Sapaly ǵumyr kepili

Seısenbi, 25 jeltoqsan 2012 7:19

Adamzat balasy ózge tirshilik ıe­­lerinen – óz ıgiligi úshin qyzmet etip, jaqsy ómir súrýine muryndyq bo­larlyq qundylyqtardy ıgerýimen erekshelenedi. Bólekshe jaratylys, aıryqsha talant, asqan sheberlik – Allanyń adam balasyna enshilep bergen baǵa jetpes tartýy desek, artyq aıtqandyq emes. Adamzattyń jaratylýymen gúldengen jumyr jerde búginde barlyq suraqqa jaýap bar, barlyq jumbaqtyń sheshimi daıyn. Adamdardyń ǵylymǵa túren salýy – jańa tehnologııalar zamanyn týdyrdy. Qazirgi bes­aspap tehnologııa – kez kelgen áje­tińizge jarap tur. Aınalyp kelgende osynyń barlyǵy – qozǵalystyń, ilgeri jyljýdyń yqpalymen múmkin bolǵan dúnıeler edi.

Seısenbi, 25 jeltoqsan 2012 7:19

Adamzat balasy ózge tirshilik ıe­­lerinen – óz ıgiligi úshin qyzmet etip, jaqsy ómir súrýine muryndyq bo­larlyq qundylyqtardy ıgerýimen erekshelenedi. Bólekshe jaratylys, aıryqsha talant, asqan sheberlik – Allanyń adam balasyna enshilep bergen baǵa jetpes tartýy desek, artyq aıtqandyq emes. Adamzattyń jaratylýymen gúldengen jumyr jerde búginde barlyq suraqqa jaýap bar, barlyq jumbaqtyń sheshimi daıyn. Adamdardyń ǵylymǵa túren salýy – jańa tehnologııalar zamanyn týdyrdy. Qazirgi bes­aspap tehnologııa – kez kelgen áje­tińizge jarap tur. Aınalyp kelgende osynyń barlyǵy – qozǵalystyń, ilgeri jyljýdyń yqpalymen múmkin bolǵan dúnıeler edi. Búgingi urpaq materıaldyq qajettilikterdiń kez kelgenin ońaı óteı alady. Suranysqa qaraı usynystyń da esebin arttyrar – óndiristiń de úles salmaǵy joǵarylap keledi. Qysqasy, eńbek etseńiz, qarajatyńyz bolsa – janyńyzǵa jaıly dúnıeniń bárin satyp ala alasyz. Al, densaýlyqty qalpyna keltiretin múmkindikter shyn mánisine kelgende óte az. Sebebi, adam aǵzasy tym názik jaratylys. Oǵan aqaý keltirý ońaı bolǵanmen, sol aýrýlardan aıyǵý qıynnyń qıyny. Sondyqtan da búkil adamzat aǵzany saý qalpynda saqtaýǵa umtylý ústinde. Damyǵan elderde adamdar densaýlyǵyna ǵumyrynyń úshten eki bóligin arnaıdy eken. Bul rette olar durys tamaqtaný, durys tynyǵý, belsendi demalys uıymdastyrý, tabıǵat aıasynda ýaqyt ótkizý jáne sportpen shuǵyldaný sharalaryn udaıy júrgizip otyratyny belgili. Osylardyń jandaryna serik bolyp ketkeni sonshalyq olar tánniń saýlyǵy men syr symbatyn túzeýge arnalǵan múmkindikterdi – kúndelikti júzege asyrýǵa daǵdylanyp ketkendeı. Al bizdiń qoǵamda qalaı? Adamdar ózin-ózi qolǵa alyp jatyr ma? Erteńi úshin ne jasap jatyr? De­malys kúnderi men bos ýaqyttaryn qa­laı ótkizedi? Osy suraqtardy negiz etken jedel saýalnamalar nátıjesinde halyqtyń basym kópshiligi bos ýa­qyttaryn qosymsha qarajat tabýǵa jumsaıtyndyǵy, odan qala berdi, ózine de, qoǵamǵa da paıdasyz istermen aınalysýǵa, teledıdar tamashalaýǵa ar­naıtyny anyqtaldy. Árıne, adamzat úshin materıaldyq qundylyqtardyń róli aıryqsha bolar, degenmen, ýaqytty únemdi ári retimen paıdalanar bolsa, jumysyna da, kúndelikti densaýlyq kútimi men tynyǵýǵa da ýaqyt tabýǵa bolary sózsiz. Muny densaýlyq saqtaý salasy mamandary men jantanýshylar da rastap otyr.

