Tárbıe • 18 Qańtar, 2019

Qasymhan Aldabergenovtiń ǵıbratty ǵumyry

383 ret kórsetildi

Bul kisiniń ǵumyry tutas bir dáýirdiń shejiresindeı. Qasymhan Aldabergenov esimi qasıetti qara sózdiń qaınaryn qanyp ishken kez kelgen qazaq úshin jaqsy tanys. Sanaly ǵumyryn sahnaǵa arnap, ult rýhanııatyna óshpes iz qaldyrǵan jannyń áserli áńgimesi de ómirlik ónegesimen qundy.

Jyraýlardyń jalǵasy

– Meni jyraýlyq ónerge aýyz­dandyrǵan «Alpamys», «Kórǵuly» sııaqty dastandardy jatqa aıtatyn el ishindegi quımaqulaq jyrshy, aqyndar. Solardyń daýysy, maqamy qulaǵyma quıylyp qalǵan. Bala kezimnen-aq án aıtýǵa erekshe qumar boldym. Áli esimde, bizdiń aýylǵa ol kezde termeshi,  jyraýlar jıi kelip turatyn. Án men jyr tógilgen osyndaı bir dýmandy basqosýlarda áıgili Halyq, Jákibaı syndy jyraýlarmen kezdesip, maqamdy jyrlaryn tyńdaý baqytyna ıe boldym. Al jyrshylar sharshaǵan kezde aýyldyń áý deıtin talantty jas­tary shyǵyp,  ónerlerin ortaǵa salatyn. Solardyń qatarynan biz de ara-tura kórinip qalyp júr­­dik. 

Bir kúni aýylǵa kósheli tory at jekken tarantas arbamen sharýashylyqtaǵy kom­somol komıtetiniń hatshysy Igi­lik Abzýllın degen azamat keldi. Kele sala birden: «Bala, jı­nal, seni alyp ketemin. Sol úshin arnaıy keldim. Aýdanǵa baryp án aıtasyń» dedi. Salǵan bette ne derimdi bilmeı qaldym. Bi­raq sonda ákem Aldabergen men anam Shámshııanyń «Balamyz aýdan halqy aldynda óner kórsetedi» dep erekshe qýanǵandary esimde qalypty.

Sóıtip, bala Qasymhan 1938 jy­ly Jitiqara aýdanynyń «Ar­tem» dep atalatyn sahnasynda tuń­ǵysh ret el aldyna shyǵyp óner kór­setedi. Kópshiliktiń qoshemeti anyqtaǵan eń úzdik úsh ónerpazdyń qataryna engen jet­kinshek osylaısha oblys orta­lyǵyna joldama alady.

– Qazir Qostanaıdyń ál-Fa­rabı men Ahmet Baıtursynov kó­sheleriniń qıylysqan jerinde qy­zyl kirpishti úı tur. Búginde sýretshiler mektebi. Ol kezde orta mektep bolatyn. Osy oqý orda­synda oqýshylardyń oblystyq sleti ótkizildi. Sonda án aıttym. Pa­tefonnan úırenip alǵan Kenen­niń «Boztorǵaıy» men halyq áni «Qalqany» shyrqadym. Bul – meniń oblys kórermeni aldyna, jalpy úlken sahnaǵa birinshi ret shyǵýym bolatyn, – deıdi aqsaqal. 

...Ot keship, maıdan dalasynan kelgen Qasymhannyń jyraýlyq pen aıtyskerlik óne­rinen bólek, qara óleńdi tógilte jyr­laǵan aqyndyǵy men qalamy júı­rik jýrnalıstigi de el ara­synda jaq­sy tanys. Jitiqara aýdanyn­da­­ǵy Shevchenko orta mektebinde mu­ǵa­lim qyzmetinde júrip kór­kem­óner­pazdar úıirmesin uıymdas­tyryp, dom­byra orkestrin qurýy – Qasym­han Aldabergenovtiń ǵıb­rat­­ty ǵumyr óne­ge­siniń bir parasy ǵa­na.

Jalpy, Qasymhan Aldabergenov degende aıtys degen uly ónerimizdiń qalys qalýy áste múmkin emes. Jy­raýlyq ónerdiń ýyzyn qanyp ishken aqsaqal talaı aıtysta alamanǵa túsip, dúbirli óner báıgelerinde top jardy. Sondaı aıtýly jyr doda­synyń  biri – 1959 jyly Qostanaı óńirinde ekinshi ret ótkizilgen ob­lys­tyq aqyndar aıtysy.

