Kanal
Dúısenbi, 31 jeltoqsan 2012 0:22
Injener Q.Sátbaev Ortalyq Qazaqstan qara metallýrgııa kombınatyn salý jóninde 1940 jyldyń 29 shildesinde Qazaq KSR Halkomy tóraǵasy Nurtas Ońdasynovqa jazǵan hatynda: ”Buǵan aldymen kerekti temir keni men Qaraǵandyda kokstengen kómirdiń mol ekenin”, – aıta kelip, ony ornalastyrýdyń egjeı-tegjeıine toqtaıdy…
Dúısenbi, 31 jeltoqsan 2012 0:22
Injener Q.Sátbaev Ortalyq Qazaqstan qara metallýrgııa kombınatyn salý jóninde 1940 jyldyń 29 shildesinde Qazaq KSR Halkomy tóraǵasy Nurtas Ońdasynovqa jazǵan hatynda: ”Buǵan aldymen kerekti temir keni men Qaraǵandyda kokstengen kómirdiń mol ekenin”, – aıta kelip, ony ornalastyrýdyń egjeı-tegjeıine toqtaıdy…
KSRO Ǵylym Akademııasynyń qazaqstandyq fılıalynyń tóraǵasy Q.Sátbaev 1942 jyldyń kókteminde sol kombınatqa qolaıly jer izdeý komıssııasyn basqaryp Qaraǵandyǵa keledi…
… Qazaqstannyń osy bir oımaqtaı aýdanynyń tarıhy erekshe. Baıaǵy Ańyraqaı jeńisinen keıin Saryarqaǵa qaraı údere kóshken Qarjas rýynyń bir taıpasy Nura ózenine jetip toqtaǵan eken de ol jerge talaı atalarynyń súıegi qalǵan Samarqand qalasynyń atyn qoıǵan eken…
Qaraǵandy kómir basseıniniń damý basy VKP/b/ Ortalyq Komıtetiniń 1931 jyldyń 15 tamyzynda qabyldaǵan qaýlysynan bastalady. Qaraǵandy sodan bastap Donbass, Kýzbastan keıin KSRO-da úshinshi kómir oshaǵy atanady. Shahtalar ashylady, jylý elektr stansııasy salynady. Aqmola jaǵynan temir jol men Nuradan sý tartylady, tóńirekten ashtyqtan qashqan qazaqtar jınalady…
Keshegi qulazyǵan qý dalada paıda bolǵan qala halqy bir jazda 80 myńǵa jetedi. TES qýaty azshylyq etkennen keıin GRES salý muqtajy týady. Ol úshin aldymen mol sý kerek. Ol qaı jerden tabylsa GRES-te sol jerden boı kótermek. Sondaı jer dep Nura ózeniniń Samarqand tusy tańdalyp, 1932 jyldan bastap sý qoımasy, onyń jaǵasyna GRES salyna bastaıdy…
Ekinshi jıhan soǵysy qarsańynda dalada shashylyp jatqan temir-tersekti jınap, qaıta balqytatyn “Qazaqstan metallýrgııasy” dep atalǵan qarapaıym zaýyt ta osy tustan qonys alady. Joǵarydaǵy komıssııa da qara metallýrgııa kombınatyn osy jerge syıdyrýǵa toqtaıdy. Keń qulashty qurylys tóńireginde jańa qala paıda bolady. Oǵan bolashaq kombınat ónimi eske alynyp Temirtaý degen at qoıylady. Endi sol kombınattyń irgesin qalaýǵa kirisý kerek. Sol úshin 1949 jyldyń kókteminde Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık Q.Sátbaevtyń basshylyǵymen Qaraǵandyda kezekti ǵylymı sessııa ótkiziledi. Bul sessııada qaralǵan “Ortalyq Qazaqstan óndirgish kúshin damytýǵa” jergilikti sý qorynyń jetpeıtini anyqtalady. Endeshe ony basqa jaqtan izdeý kerek. Osy ocherktiń basynda keltirilgen Qanyshtyń Ońdasynovqa jazǵan hatyndaǵy oı eske alynady. Onda ınjener: “Eger bolashaq kombınat órisine bul /Nura sýy — Q.I./ azdyq etetin bolsa, onda tý-tý Ertisti de esepten shyǵarmaı, jobalaǵan durys sııaqty”, – degen bolatyn. Iá, Ertisten qyrǵa qaraı kanal salý máselesi osy joly aıqyn kóteriledi jáne bul mindetti atqarý Energetıka ınstıtýtyna tapsyrylady. Akademık Shapyq Shókınniń basqarýymen ınstıtýt qyzmetkerleri 5-6 jyl boıy Ertis pen Nura aralyǵyn úzdiksiz kezip, qolaıly 5-6 nusqa jasaıdy…
