Fılosofııa degen termın men túsinikti ál-Farabı, ıbn Sına, Qorqyt ata, Iollyǵtegin, Mahmud Qashqarı sózdiginen, Júsip Balasaǵunnyń «Qutty biliminen», Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı Hıkmetinen» kezdestirmeısiz. Hákim Abaı da óleńderinde, qara sózderinde fılosofııa degendi qoldanbaǵan.
Qazaq jerine fılosofııa dinmen jaǵalasa, alysa keldi. Dinge qarsylyqty dástúrli musylmandyǵyn ishteı saqtaǵan, zııaly qaýym qalaı qabyldasyn. Fılosofııanyń klassıgi Karl Marks dindi apıyn degen soń, din men fılosofııa ymyrasyz kúreske tústi de ketti. Fılosofııa teologııa degenmen de qany qas, sebebi (gr. «theos» – qudaı jáne «logos» – ilim) fılosofııa din men ǵylymdy bir-birine qarsy qoıýdy dástúrge aınaldyrdy. Fılosofııanyń arqa súıegeni –materıalızm jáne ateızm. Fılosofııa Jaratýshy degen uǵymdy barynsha joıýǵa kiristi.
Sosıalızmmen birge fılosofııa da kúsheıdi. Álemniń jartysy derlik «sosıalıstik lager» elderin qurap, sondaǵy joǵary oqý oryndarynda Markstik-lenındik fılosofııany pán retinde oqytý dástúri ábden qalyptasyp, adamdardyń oılaý júıesinde adasýshylyq myqtap sińe bastady.
* * *
Osyndaı halmen 1991 jylǵy Táýelsizdikke de jettik. Táýelsizdik degenimiz jańasha oılaý, biraq fılosofııaǵa táýelsizdiktiń áseri sonshama bolmady, nyǵaıyp, bekip qalǵan eskishe oılaıtyn fılosoftar qatary áli myǵym. Áıtse de fılosofııanyń qabyrǵasy sógilip, rálsapa degen oılaý júıesi bas kóterdi. 1999 jáne 2000 jyldary meniń «Falsafa tarıhy» degen oqýlyq-hrestomatııam eki márte jaryq kórdi. Kitap tez taraldy.
Alaıda qalyptasyp qalǵan eski fılosofııalyq júıeni ózgertý qıynnyń qıyny, jańasha oılaýshylar qatary az, ári álsiz edi.
* * *
Osy tusta mynadaı psıhologııalyq ahýaldy aıtpasqa bolmas. Keńes zamanynda qalyptasqan fılosoftar shep quryp, shepke kópshilikti jaqyndatpaı ustady. Onyń mánisi mynada, dıalektıkalyq logıka mamandary Gegeldiń, Kanttyń eńbekterin zııaly qaýym uqpaıtyndaı etip túsindirip, olardan «fılosof qudaılar» jasady. Olardy synaýǵa bolmaıdy. Synaıdy ekensiń, sen fılosofııany túsinbeısiń, óreń tar, topassyń deıtin. Fılosofııany halyq túsinbeıtindeı «dárejege» kóterip, qorǵan quryp soǵan ózderi tyǵylyp kún keshe bastady.
Markstik-lenındik fılosofııa, onyń qurylymy: dıalektıkalyq jáne tarıhı materıalızm, dıalektıkalyq logıka degender maǵynasy jaǵynan sholastıka, tásili jaǵynan sofıstıka, al mazmuny jaǵynan kommýnızm ıdeıasyn, kommýnısterdi, sosıalızmdi jaqtap, nasıhattaǵan apologetıka boldy. Bul fılosofııa kommýnıstik partııanyń jalshysy-qyzmetkeri. Kommýnıstik partııa fılosofııany únemi qoldap, qorǵap otyrdy. Kommýnısterdiń fılosofııalyq urany «marksızmniń jany – dıalektıka». Eń masqarasy, Karl Marks fılosofııadan zııalylyqty sypyryp tastap, ony «proletarıattyń rýhanı qarýy» degen bolatyn. Oılaý degendi budan asqan qorlaý bola ma, fılosofııa tobyr sanasyna aınaldy, odan partııalyq sanaǵa ótip, aqyry sosıalıstik qoǵamnyń ıdeologııasynyń teorııasy bolyp turaqtady.