– Bul meniń aıtystaǵy alǵashqy jeńisim dese de bolady. 1959 jyly ob­lys­tyq deńgeıde ótkizilgen aıtys­qa aqyn, Qazaq KSR  Joǵarǵy Ke­ńe­siniń depýtaty, Lenın ordendi halyq aqyny Omar Shıpın qatysty. Basynda túlki bórik, másini galoshpen kıip, qolyna kishkentaı qara sómke ustap júretin aqquba kisi bolatyn.  Nurhan Ahmetbekov, О́teı Qalıev syndy aqyndarmen de osy joly tanysyp, dúldúlderdiń tamasha ónerine tánti boldym. Shashasyna shań juqtyrmas qos júı­rik sol joly I oryndy teńdeı bólisti.  Men júldege ilikken joq­pyn. Eki jyldan keıin, 1961 jyly úshinshi oblystyq aıtys ótkizildi. Osy aıtysta О́teı Qalıev bas aqyn boldy. Men birinshi oryndy je­ńip aldym. Bul jeńistiń meniń ómi­rimnen alar orny úlken. 

«Egemenniń» sharapaty

Aıtýly júldeniń aqyn ómirine eleýli ózgeris ala kel­geni jáne ras. Jeńis tuǵyrynan kórin­gen talantty jigittiń óneri jaı­ly aýdandyq, oblystyq, tipti res­pýblıkalyq basylymdar jarysa jazyp, súıinshiledi. Aýdandyq «Jı­tıkarınskıı rabochıı», qazaq jáne orys tilindegi oblystyq ga­zet­ter jazdy. Sol kezdegi «So­sıa­­­lıstik Qazaqstan»,  búgingi biz­diń «Egemen Qazaqstan» gazeti sý­retimen basty. 1961 jyldyń 6 maýsymynda: «Qostanaıda ótken oblystyq aıtysta aýyl muǵalimi Qasym­han Aldabergenov úzdik dep­ tanylyp, birinshi oryndy je­ńip aldy»  degen TASS habary so­naý­ Máskeýden shyǵatyn odaqtyq «Prav­da» gazetinde jarq ete qaldy. Sol kúni tańerteń radıodan tikeleı ha­bar taratylyp, aıadaı ǵana aýyl muǵaliminiń ataǵy aıdaı álemge bir-aq shyqty. Sonyń ishinde, ásirese  ǵasyr tarıhy bar baba basylym – «Egemen Qazaqstan» gazetiniń kónekóz qarııanyń ónegeli ómir ótk­elderin ór­nektegen taǵylymdy sátteri jeterlik.

– Men ol kezde Oral pedago­gıkalyq ınstıtýtynyń stýdenti bolatynmyn. Aıtys dep alyp ushyp júrgende oqý jaıy qaıbir qaperge kele qoısyn. Tipti ses­sııaǵa barýǵa mursham bolmady. Sondaı kúnderdiń birinde  úı­ge oqý­dan shyǵarylǵandyǵym ja­ıyn­da bir paraq qaǵaz kelipti. Hatty oqı sala dereý Oraldaǵy oqý ornyma asyqtym. Arasha surap birden ınstıtýt prorektory Sársen Sarmýrzınge kirdim. Kabınetke kirgen bette prorektor ústeliniń ústinde jatqan ózim týraly jazylǵan «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetine kózim tústi. Onymdy pro­rektor da baıqady:  – Bala, seni oqýdan beker shyǵarmaǵan ekenbiz. Búginnen bastap matematık bolýdy qoı. Seni oǵan qaıta qabyldaǵannan góri, basqa fakýltetke túsirý álde­qaıda ońaı. О́ziń táp-táýir aqyn eken­siń ǵoı. Demek, ónerge, sózge ja­qynsyń. Janyńdy qınap nege matematıka fakýltetinde júrsiń? Sen odan da qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyna tús. Eń durys sheshim sol bolady. Meniń saǵan kórsetken aǵa­lyq qamqorlyǵym osy bolsyn, qazir oqytýshylarǵa emtıhan al dep tapsyramyn, – dep kesip aıt­ty. Mine, sóıtip matematıka fa­kýl­tetiniń stýdenti qas-qaǵym sát­te til mamany bolyp shyǵa kel­dim. Bul da bolsa meniń alǵashqy je­ńisimniń, sony jahanǵa jarııa etip, kúlli jurttan súıinshi suraǵan «Sosıalıstik Qazaqstan»  gazetiniń arqasy, sharapaty dep bilemin, –  dep aqsaqal ǵasyr­lyq tarıhy bar el gazeti – «Egemen Qa­zaqstannyń» óz ómirinen alǵan eleýli orny men basylymnyń sol kezdegi bozbala jigit taǵdyryna tıgizgen sharapaty  jaıly  jyp-jyly esteligimen bólisti.