1958 jyldyń kúzi. Respýblıka Ǵylym akademııasynyń kezekti sessııasy taǵy da Qaraǵandyda ótedi. Taqyryby – Ortalyq Qazaqstan óndirgish kúshterin áli de bolsa damyta túsý jáne Qazaq magnıtkasyn salýǵa tikeleı kirisý máseleleri…
О́tken jyly Ertisten Ortalyq Qazaqstanǵa qaraı tartylatyn kanal nusqalarynan eń tıimdi degenin tańdap, jobasyn jasaýdy Máskeýdiń Gıdroproekt ınstıtýtyna tapsyrǵanda, onyń biter ýaqyty 1958 jyldyń kúzi dep belgilengen. Osy tapsyrmany ýaqytynda oryndaý úshin ınstıtýt janynan arnaıy jobalaý toby qurylǵan eken. Sonyń bas ınjeneri, tehnıka ǵylymynyń doktory Ivan Semenovıch Semenov sol jobany tanystyrmaqshy. Alǵashqy eki taqyryp jónindegi áńgime uzaqqa sozylmady. О́ıtkeni oǵan kerek ken men qurylys materıaldary jergilikti jerdiń ózinen-aq tabylatyn. Al sýdy syrttan qalaı jetkizý kerek? Osy suraqqa jaýap alý úshin sóz Semenovqa berildi.
Gıdroproekt ınstıtýtynyń jobasy boıynsha kanal basyn Ertistiń ana arnasynan alyp, batysqa qaraı júrgizip, Shiderti ózenine ákep tireıdi. Odan ári ony boılap, Nura ózeni astynan dıýker arqyly ótkizip, Qaraǵandynyń shyǵys jaǵyndaǵy Kókpekti oıpatyna jetip, odan Sarysý arnasyna túsip Jezqazǵanǵa qaraı burylady. Kanaldyń jalpy uzyndyǵy myń kılometrge tartyp ketedi. Osy jobamen salynǵan jasandy ózen ózi basyp ótetin Ekibastuz, Bozshakól, Temirtaý, Qaraǵandy, Jáırem jáne Jezqazǵan óndiris toraptaryn Ertis sýymen qamtamasyz etedi.
Semenov: “Baıandamamdy támamdadym”, – degendeı toqtap, siltideı únsiz otyrǵan zalǵa buryldy.
– Sizderdiń kókeılerińizde: “Qaraǵandyǵa deıin ór ǵoı. Sýdy oǵan qalaı jetkizbeksiz?” – degen suraqtyń turǵanyn sezemin. Osy problemany sheshý úshin kanal boıynda 26 nasos stansııasy bolady. Olardyń árqaısysy sýdy 20 metr bıiktikke kóterip, kelesi kanalǵa qotaryp otyrady. Shiderti basyn Qaraǵandy qyrattarynan alyp, soltústik-shyǵysqa qaraı aǵatyn ózen. Endi sýdy onyń arnasymen keri aǵyzý úshin, ol 11 jerden bógeledi de ár bógesinde turatyn nasos stansııasy tómengi beftegi /qoımadaǵy/ sýdy joǵarǵy qoımaǵa qotarady. Al Nuranyń ońtústik jaǵyndaǵy bıiktik – 506 metr qyratqa kóteriletin sýdy endi bıiktigi teńiz betinen 457 metr bolatyn Kókpekti qoımasyna qotarý kerek. Bul arada sý 15-20 gradýstyq eńispen aǵady. Mundaǵy aǵys kúshin paıdalaný úshin osy jerge eki GES salyp, aǵysty energııaǵa aınaldyrýdy jón kórdik.