Fılosofııada ótirik kóp. Sonyń biri týraly Rene Genon «Shyǵys jáne Batys» eńbeginde (1924 jyly jazylǵan) materıalızm HVIII ǵasyrda qalyptasqan deıdi. Materıalızm dep tuńǵysh aıtqan Berklı, ol materııanyń shyndyǵyna senýdi materıalızm dep túsingen. Materıalızm teorııasy Lametrı men Golbahtan bastaý alǵan. Antıkalyq zamanda materıalızm degen túsinik bolmaǵan, ony sol dáýirdegi mehanısızmmen shatastyrýǵa bolmaıdy degen Rene Genon. Biz bolsaq, Fales, Anaksımandr, Anaksımen t.b. óz zamanynyń iri fızıkterin Mılet materıalısteri dep, antıkalyq dáýirden materıalızm men ıdealızm kúresin taýyp shýladyq emes pe?! Lenın dál búgindeı, fılosofııada eki myń jyl buryn da partııalyq boldy dep fılosofııany múldem saıasattandyrǵan.
* * *
Qazaqta fılosofııa joq, qazaqta rálsapa bar. Halqymyz din men ǵylymdy qarsy qoımaǵan. «Qazaq fılosofııasynyń tarıhyn, endi «Qazaq rálsapa-synyń tarıhy» dep qaıta jazýym kerek.
* * *
Endi rálsapa týraly aıtaıyq. Osy máselege saıası maǵynada jol ashqan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eki maqalasy, birinshisi – «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», ekinshisi – «Uly dalanyń jeti qyry».
Birinshi maqalada rýhanı jańǵyrý tamyrdan bastalý kerek degen tereń ıdeıa aıtylǵan. Qazaq halqynyń oılaý mádenıetiniń tamyry tereńde. Qazaqty saq jurtynyń juraǵaty dep eseptesek, arǵyzamannyń VII júzjyldyǵynda ǵumyr keshken saq oıshyly tarıhqa «Anaharsıs Skıfskıı» degen atpen qalǵan ǵulamanyń oılarynan bastaý qajet. Tamyrdyń tereńi degenimiz osy emes pe?!
Ekinshi maqalada uly dalamyzda qala, onda órkenıet bolǵany týraly aıtylǵan: «Máselen, orta ǵasyrdaǵy Otyrar qalasy álemdik órkenıettiń uly oıshyldarynyń biri – Ábý Nasyr ál-Farabıdi dúnıege ákelse, túrki halyqtarynyń rýhanı kóshbasshylarynyń biri Qoja Ahmet Iаsaýı Túrkistan qalasynda ómir súrip, ilim taratqan».
Rálsapa ál-Kındıden bastaý alady deıtinbiz, bul shyndyq. Biraq rálsapa-ny jan-jaqty oılaý mádenıetiniń taza júıesi retinde qalyptastyrǵan ál-Farabı. Bul týraly aǵylshyn ǵalymy Karen Armstrong «Qudaı tarıhy» degen kólemdi eńbeginde ál-Farabıdi «Pálsapanyń negizin qalaýshy» degen tujyrym jasaǵan.
Ál-Farabıdiń rálsapa-ny taza oılaý júıesi retinde negizdegen ýaqyty – H júzjyldyq. Bul kezde Eýropada ne bar, «Qarańǵylyq ǵasyrlary». HI, HII ǵasyrlarda rálsapa-nyń naǵyz órleý dáýiri edi. Arab-musylman oıshyldaryn aıtpaǵanda, HI ǵasyrda ómir súrgen Qoja Ahmet Iаsaýı ıslam teologııasyn (rálsapa-syn) túrik tilinde «Dıýanı hıkmet» kitabynda tamasha órnektep berdi. Ol musylmandyq oılaý júıesine túrkilik qundylyqtardy engizdi. Rálsapa túrki tilinde sóılep ketti. Bul ǵajaptyń ǵajaby edi. Qoja Ahmet Iаsaýı Túrkistan qalasynda ómirge kelip, ǵumyr keshken ǵulama.
Túrkilik leksıkany odan ári jetildirgen HI-HII ǵasyrlarda ǵumyr keshken Mahmud Qashqarı bolatyn. Ol túrki sózdigin jasaǵan kemeńger tulǵa.