Belsendi demalys, buqaralyq sport
Janyńyzǵa jaılylyq syılaý úshin jylyna bir keletin demalysty saryla kútýdiń qajeti shamaly. Adamnyń ıgiligi úshin jaratylǵan jer men kók, aýa men tabıǵat – janǵa daýa bolarlyq tylsymy bar dúnıeler. Jumys kúnińiz aıaqtalysymen, jaıaýlatyp úıińizge bet alsańyz, osynyń ózi úlken demalys emes pe? Týǵan jerdiń aýasynan er­kin tynystaýdan bastańyz demalys­ty. Al, demalystyń belsendi túrleri sanalyp júrgen tabıǵat aıasyna shyǵý, jaıaý ekskýrsııalar, teńizge, kólge barý, qaıyqpen, sý kólikterimen serýenge shyǵý, ań-qustar men balyq aýlaý, júzý, konkı, shańǵy, velosıped tebý, taýǵa shyǵý, ekzotıkalyq jáne tarıhı-mádenı oryndarǵa sapar shegý, osylardyń qaı-qaısysy da ómirińizdi basqa arnaǵa bu­rý­ǵa yqpal etedi.
Qazaqstan – jumaq meken. Munda jyldyń tórt mezgiline de saı keletin demalys oryndary myńdap sanalady. О́zimiz turǵaı, ózge elden kelgen týrıstiń basyn shyr aınaldyrar tabıǵatymyz bar. Tarıhı-mádenı qun­dylyǵymyz qan­shama?! Munan bó­­lek qazir halyqqa arnalǵan demalys oryn­dary kóptep boı kóterýde. Qala berdi buqaralyq sportty damytýǵa arnalǵan keshender de qazir aýyl-aýdandarda turǵyzylyp jatyr. Máselen, Kókshetaý qalasyna qarasty Zerendi aýdanynda ashylǵan deneshynyqtyrý jáne saýyqtyrý ke­sheninde janǵa qajettiniń bári de bar. Barlyq qyzmet balalar úshin tegin. Adam kirse shyq­qysyz keshende voleıbol, basketbol, fýtbol jáne jattyǵý alań­dary, tennıs ústelderi, basseın, t.b. sport úıir­melerine qajettiniń bári bar.
Elimizde 30 myńnan astam sport nysany bar eken. Memleket halyqty buqaralyq sportqa tartýǵa barynsha kúsh salýda. Bul rette sportty da­­my­­týdyń qozǵaýshy tiregi bolyp taby­latyn ma­terıaldyq-tehnıkalyq bazalardyń kóbeıip kele jatqandyǵy baıqalady. Sońǵy eki jyldyń kór­setkishterin salys­tyrar bolsaq, sport­tyq nysandardyń jyl saıyn 2-3 myń birlikke artyp otyrǵanyn ańǵarý qıyn emes. Bul rette aýyldyq jerlerdi qam­týǵa da kóp kóńil bólinip keledi. Bıyl jyl sońyna deıin memleket qarjysyna aýyldyq jerlerde 936 sporttyq ǵımarat qurylysy aıaqtalady dep josparlanýda. Osy tusta aıtpaı ketpeýge bolmaıtyn bir fakt jáne bar. Qazirgi kúni qoǵamda bıznestiń áleýmettik jaýapkershiliginiń jolǵa qoıylýymen jáne de jeke menshik ıeleriniń yqylasyna oraı sporttyq keshender salý isi qarqyn ala bastaǵan. Búgingi statıstıkaǵa súıensek, jyl saıyn boı kóteretin deneshynyqtyrý jáne sport nysandarynyń 30-40 paıyzy osy jeke menshik tarapynan salynady eken. Mine, osy ıgiliktiń barlyǵy aınalyp kelgende halyqtyń sportqa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, sport arqyly ult saýlyǵyna qol jetkizý úshin qajet bolyp otyrǵan dúnıeler. Qa­zirgi salynyp jatqan keshenderdiń ishki jabdyqtalýy qandaı deseńizshi?! Zaldardyń, alańdardyń eýropalyq standartqa laıyqtalyp salynǵanyn aıtpaǵannyń ózinde, jeke gıgıenany saqtaýǵa arnalǵan bólmelerdegi jaǵdaı, keptirinýge arnalǵan bólmelerdiń ózi – «aldyńa as qoıdym, eki qolyńdy bos qoıdymnyń» kebine keledi. Demek, qazaq buqarasyn sportqa tartýǵa mem­leketimizde tolyq jaǵdaı jasalǵan dep aıtýǵa negiz joq emes. Sporttyq teh­nıkalyq-materıaldyq baza biz atap ótken kórsetkishtermen shektelip qalmaq emes, jyldyq bıýdjet, sport jáne tý­rızmdi damytý baǵdarlamalaryna saı josparly túrde salynatyn myń­daǵan nysannyń jobasy bar áli. Bul – halyqtyń ishinde buıyǵyp jatqan sportqa degen yqylasty aqyry bir oıatary sózsiz.