Semenovqa kóptegen suraq qoıyldy:
– Osy kanaldyń maqsatynyń biri – bolashaq Magnıtkany sýmen qamtamasyz etý úshin Samarqand qoımasyn eselep turý. Siz baıandamańyzda buǵan soqpadyńyz ǵoı?
– Keshirersiz,– dedi Semenov. – Ol úshin dıýkerge jetpeı kanaldan jeń tartylyp, ol Nuraǵa qosylady da, sol arqyly Ertis sýymen atalǵan qoıma eselenedi.
– Kanaldyń eni men tereńdigi qansha sý ótkizýge eseptelgen?
– Onyń ortasha tereńdigi 12, eni – 40 metr. Jasandy ózen boıyndaǵy 60 myń gektardaı jer qoldan sýarylýy kerek. Oǵan qosa bolashaq Ekibastuz ben Magnıtka Qaraǵandynyń ózine ǵana sekýndyna 25 tekshe metr sý tıesili. Osy kanalmen aǵyp barǵan Ertis sýyn Jezqazǵan kesheni sońǵy tamshysyna deıin bólip alatyn bolady.
– Aralǵa jetpeı me?
– Bul kanal arqyly ol máseleni sheshý kózdelmegen…
Sessııa jumysyna úzilis jarııalaǵan Qanekeń ózi áldeneni jazǵan bolyp, ornynda qozǵalmaı qaldy. Sóıtip otyryp tóńiregine qulaq salýda. О́ıtkeni, jurttyń pikiri osyndaıda aıqyndalatyny anyq.
– О́te jaqsy jasalǵan eken…
– Qulama aǵys jolyna eki GES salý – tabylǵan tásil…
– Endi Sarysý boıyndaǵy jerler de ıgeriletin bolady…
… Gý-gý áńgime…
Úzilisten keıin Qaraǵandy obkomynyń óndiris jónindegi hatshysy sóz aldy. Odan soń minbege akademık Shapyq Shókın kóterildi.
– Kanal bas alatyn Ertistiń ana arnasynyń 6-7 kılometr shyǵysynda Aqsý salasy bar, – dedi ǵalym. Odan atalmysh aımaqqa sý jaıylyp, ol jerge shyqqan shóp mal sharýashylyǵy muqtajyn sheship beredi. Biraq endi sol sý kanaldyń bastapqy bólegin jylda jýyp-shaıyp ketýi múmkin. Baıqaımyn, jobalaýshylar bul qaterdi esterine almaǵan sııaqty. Sondyqtan da meniń usynysym – kanaldy Aqsý jaǵasynan bastaý…
Osy tusta Semenov ol sala sýynyń kanalǵa qotarylar sý kólemine jetpeıtinin aıtty.
– Onda, Aqsýdyń Ertisten aıyrylar burylysyn keńeıtip, arnasyn tereńdetý kerek. Áıtpese, kanaldyń kóktem sýy aǵyzyp ketip jatatyn bas jaǵyn jylda qalpyna keltirýmen áýre bolamyz da jatamyz… Ekinshi pikirim, mundaǵy GES-ter jóninde. Qaraǵandynyń ózinde TES, Temirtaýda GRES-I bar. Toparda GRES-2 salynbaqshy. Eseptep otyrsam, bulardyń beretin qýatyna kanal boıyna salynatyn eki ergejeıli GES-tiń qosar úlesi nólge teń bolady eken. Qýatqa qýat qosa almaı týrbınalary bosqa aınalyp jatatyn GES-ter qurylysyna qarjy shyǵaryp ne kerek.