Seksen jyldan asa ómirin qa­sıet­ti óner jolyna baǵyshtaǵan aqsaqaldyń ónegemen órilgen ǵı­bratty ǵumyry tereńdigimen, maz­mundy mánimen taǵy­lymdy. О́tken kún óne­gesin paraqtap, tarıh taramdaryna kóz júgirter bolsaq, 1959 men 1979 jyldar aralyǵynda Qos­­tanaıda alty ret oblystyq aqyn­dar aıtysy ótkizilgen eken. Sonyń tór­teýinde Qasymhan Alda­bergenov top ja­ryp, jeńimpaz tu­ǵy­ryna kóterilipti. Budan bólek, Te­mirshe Sarybaevtyń bastamasymen Qazaq televızııasynyń altyn ­qoryna jazylyp alynǵan Abaıdyń «Masǵut», «Eskendir» poemalaryn oqyǵan áýezdi úni de Qasymhan Alda­bergenovtiń ulttyq ónerimiz ben tól ádebıetimizdi keleshek urpaq sanasyna sińirý jolynda úzdiksiz istep kele jat­qan taǵylymdy jumystarynyń jemisi.

– Qazaqtyń  halyq ánderin, jyr­shylyqty, termeshilikti, qobyzdy, ıaǵnı baǵzydan kele jatqan tól ónerimizdi tiriltýimiz kerek. Búginde ony biletinder azaıyp bara jatyr. Qazirgi urpaq eýro­palyq saldyr-gúldir mýzykaǵa áýes. Jastardyń boıyna, sanasyna ózimizdiń tabıǵı ulttyq ónerimizdi sińirýimiz qajet»  – dep sózin túıindedi aqsaqal. 

Iá, segiz qyrly, bir syrly «Ege­men­­niń» qurdasy Qasymhan Aldaber­genovtiń seksen jyl boıy óner álemin órnektegen óreli sóz saptasy men tolaǵaı talantynyń taǵylymy hám ǵıbratty ǵumyry  keler urpaq úshin ómirlik ónege.

Nazerke JUMABAI,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

9 polısııa qyzmetkeri kóz jumdy

Aımaqtar • Búgin, 13:05

Samat Ábish qyzmetinen bosatyldy

Qazaqstan • Búgin, 12:30

Keıbir óńirlerde kún sýyı túsedi

Aýa raıy • Búgin, 12:15

Dollar arzandady

Qarjy • Búgin, 12:05

Aıdos reıtıngte tómen quldyrady

Kásipqoı boks • Búgin, 11:58

Almatyda qansha páter búlingeni aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 11:30

Shyǵys Qazaqstanda qar kóshkini boldy

Aımaqtar • Búgin, 10:30

«Kanelo» qarsylas tańdady

Kásipqoı boks • Búgin, 10:00

Qulybaev qyzmetinen ketti

Qoǵam • Búgin, 09:20

Qyrǵyzǵa qarsy shyǵady

Boks • Búgin, 09:00

Fatıma hanymnyń kóılegi

Tarıh • Búgin, 08:59

Vagner Lav Danııada oınaıdy

Fýtbol • Búgin, 08:57

Jyrshylyq mektep qaıta jańǵyrdy

Bilim • Búgin, 08:55

Álimhanuly Andradeni jeńe ala ma?

Boks • Búgin, 08:52

Myqtylar Melbýrnde bas qosty

Tennıs • Búgin, 08:51

Kóktalǵa kópir syılaǵan

Aımaqtar • Búgin, 08:49

Uqsas jańalyqtar