Otbasy – shaǵyn bir memleket. Eger memlekette bir sala aqsap jatsa – sol qoǵamnyń múshesi retinde sizdiń janyńyzǵa bata ma? Batady. Sol sııaqty sizdiń otbasyndaǵy olqylyq ta ózińizge bilinbese de, syrtqa kózge uryp kórinip turatyny bar. Memleket pen adam egiz ári bir-birine jalǵanǵan uǵymdar. Siz memlekettiń, memleket sizdiń máseleńizge beıjaı qaraı almaıtyny sondyqtan. Olaı bolsa, búgingi kúni halyqtyń buqaralyq sportqa tartylýy enjar tartyp turǵanyn baı­­qaǵan bolsańyz, osy kórsetkishti kó­terýge ózińiz tyryssańyz jón bolar. Bul úshin úıdegi balalardy sportqa baýlyńyz. Sport – ári densaýlyqtyń, ári balanyń bos ýaqytyn bóten isterge, zııandy áreketterge aıyrbastamaýynyń kepili. Salamatty ómirdi salt etpek bolǵan qoǵamnyń kóshine siz de ilesýge tyrysýyńyz shart. Bul – aınalyp kelgende tek ózińizdiń múddeńiz úshin kerek!
Balalardy velosıped aıdaýǵa úı­­retý, eseıe kele ony qoǵamdyq kó­­lik retinde, jumysqa baryp-kelýge paıdalanýǵa úndeý – sizdiń balaǵa bergen ekologııalyq ári saýlyqty nyǵaıtýǵa nusqaǵan tárbıeńiz bolyp tabylady. Shetelderde, mysaly gollandyqtar altyn ýaqytyn kóshede tiresip turatyn qoǵamdyq kólikterde ótkizýdi ábestik sanap, sanaly túrde óz velosıpedimen júrýge kóshken. Esesine eki dóńgelekti kólik kórse jurt golllandyqtardy esi­ne alady. Bul áıgili Nıderland koroldiginiń mamyrajaı tabıǵatynyń tútinmen, hımııalyq qaldyqtarmen bylǵanbaı, odan ári jaınaı túsýine yqpal etti.
Balany rolık, tabanynda dóńgelegi bar jalpaq taqtaıshamen syrǵanaýǵa úıretý. Bul – boıdyń tik, symbattyń berik bolýyna alyp keledi eken. Al, shańǵy, shanamen syrǵanaý – kókirekke dem berip, tynystyń ashylýyna, ser­gektikke, ımmýndyq múmkindikterdiń jetilýine jaǵdaı jasaıtyn kórinedi. Jalpy, tabıǵat aıasyndaǵy sport – adam janyna eki ese dem beredi. Ta­­za aýa – mıdaǵy, aǵzadaǵy ottegi jetkiliksizdiginen týyndaıtyn aýrýlardy janyńyzǵa jýytpaıtyn bolsa, qozǵalystyń adamnyń sapaly ǵumyr keshýinde qashan da yqpal zor bolǵan.