Taǵy da bireýler shyǵyp sóıledi. Qol kóterýshiler sap bolǵan ýaqytta Sátbaevtyń ózi qozǵalsyn.
— О́z basym akademık Shókınge qosylamyn, – dedi Qanekeń birden. – Sózdi osy baǵytta damytatyn bolsam, aldymen jobanyń jer jaǵdaıyna jiti úńilmegender qolynan shyqqany… Menińshe, birinshi, kanalmen aǵyp keletin Ertis sýyn birden Nura arnasyna qotarǵan jón. Nura – burylysy kóp ózen. Ol Samarqand qoımasynan shyǵa ońtústik-batysqa qaraı oıysa aǵady da Esenkeldi degen eldi meken tusynda qaıta soltústikke qaraı qaıqaıady. Al Sarysýǵa Atasý eldi mekeniniń soltústik jaǵynan keletin Aqtas degen salasy bar. Esenkeldi tusyndaǵy Nura men Aqtastyń basyn uzyndyǵy 100 kılometrlik kanalmen qosýǵa bolady. Sonda bolashaq kanaldyń Nuradan Kókpekti arqyly Sarysýǵa kelip jalǵanatyn uzyndyǵy 300 kılometrdeı bólegi qysqarady degen sóz. Bul ókinishti emes. О́ıtkeni ol aralyqta óndiris oshaǵy da joq jáne aýyl sharýashylyǵy maqsatyna ıgeriletin jeri de joq. Ekinshiden, Sarysý arnasyn ashyq qalpynda paıdalaný da artyq. О́zen shóleıt dalamen aǵady ǵoı. Topyraǵy tutqyr jáne kún radıasııasy da kúshti. Bul erteń kanalmen keletin Ertis sýynyń kóbi jerge sińip, aspanǵa bý bolyp ushyp ketedi degen sóz. Sonda Jezqazǵan óndiris keshenine ne jetedi? Alystan alyp kelgen sýymyz mundaı ysyrapqa ushyramas úshin kanaldyń Atasý – Jezqazǵan bólegin qubyrmen júrgizgen durys. Úshinshi, Aqmola óziniń geografııalyq ornalasýyna qaraı tórt baǵyttan keletin temir jol, tas jol, áýe jolynyń osy jerde túıisetinine qaraı bolashaqta respýblıka ekonomıkasy, mádenıeti men ǵylymy eresen damý alatyn qala. Sý molshylyǵynsyz damý joq desek, jobalaýshylardyń muny da eske alǵany jón.
Osy kezde manadan beri únsiz otyrǵan Semenov daýysy taǵy shyqty.
– Janynan Esil ózeni ótedi ǵoı…
– Ras, – dedi Qanysh. – Aqmolanyń tóńireginde Kókshetaý, Soltústik Qazaqstan oblystary. Onyń halqynyń da qarap otyrǵany osy Esil. Munyń sýyn solardyń úlesine qaldyryp, Aqmolany kanalmen aǵyp keletin Ertis sýyna telý kerek. Onyń úsh joly bar: birinshi, Aqmolanyń túbinde Nura Esilge 25-30 kılometrdeı jaqyndap barady. Erterekte kóktemde jaıylǵan Nura sýy kemerinen asyp, óz betimen jol taýyp Esilge baryp quıatyn. Bul aralyqtaǵy arnany halyq Sarqyrama dep ataǵan. Eki ózendi sol júlgemen turaqty túrde qosýǵa bolady. Ekinshi, kanaldyń 19-shy nasos stansııasy men Esildiń bas jaǵy arasynda Aıýnııaz taýy tur. Osy eki arany uzyndyǵy 40 kılometr ǵana týnnelmen jalǵaýǵa bolady. Úshinshiden, kanaldyń Shidertige jolyǵatyn tusynan bastap Aqmolaǵa týra jeń tartýǵa bolady. Menińshe, Ortalyq Qazaqstan óndirisi men halqyn Ertis sýymen qamtamasyz etý úshin osy usynystardy eske alyp, jobany qaıta qaraǵan durys bola ma, qalaı…
Semenov qaıta kóterildi.
