymy hám ǵıbratty ǵumyry keler urpaq úshin ómirlik ónege.
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