Rálsapa-ny naǵyz túrkilik negizdemege túsirgen Júsip Balasaǵun. Ǵulama «Qut bilimi» degen rálsapa-lyq eńbek jazyp, mynandaı uǵymdardy talqylap bergen, olar Ádilettilik, Qut, Aqyl jáne Qanaǵat. Onyń aıtýynsha, Ádilettilik – Kúnnen, Qut – Aıdan, Aqyl – adamnan, Qanaǵat bolsa osy úsheýiniń ólshemi. Qanaǵatsyz aqyl joq. Báriniń kilti – Qanaǵatta. Kitap el basshylaryna arnalǵan, kezinde ony «Patshalar kitaby» dep ataǵan.
Odan bergide Asan qaıǵynyń «Jer-uıyq» ilimi rálsapa-lyq ıdeıa. Rálsapa-nyń salmaqty tusy hakim Abaıǵa qatysty. Ol rálsapa-ny hıkmet dep túsindi. Hıkmet aıtý árıne – rálsapa.
Ál-Farabıden H ǵasyrda bastalyp, on júzjyldyqqa sozylǵan rálsapa Abaımen aıaqtalyp jáne de Abaı rálsapa-nyń qazaq topyraǵyndaǵy jańa betin ashty.
* * *
Rálsapa men fılosofııa týraly men 2018 jyldyń 15 qarashasynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde jaryq kórgen «Rálsapa – taza oılaý júıesi» degen maqalamda aıtqan oılarymdy qaıtalamaıyn, aıtarym, rálsapa-da din men ǵylymnyń qaıshylyǵy joq, rálsapa-da teologııamen qaıshylyq joq, teologııa men rálsapa negizinen úılesim tapqan. Árıne, bul tusta ımam ál-Ǵazalıdiń rálsapa týraly aıtqany óte qundy. Fılosofııaǵa ál-Ǵazalı túbegeıli qarsy bolǵan, elde rálsapa týraly pikir jarystary bolǵanǵa uqsaıdy, bul arnaıy zertteletin taqyryp.
Aldaǵy ýaqytta arab, túrik tildes elderdegi sekildi, fılosofııanyń ornyna rálsapa-nyń pándik qurylymyn anyqtaý qajet. Osy jumys Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyndaǵy oılardy júzege asyrý negizinde bolmaq. Bul aıtýly is-sharany júrgizýge Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń fılosofııa kafedrasynyń teorııalyq jáne praktıkalyq áleýmeti jetkilikti.
* * *
Rálsapa – taza oılaý júıesi. Taza oılaý qaıdan? Adamnan taza oı shyǵa ma, Shákárim «Men adamnan taza aqyl taba almadym» degen. ... Taza aqyl degen, aqynnyń aıtýynsha, áýel basta bastapqy janda bolatyn aqyl, demek jan aqyly, onyń «Jaralys basy – qozǵalys» degen óleńinde «bastapqy esti jandy aqyl» degen uǵym bar. Sirá, taza aqyl degeni osy jandy aqyl bolsa kerek. Olaı bolsa taza aqyl – Jaratýshydan jan arqyly keletin aqyl, onyń nury. Taza aqyl Allanyń nury bolsa, sol nurdy Shákárim adamnan tappaı otyr.
Adamnan taza aqyldyń tabylmaýynyń basty sebebi, nápsini azyq etýshi adam isine shaıtan aralasady. Jalǵan ilimder qurylady, jalǵan nasıhattar jasalyp, adam sanasy ýlanady. Osyndaı jaǵdaıdy kórip, sezip, anyq tanyǵan Shákárim bylaı deıdi:
Oılasań, barsha azamat – týǵan baýyr,
Birin-biri shuqylap qyldy jaýyr.
Balalyq, aıýandyqtan shyqqan el joq,
Bul sózim talaı janǵa tıse de aýyr.
Taza aqyldyń joqtyǵy adamzatty balalyq pen aıýandyqtan búginge deıin shyǵarmaǵan. О́kinishti. Adamzat adasýda, biraq adasqanmen jón tapsa ǵoı.
Ál-Farabı taza aqyldy Alla taǵaladan bastaǵan. «Adamnan bolǵan is kúmándi, Alla taǵaladan bolǵan kúmánsiz». Bizdiń aksıoma dep júrgenimizdiń mánisi osyda. Taza aqyl, sapaly oı – Jaratýshydan.