– Biz usynyp otyrǵan joba boıynsha kanaldyń jalpy quny 200 mıllıon som bolmaq. Oǵan sizdiń, ásirese, úshinshi usynysyńyzdyń qunyn qossaq… – dep toqtady ol.
– Osynda aıtylǵan usynystardy qabyl alyp, iske asyrsańyzdar, solarǵa eseptelgen qarjyǵa Shiderti – Aqmola kanalyn da salyp shyǵýǵa bolady. Bul – bir, ekinshiden, úkimetten qosymsha qarjy alyp berýdi men moınyma alaıyn. Úshinshiden, respýblıka bıýdjetinen de qarjy bóldirýge bolady. Ol jaǵyna qam jemeńiz…
Sátbaevtyń kómekshisi Bópejan Aıapbergenov oqıǵa barysyn bylaı jalǵaıdy:
– Jobalaýshylar qaǵazdaryn qushaqtap Máskeýge, biz sharýamyzdy tyńdyryp Almatyǵa tarastyq. Kelesi jyldyń kókteminde Qanekeń Máskeýge shaqyrylyp, bara qalǵan jolymyzda qonaq úıge byltyrǵy Semenov kele qalsyn. Qanekeń ekeýi lıýkstiń joǵarǵy bólmesinde ońasha uzaq otyrdy. Men shaı qoıdym. Stol basynda da ekeýiniń áńgimesi kanal jóninde boldy… Ol áńgimeden meniń uqqanym, Gıdroproekt ınstıtýty byltyrǵy Qaraǵandy sessııasynda aıtylǵan pikirlerdi pysyqtap, jobaǵa eleýli ózgerister engizgen eken. Sony kórip shyǵýǵa Qanekeńdi shaqyra kelipti. Erteńinde bardyq. Instıtýt qyzmetkerleri Qanekeńdi qol soǵyp qarsy aldy.
– Qazaqstan akademııasyna ókpelep qalǵan joqsyzdar ma? – dedi Qanekeń kanal maketin tóńirektep turǵandarǵa.
– Jer jaǵdaıyn jaqsy bilesiz ǵoı. Usynystaryńyz qabyldandy – desip jatty olar.
– Endi osyny iske asyrý jóninde Qazaqstannan ne tilekterińiz bar?
– Bul qurylys úkimettiń aldaǵy jeti jyldyq jospar jobasyna ense…
– Engizemiz, – dedi Qanekeń.
Bópejan AıapbergenovtiŃ sózi. Kezinde Qanekeńniń qolastynda istegen burǵylaý masteri bylaı degen edi.
– Bir burǵylaý alańynda bir shataq oryn alyp qalsa, ony jóndeýge kelgen basshylar: “О́ıtińder, búıtińder!” – dep aqyl aıtady da júre beredi. Al Qanekeń kelse ana stanok jóndelmeıinshe, júrip ketpeıinshe burǵylaý alańynan shyqpaıdy ǵoı, – degen edi ol. Qanekeńniń osyndaı tııanaqtyǵyna sońyna erip júrgen jyldarymda ózim de talaı kýá boldym. Almatydan kózdeı shyqqan isin Máskeýde aıaǵyna deıin jetkizbeıinshe qaıtpaıdy ǵoı. Osy joly da sóıtti. Túni boıy birneshe odaqtyq mekemelerge qatynas jazyp shyqty da kelesi kúnnen bastap “júgirýge” kiristi. Erte ketedi, kesh keledi. Úsh-tórt kúnnen keıin ol kóńildi qaıtty. Kanal qurylysyn jasalyp qoıǵan jeti jyldyq josparǵa engizgen eken! Sol kúni Semenov ta keldi. Shaı ústinde men oǵan:
– Ivan Semenovıch, siz búgin asa qýanyshtysyz ǵoı. Áıelińiz ul tapty ma? – dedim.
