Táýelsizdikke qol jetkizgen kezden beri Qazaqstannyń órenderi Olımpıadada bes júlde aldy. Onyń úsheýin úsh qarǵyp sekirýshi Olga Rypakova (2008 jyly – kúmis, 2012 jyly – altyn, 2016 jyly – qola) oljalasa, jelaıaq Olga Shıshıgına (2000 jyly – altyn) men onsaıysshy Dmıtrıı Karpov (2004 jyly – qola) bir-bir retten myqtylar sanatyna qosyldy. Álem chempıonatynda segiz ret jeńis tuǵyryna kóterildik. Atap aıtsaq, 1993 jyly Shtýtgarttaǵy syryqpen sekirý saıysynda Grıgorıı Egorov kúmis medaldi enshiledi. 1995 jyly Geteborgta 100 metrge kedergiler arqyly júgirgen Olga Shıshıgına kúmis alsa, 2001 jyly Edmontonda ol qolaǵa qol sozdy. 2003 jáne 2007 jyldary Sen-Denı men Osakadaǵy onsaıysshylardyń saıysynda Dmıtrıı Karpov úshinshi tuǵyrǵa taban tiredi. Úsh qarǵyp sekirýshi Olga Rypakova 2011 jyly Tegýde ekinshi satyǵa taban tirese, 2015 jáne 2017 jyldary Beıjiń men Londonda jalaýy jelbiregen jarystardy úshinshi orynmen qorytyndylady. Al eger jeńil atletter saıysynda Olımpııa oıyndarynda 47 jáne álem chempıonattarynda 48 júlde jıyntyǵy sarapqa salynatynyn eskersek, joǵarydaǵy kórsetkishke «kóńilimiz toldy» dep aıtý qıyn.
Onyń ústine, qazirgi kezde Olga Rypakovadan basqa «sport padıshasynyń» ókilderi álemdik deńgeıdegi dodalarda daralana almaı júr. Jáne de Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ókili bıylǵy jyldyń kúzinde 35 jasqa tolady. Iаǵnı, Olgany ardager sportshylar sanatyna jatqyzsaq, esh ábestigi joq. Al ózge jerlesterimiz qurlyqtyq jarystarda júlde alýmen ǵana shektelýde.
Árıne, osy olqylyqtyń ornyn toltyrý ońaı sharýa emes. Eń ókinishtisi, óz órenderimizdiń arasynda básekelestik tómen. Bilikti mamandardyń tapshylyǵy, elishilik jarystardyń azdyǵy, daryndy sportshylardyń kemdigi osy sport túriniń órkendeýine keri áserin tıgizýde. Sol sebepti de jeńil atletıka ónerinde jeńispen órilgen baı dástúri bar Kenııanyń kómegine júginýge májbúrmiz. Jýyrda ǵana О́skemende ótken el chempıonatynda sol elden kelgen órenderdiń myqtylyǵyna tánti boldyq. Máselen, erler saıysynda 19 jastaǵy Shedrak Koech 3 000 metrge júgirýde aldyna jan salmady. Dál sol qashyqtyqtaǵy áıelder básekesinde 24 jastaǵy Karolın Kıpkırýı altynnan alqa taǵynsa, 22 jastaǵy Deızı Djepkemeı men 23 jastaǵy Nora Djırýta kúmis pen qola medaldy moıyndaryna ildi. Osy oraıda Karolın Kıpkırýıdiń álemdegi ekinshi úzdik nátıje kórsetkenin aıta ketken abzal. Onyń kórsetkishi – 9:04.32. Sonymen qatar bapker Kenet Rotıch te Qazaqstanda eńbek etýde.
Kenııa sportshylarynyń álemdik qaýymdastyq aldynda da zor bedeli bar ekeni esh kúmán týǵyzbasa kerek. Olar Olımpııa oıyndaryna 14 márte qatysyp, sol aralyqta 31 altyn, 38 kúmis jáne 30 qola medaldy oljalady. Barlyǵy – 99 júlde. Bul – qara qurlyqta ornalasqan elder arasyndaǵy eń úzdik kórsetkish! Jáne de álemniń kóptegen damyǵan memleketteriniń ózderi de dál osyndaı zor tabysymen maqtana almaıtyny anyq.