* * *
Kóp ǵasyrdan keıin táýelsiz qazaq elinde rálsapa renessansy (jańǵyrýy) bastaldy. Jurt fılosofııa degen sózden túńilgen syńaıly. Rýhanı bolmysymyz tamyrynan jańǵyrǵan kezde, árıne bógde sana, túsinikterge syn bolýy tabıǵı jaǵdaı. Tipten, Batys elderiniń ózderi de fılosofııadan jalyqqandary qashan? HIH ǵasyrda pozıtıvıst atanǵan Ogıýst Kont (1798-1857) alty ǵylym: matematıka, astronomııa, fızıka, hımııa, bıologııa jáne sosıologııany atap, qalǵandaryn, ásirese metafızıkany (ol kezde fılosofııany solaı dep ataıtyn Ǵ.E.) múldem joqqa shyǵarǵan. Ogıýst Konttan keıin Batysta «fılosoftar» degen ataý negizinen toqtalyp, oılaý mádenıetiniń ókilderi ózderin «pozıtıvıster» dep ataǵan, pozıtıvızmniń san alýan aǵymdary bar.
Sondyqtan fılosofııanyń ornyna rálsapa-ny pán retinde oqytý qajetteligi bar. Fılosofııany iriktep, saralap, synı turǵyda Batysta qalyptasqan bilim júıesi retinde aqparat berý jetkilikti.
* * *
Rálsapa-nyń tarıhy ál-Farabı men Abaıǵa deıingi dáýirdi qamtıdy. Bul – on júzjyldyq dáýir. Túrik álemi osy ýaqyt merziminde qandaı tarıhı oqıǵalarǵa túsip, ózderi álemdik tarıhtyń betalysyn ózgertip, belsendilik tanytqandary belgili jaǵdaı. Ǵun, saq, túrik qaǵanatynan da keıingi kezeńderde túrik álemi ózin jáne álemdi ózgertýmen boldy, sonyń eń aıshyqtysy 1453 jyly Osmanlylardyń «ekinshi Rım» atanǵan Vızantııa astanasy Konstantınopoldy basyp alyp, onyń Stambul atanýy. Bul hrıstıan álemine aýyr soqqy edi. Osy HV ǵasyrdan bastap, Eýropada Jańa zaman bastaldy, ol zamannyń bizge musylman men túrik jurtyna qatysy joq, kerisinshe bizge qarsy baǵyttalǵan ıdeologııa ómirge ene bastady. Arab-musylman mádenıetiniń, rálsapa-synyń Eýropaǵa ıgi áserleri teristeldi. Arab-musylman rálsapa-syna narazylyq kúshine endi. Grek-romandyq órkenıetten ózge órkenıetter esepke alynbady. Muny Eýropanyń «klassıkalyq esinen adasýy» dep jazdy Rene Genon. Eýrosentrıstik kózqaras ıdeologııalyq deńgeıde júrgizildi. Fılosofııany ózge elderge zorlap tanyp, nasıhattaý iske asa bastady.
* * *
Qazirgi álemdik saıasatta taza aqyl ústemdigi bolmaǵandyqtan, adamzat taǵy da jar jaǵasyna taqaý keldi. Sonda taza oılaý júıesi qashan qalyptasyp, ádilettik ornamaq?..
Rálsapa-nyń tarıhy ál-Farabıden bastalǵan. Ol túsinikti. Al rálsapany pán retinde oqytýdaǵy máselege kelsek, aıtarym, bul tásildi hakim Abaıdyń 38-sózinen tabamyz. Hákim Abaı rálsapa-ny oqýdyń maqsatyn anyqtap bergen.
* * *
Rálsapa adamnyń kórkem minezin qalyptastyratyn pán. Adamnyń adamdyǵy aqyl, bilim, ǵylym, minez degen nárselermen anyqtalady. Hákim Abaı ol úshin aldymen qajet qasıet – haýas-sálım (týmysynan bolǵan minez-qulyq) jáne oǵan qosa – tán saýlyǵyn aıtady. Bular týǵannan bolmaq. Adam minezin odan ári jetildiretinder: 1. Jaqsy ata; 2. Jaqsy ana; 3. Jaqsy qurby; 4. Jaqsy ustazdan – bolady.
Osyndaı tolyq minezdi pendeniń aty – ADAM. Pende Adam atanǵan soń, onyń atqaratyn is, qareketteri:
Birinshiden, Allany tanymaq
Ekinshiden, О́zin tanymaq
Úshinshiden, Dúnıeni tanymaq
Hákim Abaı osylaısha rálsapa pániniń qurylymyn anyqtaǵan. Bul rálsapa Renessansy.
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, jazýshy