– KSRO Energetıka mınıstrliginiń san-salaly júıesinde bala-shaǵasymen eseptegende 1 mıllıon 700 myń adam bar. Biz solardy asyraý úshin ýaqytynda jumys taýyp berip otyrýǵa tıispiz. Meniń qýanyshymnyń syry da osynda. Myna kanaldy salý arqasynda 15 myńdaı adamǵa 10 jylǵa jumys tıedi. Osy adamdar sany meniń áıelim tabatyn bir uldan neshe ese kóp bolsa, meniń búgingi qýanyshym uldy bolýdan da sonshama ese artyq, – dedi Semenov ázil-shyny aralas.
– Sońǵy joba boıynsha salynatyn kanal óziniń turpaty jaǵynan dúnıede teńdesi joq qoldan salynatyn jasandy ózen bolady. Sýdy tehnıkalyq jolmen 500 metr bıiktikke kóterý ońaı bolyp pa. Sizder osy problemany shesheıin dep otyrsyzdar. Kanal qurylysy bitkennen keıin bul eńbekterińizdi Lenındik syılyqqa usynatyn bolamyz, – dedi Qanekeń.
– Rahmet! – dedi Semenov.
Bul adamdardyń sol kúngi qýanyshy sheksiz edi. Alaıda, kóp uzamaı ol sý sepkendeı basyldy da qaldy. Másele mynada, Respýblıkalyq “Kazahstanskaıa pravda” gazetiniń 1959 jylǵy 21 maýsymdaǵy sanyna “Podzemnye vody” degen maqala shyǵa kelsin. Onda Qaraǵandy jeri astynan sekýndyna 25 tekshe metr sý beretindeı qýatty tasqyn tabylǵany aıtylypty. Esep boıynsha Qaraǵandy óndiris torabyna da oý bastan sekýndyna 25 tekshe metr sý kerektigi jobalanǵan. Sol kólemdegi sý óziniń astynan tabylsa, ony qyrýar adam kúshimen, qyrýar qarjy shyǵyndap alystan tartatyndaı ne bar? Osyǵan baılanysty KSRO Josparlaý komıteti Ertis-Qaraǵandy kanaly qurylysyn jeti jyldyq jospardan alyp tastady. Al shyndyqqa kelsek, gazet ana maqalany jalǵan aqparlarǵa súıenip jazyp, jarııalaǵan edi. Endi, áýeli onyń jalǵandyǵyn dáleldep shyǵý kerek. Osy úshin Qanekeń kelesi kúni-aq Qazaqstan ǵylymynyń bedeldi jetekshileri bolyp sanalatyn 15 ǵalymnyń basyn qosyp, gazet maqalasy jóninde pikir aıtýlaryn suraıdy… Ol jıynǵa osy ocherk avtory da qatysqan. Ǵalymdar gazet aqparynyń shyndyqqa jatpaıtynyn bir aýyzdan ǵylymı turǵyda dáleldep shyqsyn… Endi akademııa prezıdenti Ertis-Qaraǵandy kanaly qurylysyn qaıtken kúnde de osy jeti jyldyqta bastaý kerektigin, onsyz Ortalyq Qazaqstan óndirisiniń taqyrǵa otyryp qalatynyn eskertip, KSRO Josparlaý komıtetiniń sol kezdegi tóraǵasy Kosygınge hat jazyp, oǵan ǵalymdar jıynynda qabyldanǵan qaýlyny qosyp joldasyn.
Bópejan AIаPBERGENOV: Kóp keshikpeı Máskeýden: “Ertis-Qaraǵandy kanaly qurylysy bul joly jeti jyldyq jospardan túsip qaldy. Kelesi jeti jyldyq josparǵa enetin bolady”, – degen jaýap keldi. Iri qurylystar tek Qazaqstanda ǵana emes, basqa respýblıkalarda da bar ǵoı. Olardy da ómirge ákelý úshin úkimet josparyna engizý kerek. Al oǵan enip turyp túsip qalǵan qurylysty qaıta kirgizý qııamettiń qııameti bolatyn. Sol úshin jospardaǵy bireýdi yǵystyryp tastaý kerek. Jaýap hatty alǵan kúni Qanekeń:
– Endi qyp-qyzyl tóbeles bolady! – dedi.
