Ulttyq mýzykany dáripteýdegi jańa baǵyt

«Egemen Qazaqstan» gazetin­de jarııalanǵan maqalanyń «Dala folklory men mýzyka­synyń myń jyly» degen taraýynda Memleket basshysy: «Bul joba aıasynda bizge «Dala folklorynyń antologııa­syn» jasaý kerek. Munda Uly dala muragerleriniń ótken myń­jyl­dyqtaǵy halyq aýyz áde­bıetiniń tańdaýly úlgileri – erte­gileri, ańyz-áfsanalary, qıs­sa­­lary men epostary jınaq­­talady» – dep atap ótti. Atal­mysh anto­lo­gııanyń jasalýy halqy­myzdyń baı mádenı muralaryn júıeleý isinde zor qadam bolary sózsiz. Bul bolashaq urpaqtyń sanasyn jańǵyrtyp, ulttyq bolmysty tanı túsýine úlken múmkindik týǵyzady.

«Sonymen qatar qazaqtyń qobyz, dombyra, sybyzǵy, sazsyrnaı jáne basqa da dástúrli mýzy­kalyq aspaptarymen oryn­daýǵa arnalǵan mańyzdy týyn­­dy­lar toptamasyn – «Uly da­lanyń kóne saryndary» jı­n­aǵyn basyp shyǵarý qajet» – degen Elbasy ulttyq mýzy­ka­­lyq mırasymyzdy jınap, jú­ıe­leý isin memlekettik deń­geı­de túbegeıli qolǵa alýdy tapsyrdy. 

Buǵan deıin de Elbasy tapsyrmasymen «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda ulttyq mýzy­kalyq muralarymyz bir­shama jınaqtalǵan bolatyn. Jo­ǵa­ry­da atalǵan jınaqqa a­rhıv­ter men halyq arasynda saq­talǵan tyń materıaldar enip, el ıgiligine aınalaryna senimdimiz. 

Qazaqtyń baı mýzykasyn nası­hattaýdyń bir joly tas­pa­lap, túrli formattarda taratý. Zamanaýı sıfrly for­mat­qa engizýdiń mańyzy zor eke­nin basa aıtqan Elbasymyz Nursul­tan Ábishuly: «Uly dalanyń fol­k­lory men áýenderi zamanaýı sıfr­ly formatta «jańa tynys» alýǵa tıis. Bul job­a­lardy júze­ge asyrý úshin kósh­pendilerdiń baı mura­syn júıeleýge qabiletti ǵana emes, sondaı-aq onyń ózek­tiligin arttyra alatyn otan­dyq jáne sheteldik kásibı ma­man­­­­dar­dy tartý mańyzdy. Biz­diń mádenıetimizdiń negizgi sıý­jetinde, keıipkerleri men saryn­darynda shekara bolmaıdy, sol sebepti ony júıeli zerttep, búkil Ortalyq Eýrazııa keńistigi men barsha álemde dáripteýge tıispiz» dedi. Jańa baǵytta iske asyryla bastaǵan bul qun­dy joba boıynsha ulttyq mý­zy­kalyq muralarymyzdyń tolyq­qandy sıfrlandyrylyp, ınter­net jelisinde qoljetimdi bolýy ózimiz úshin ǵana emes, qazaq halqynyń mádenıetin tanyp-bilýge umtylǵan álem jurt­shy­lyǵy úshin de asa tıimdi bolmaq.

N.Á.Nazarbaev: «Aýyzsha jáne mýzykalyq dástúrdi jań­ǵyr­tý qazirgi zamanǵy aýdıto­rııaǵa jaqyn ári túsinikti for­mat­ta bolýy kerek. Atap aıt­qanda, kónergen sózder men má­tin­derdi sýretterimen qosa berý­ge, aıqyn vıdeomaterıaldar formasynda usynýǵa bolady. Mýzykalyq dybystar men áýender tabıǵı aspaptarmen ǵana emes, olardyń zamanaýı elektrondy nusqalary arqyly da shyǵarylady. Sonymen qatar folklorlyq dástúrdiń ortaq tarıhı negizderin izdeý úshin Qazaqstannyń túrli óńirleri men ózge elderge birneshe izdeý-zert­teý ekspedısııalaryn uıym­das­tyrý qajet» – dep, mádenıe­timiz­diń nasıhattalýyna ǵana emes, damýyna da qatysty tyń ıdeıalar aıtty. Aýyzsha jáne mýzykalyq dástúrdiń búgingi tyńdaýshyǵa túsinikti bolýy úshin jaǵdaılar jasalýyn, on­daǵy arhaızmge aınalǵan sóz-máti­n­derdiń uǵynyqty bolýy­na erek­she nazar salý kerektigi­ne de kóńil aýdarǵan. Ulttyq mýzy­kanyń bastaýynda turǵan Qorqyt, Sypyra, Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Shalkıiz t.b. aıtýly tulǵalardyń shyǵarmalarynda kezdesetin keıbir kóne sózderdiń mán-maǵynasyn ashatyn kómek­shi quraldardyń bolýy oryn­daý­shylar men izdenýshiler­diń qajet­tiligin óteıtin óte paıdaly dúnıe bolary anyq. Qazir­gi tańda qarapaıym tyńdaý­shy ǵana emes, keıbir jas oryn­daý­­shylardyń ózderi repertýa­ryn­daǵy halyq ánderi men halyq kompozıtorlarynyń týyn­­dy­larynda ushyrasatyn kóner­gen sózderdiń maǵynasyn bile ber­meıdi. Mysaly, Balýan sholaq­tyń «Ǵalııa» áninde «Kel, ekeýmiz mineıik tarantas­qa» degen jol bar. Mundaǵy «tarantas» sózine S.Muqanov «Halyq murasy» eńbeginde «Saltanatty, tórt dóńgelekti arba» dep túsinik bergen. Al «Sursha qyz» áninde kezdesetin «Ándir, ándir, ándir-aı» sózi ósimdiktiń ataýy. Bul týraly B.Qydyrbekulynyń «Túgel sózdiń túbi bir» kitabynda aı­ty­lady. Osy tárizdes án máti­nin­­de kezdesetin sózderdiń mán-ma­­ǵy­nasyn oryndaýshynyń jaqsy bi­lip, tyńdaýshyǵa saýatty jet­kize bilýi kerek. Sonda ǵana ult­tyq mýzykalyq muralarymyz qate­likke ushyramaı, urpaqtan-ur­pa­qqa qaz-qalpynda jeteri sóz­siz. Sondaı-aq Elbasynyń «folk­lorlyq dástúrdiń or­taq tarı­hı negizderin izdeý úshin Qazaq­­­stan­nyń túrli óńirleri men ózge elderge birneshe izdeý-zert­­teý ekspedısııalaryn uıym­­das­tyrý qajet» degen ıdeıas­y búgin­gi kúnniń ózekti máse­lesin dál kóte­rip otyr. Olaı deıtinimiz, eli­­mizde jáne sheteldegi qandas­tary­­­myzdyń arasyndaǵy áli de jı­nal­­maǵan folklorlyq mura­lar­dy jınaý búginginiń isi. Zy­my­­ra­ǵan ýaqyt kóshinde talaı qa­zy­nadan kóz jazyp qalmaý úshin má­denı muralarymyzdy jınas­ty­rýdy búginnen bastaýymyz qajet. 

Amankeldi KÚZEÝBAI, 

Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq Ulttyq konservatorııasy halyq áni kafedrasynyń  meńgerýshisi, Phd doktory, 

Kúnqoja QAIRÝLLA, 

halyq áni kafedrasynyń oqytýshysy