Bir ǵajaby, sol júldeler sporttyń eki túriniń ókilderine ǵana tıesili. Onyń jeteýi boksshylardyń enshisinde. 1968, 1972, 1984 jáne 1988 jyldary ótken Olımpııa oıyndarynda aıtýly eldiń bylǵary qolǵap sheberleri 1 altyn, 1 kúmis jáne 5 qolaǵa qol jetkizdi. Al qalǵan júldeniń barlyǵyn jeńil atletter jeńip alǵan.
Qazirgi kezde Kenııa boksy qurdymǵa ketti. Olardyń boıynda burynǵydaı qaırat ta, qaýqar da joq. Endi 45 mıllıon halqy bar sol eldiń jankúıerleri tek jeńil atletterge senim artýda. Bul rette «sport padıshasynyń» ókilderi jeńispen órilgen dástúrdi maqtanarlyqtaı jalǵastyrýda.
Olımpııa oıyndarynda Kenııanyń jeńili atletteri barlyǵy 30 altyn, 37 kúmis jáne 25 qolany qorjynǵa saldy. Sol júldelerdiń denin jelaıaqtar oljalady. Ásirese olar orta jáne alys qashyqtyqta, kedergiler arqyly júgirýde jáne marafonda óte myqty. Alysqa barmaı-aq, sońǵy úsh Olımpıadanyń ózinde kenııalyqtar tabysty óner kórsetti. Máselen, 2008 jyly Beıjińde 6 altyn, 6 kúmis jáne 4 qola medaldy ıelenip, jalpy komandalyq esepte 13-orynǵa taban tirese, 2016 jyly Rıo de Janeıroda 6 altyn, 6 kúmis jáne 1 qola júldemen 15-satyǵa jaıǵasty. Osynyń barlyǵy da jeńil atletterdiń arqasy.
Jeńil atletıkadan álem chempıonaty 1983 jyldan beri uıymdastyrylyp keledi. Sol ýaqyttan beri aıtýly jarystyń jalaýy 16 márte jelbiredi. Fınlııandııanyń astanasy – Helsınkıde ótken alǵashqy jarysqa Kenııa quramasy qatysqan joq. Esesine sodan keıingi jarystardyń barlyǵynda qara qurlyqtyń jelaıaqtary jasyndaı jarqyrap, únemi úzdikter qatarynan kórindi.
Aıtýly jarystyń nátıjelerine zer salsaq, kenııalyqtardyń tolaǵaı tabysyna tamsanbaý múmkin emes. Tórtkúl dúnıe komandalarynyń barlyǵyn qosa alǵanda jalpy esepte atalmysh memlekettiń ókilderi tórtinshi orynda nyq tur. Olardyń enshisinde 38 altyn, 33 kúmis jáne 29 qola medal bar. Kenııanyń aldyn tek AQSh, Reseı (KSRO-ny qosa alǵanda) jáne Germanııa (GDR-dy qosa alǵanda) quramalary orap tur. Amerıkalyqtar 275 (132 altyn+74 kúmis+69 qola) ret jeńis tuǵyryna kóterilse, reseılikter 226 (68+81+77) medaldy enshiledi. Úshinshi oryndaǵy nemisterdiń qorjynynda 138 (46+41+51) júlde bar. Al úzdik altylyqtyń qataryna engen Kýba men Efıopııa Kenııadan kóp qalyp keledi. Olardyń árqaısy 18 altynnan oljalady.
Ásirese 2015 jyly Beıjińde ótken álem chempıonatyna Kenııa quramasynyń ónerine jer-jahan jankúıerleri qulshyna qol soqty. 16 júldege qol jetkizgen olar jalpy komandalyq esepte kósh bastady. Al 2017 jyly Londonda jalaýy jelbiregen jarysta qara marjandar tek AQSh-ty alǵa jiberip, ekinshi satyǵa turaqtady.
Mine, jeńil atletıkaǵa basymdyq bergen Kenııa sportynyń qysqasha tarıhy osyndaı. Búgingi tańda olar álemniń alpaýyt memleketterimen terezesi teń óner kórsetýde. Jasyratyny joq, jeńil atletıka salasynda «qara marjandardan» kóp nárse úırenýge bolady. Osyndaı jelmen jarysqan jelaıaqtardyń kelýi Qazaqstanǵa osy sport túriniń qaryshtap damýyna tyń serpilis ákeledi degen oıdamyz.
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