Biz ol joly Máskeýde tolyq bir juma boldyq. Qanekeń kúnde erte ketedi, keshke sharshap-shaldyǵyp keledi. Kele tósekke qulaıdy da kelesi kúni taǵy ketedi ertemen… “Áı, ózi aıtqan tóbeleske túsip júr-aý, tegi”, – dep otyramyn men. Bir kúni kóńili kóterińki qalypta keldi.
– Aldyq! – dedi. – Jospardan oryn aldyq!
… Ǵalymdar jıynynda, Qanekeńniń ózi shaqyrýymen osy ocherktiń avtory da qatysty. Eshbir mamandyǵy joq meni sol basqosýǵa shaqyrǵanyna ishteı tańdanyp júrýshi edim. Bir kúni osynyń syryn Bókeńnen bildim. Sońǵy sessııadan Almatyǵa qaıtyp kele jatqanda Qanekeń kómekshisine:
– Osy qurylystyń tarıhyn basynan aralasyp jazatyn jas jazýshy tabylar ma eken? – depti. Sol ýaqytta ol kisimen osy joldar avtory kezdese qalsyn… Meni ǵalymdar jıynyna qatystyrýy, sol jıynnyń qaýlysy men Kosygınge jazǵan hattyń bir-bir danasyn ustatýy /“Qanysh aǵa” estelikter jınaǵy, “Jazýshy”, 1989, 358-b./ osydan eken. Ol kúni qolyna men túspegende, sońynan báribir bir jas jazýshyny osy maqsat úshin shaqyrýy anyq edi. (Men sol qurylysqa qatysyp júrip, kóptegen isterge kýá boldym. Qanekeńniń Ortalyq Qazaqstandy sýlandyrý jónindegi eńbekterin arhıvten “sypyryp” alyp, 1969 jyly “Na styke sýdeb” degen kitap jazdym. Ertis – Qaraǵandy taqyrybyn tilge tıek etken “Samǵaý” povesimniń de shyǵatyny osy kez. Keıin kanal jumysy bitkende, onyń qurylysshylarymen bir tizimde Eńbek Qyzyl Tý ordenimen nagradtaldym. Osyǵan qaraǵanda, Qanysh aǵamnyń senimin aqtasam kerek).
…1961 jyly KSRO úkimeti Ertis-Qaraǵandy kanalyn salý jóninde sheshim qabyldady. 1962 jyly odan alǵashqy kúrek topyraq alyndy. Bókeńniń aıtýyna qaraǵanda Qanekeń bul jónindegi habardy KSRO Joǵarǵy Keńesiniń kezekti sessııasyna depýtat retinde bara jatqan jolynda estip, qatty qýanǵan eken… Sodan beri, mine, tup-týra 40 jyl ótipti.
… Áli esimde, qurylys basynda Gıdroproekt ınstıtýtynyń bir toby jumys istedi. Maqsaty – qurylysshylardyń jumysty jobadan aýytqymaı júrgizýin baqylaý. Osy toptyń jetekshisi Smırnov degen ınjener bir kúni maǵan mynadaı oqıǵa aıtty:
– Birde ınstıtýtta Semenovtiń kabınetine kire qalsam, Ivan Semenovıch qatty kúızeliste otyr eken. Shoshyp kettim de densaýlyǵyn suradym.
– Dúnıeden Sátbaev ótipti. Adamzat bir oıly da aqyldy bastan, al biz Lenındik syılyqtan aıyrylyp otyrmyz. Ol aramyzda tiri júrgende aıtqanyn iske asyratyn edi, – dep kúıinip sóılesin.
Qalmuqan ISABAI,
jazýshy.
Almaty.