Dene-qımyl qozǵalysynyń kún­delikti jattyǵýlary – bul arnaıy ýaqytty talap etpeıtin sporttyń eń qarapaıym túri. Qazirgi tańda mektepterde, orta oqý oryndarynda sabaqtan buryn nemese úlken qońyraýlarda – oqýshylar arnaıy jattyǵýlar jasaıdy. Keıbir bilim beretin mekemeler muny arnaıy áýenniń yrǵaǵynda, bı túrinde de uıymdastyryp júr. Intellektýaldyq mektepter, lıseılerde mundaı sergitý sharalaryna tipti eki mezgil ýaqyt bólinedi eken. Sebebi, qozǵalystyń mı qatparlaryn oıatyp, este saqtaý qabiletin arttyrýda da yqpaly zor. Ári bala úzdiksiz oqýdan jalyǵyp, sanasyna salmaq túsirýden de aýlaq bolady. Úı jaǵdaıynda da kúndelikti jattyǵýdy mezgil-mezgil jasap turǵan durys.

Durys tamaqtaný mádenıeti
«Aýrý astan» degen qanatty sózdi aıtyp ketken babalarymyz as-aýqatyna basa mán bergeni belgili. Búgingi kúnniń ǵalymdary artyq tamaqtanýdyń paı­­dasyn joqqa shyǵaryp jatqan tus­ta, et pen qymyzdyń kalorııalyq kórsetkishterinen shoshynýdyń qajeti shamaly. Sebebi, qazaq qashan da bul zattardy tutynǵan, onyń aǵzasy týǵanynan-aq osy tórt túliktiń eti men basqa da aýyr taǵamdardy sińirýge beıimdelgen. Ony eshkim de joqqa shyǵara almas. Tek, ony mólshermen paıdalana bilseńiz bolǵany. Erterekte babalarymyz aýyr tamaq ishse, artynan qymyzben sińirip otyrǵan bolsa, 7-8 ǵasyrda ıslamnyń kelýi endi ǵana qalyptasyp kele jatqan ulttar men ulystar dástúrine erekshe úderis ala keldi. Árıne, ıslam mádenıetinde adamzatqa jat ne kereǵar áser etetin dúnıe bolǵan emes. Ásirese, «asqazannyń úshten birin asqa, úshten birin sýǵa, úshten birin bos qoı» degen qaǵıdat – qazaq qoǵamyna da sińisti boldy. Bul eń aldymen – denniń saýlyǵy úshin mańyzdy bolǵandyǵyn búgingi batys ǵalymdary endi ǵana dáleldep otyr. Kúndelikti úsh mezgil syıymdy tamaq, kókónis pen ettiń ara salmaǵynyń teń bolýy, quramynda mıneraldary men dárýmenderi mol asqa úıirsek bolý, sýsyndy mólsherden tys artyq qabyldamaý, tez ázirlenetin taǵamdardy: pastfýd, maıǵa pisken bálishterdi, qytyrlaqtardy, gazdy sýsyndy jıi tutynbaý – osynyń barlyǵy da sizdiń saýlyǵyńyzdy qamtamasyz etetin faktorlar. Sanamalap otyrǵan osy nárselerdi óz urpaǵyńyzdyń da sanasyna quıý azamattyq boryshyńyz bolyp sanalady.

Tátti uıqy – tán shıpasy
Uıqy – jan men tánniń barlyq tirshilik ataýlydan ýaqytsha enshi alýy. Kózin tyrnap ashqannan eńbekke aralasatyn adamzat úshin onyń mańyzy óte joǵary sondyqtan. Ataqty Shopengaýer «Saǵat úshin onyń serippesin burap júrgizý qandaı qajet bolsa, adamǵa uıqy da sondaı qajet», deıdi. Oıaý kezde barynsha belsendilik tanytatyn júıke júıesiniń jasýshalary – eger de durys uıqy bolmaǵan jaǵdaıda syr bere bastaıdy. Sondyqtan siz uıqynyń tynyshtyǵyn qadaǵalap otyrýdy ózińizdiń ómirlik ustanymyńyzǵa qosqanyńyz abzal.
Qazaqstandyqtardyń kópshiligi uı­qy gıgıenasyn saqtaı bermeıdi eken. Olardyń arasynda uıqydan bas kótermeıtin jalqaýlary da, ne ke­risinshe, uıqynyń ne ekenin bilmeıtin jankeshtileri de bar. Janaıar kisilerdi aıtpaǵannyń ózinde, kúndelikti eńbek adamy – kúıbeńi kóp aýyl jurtshylyǵy men úlken qalalarda turatyn jandardyń máselesi maı shammen qararlyqtaı. Nege deseńiz, basyn dý tirshiliktiń dúmendi oılary shyrmap alǵan adamnyń uıqysy eshqashan tátti bolǵan emes. Sharýasynan arttyrǵan azǵana ýaqytyn uıqyǵa arnaǵan aǵaıynnyń túniniń tynyshy ketip, shytyrman túster kórip, al tańerteń sol keshegi sharshaý qalpynda jumysqa kete baratyny ótirik emes. Ýaqyt óte kele ol udaıy sharshaýdan týyndaıtyn aýrýlarǵa qalaı, qandaı sebeppen shaldyqqanyn ózi de baıqamaı qalady.
Adam óz janyna ózi arasha. Eń aldymen qoǵam bolyp osyny uǵynýǵa tıispiz. Esińizde bolsyn, eger sizdiń sanańyz kúıki tirlik salǵan jaradan aıyǵa almasa, denińizdiń saýlyǵyna kepildik etpeseńiz de bolady. Búginde «áleýmettik» dep aıdar taǵylǵan qan-tamyr, býyn, júıke júıesi, semizdik jáne ishki aǵzalar aýrýlaryn týyndatatyn negizgi faktorlardyń ishinde osy – uıqynyń buzylýy da bar. Olaı bolsa, siz óz ómirińizdiń patshasy re­tinde, qolyńyzda tańdaý turǵan shaqta aǵzańyzdy tynysh uıqymen kúndelikti qamtamasyz etip otyrýǵa tıissiz. Ol úshin mamandar usynǵan mynadaı keńesterdi jadyńyzǵa berik túıgeısiz:
• uıqyǵa erterek jatýǵa daǵdylanǵan jón. Aǵzany bir mezgilde uıyqtaýǵa úıretý – densaýlyqqa óte paıdaly. Erte jatyp, erte turýdyń aǵzaǵa óte paıdaly ekenin ǵalymdar jıi eskertedi;
• Mamandardyń jatar aldynda jyly sút ishýge keńes beretini bar. Sebebi, sút quramynda qajetti amın qysh­­qyly kezdesedi.
• Keshki asty barynsha az ishý kerek. О́ıtkeni, tamaq tolyq qorytylýy úshin 3-4 saǵat ýaqyt qajet. Ashy, tátti taǵamdy keshki asqa qoldanýǵa bolmaıdy.
• Uıyqtar aldynda aýa tazartyp alǵannyń da mańyzy joǵary.
«Balany jastan» degen ulaǵatty sózdi aıtqan halyqtanbyz. Olaı bolsa siz óz ómirińizde jibergen qateligińizdi urpaǵyńyzdyń qaıtalamaýyna tikeleı sebepshi bolýyńyz kerek. Balalaryńyz adam ǵumyryndaǵy uıqynyń mańyzyn tereń uǵynyp óssin! Eger siz joǵaryda kórsetilgen málimettermen balańyzdyń kózin ashyp, tynyǵý rejimin saqtaýǵa úı­retseńiz, deni saý ult tárbıeleý arqyly – qoǵamnyń damýyna úlken eńbek sińirgen bop esepteler edińiz!
Jalpy alǵanda, adam – óziniń sapaly ári uzaq ǵumyr keshirýine ózi ǵana sebepshi bola alady. Kópshilik qunttaı bermeıtin osy qaǵıdattar sonshalyqty qıyn da emes. Siz onsyz da kúndelikti qozǵalasyz, tamaq ishesiz, uıyqtaısyz. Al olardy ornymen, aǵzanyń ájetine jarata otyryp paıdalaný tek eńbekpen, tártippen keletin dúnıe. Olaı bolsa, asyńyzdy arqaýyńyzǵa aınaldyryp, uıqyńyzdyń tynyshtyǵy men qımyl-qozǵalysyńyzdyń shıraqtyǵyn baqylaý tek óz qolyńyzda emes pe? О́zińiz ben týǵan urpaǵyńyzdyń ómirine basshy ekenińizdi eskere otyryp, sapaly ómirińizge kepil bolatyn osy úsh ustyndy berik bekemdegeısiz, oqyrman!

Erbosyn ÁBILQASYMOV.
(Qazaqstan Respýblıkasy Sport jáne dene shynyqtyrý isteri agenttigi tapsyrysy boıynsha ázirlengen).