Ult rýhanııatyna ashylǵan keń óris

«Mádenı mura» (2004), «Halyq tarıh tolqynynda» (2013), «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» (2017), «Uly dalanyń jeti qyry» (2018) syndy baǵ­darlama men jobalar júıesi, ma­qa­lalar toptamasy, sóz joq, ótken tarıh­qa qurmet pen taǵzym, sondaı-aq ejel­gi eskertkishter men jádigerlerdi, má­denı-rýhanı qundylyqtardy taný men baǵalaý isinde, qysqasy, Uly dala­nyń álemdik órkenıet aldyndaǵy jaýap­ker­shilik júgin bilimı arnalar men ǵyly­mı derekter negizinde naqty da júıeli qarastyrýǵa mol múmkindikter beredi. Bastysy, el tarıhy men damý úrdisterin keń túrde tanyp-tarazylap, jiti aıqyndaıdy.

Osy oraıly tusta: «Uly dalanyń jeti qyry» atty tujyrymdamalyq maqalanyń tabıǵaty men taǵylymyna den qoısaq, aldymen bizdi qorshaǵan Keńistik pen Ýaqyt máni men syry ashylady. Anyq ańǵarylatyn jaıt: ult múddesi men tarıhqa, dástúr men rýhanııat órisine, arǵy-bergi kezeńge qatysty aıqyn baǵyt, berik ustanym ekenin tereń tanýǵa bolady. Bastysy, Uly dalanyń álemdik tarıhtaǵy oryn-úlesin aıqyndaýǵa, oǵan qazirgi kezeńniń talap-talǵamdary turǵysynan jańasha qarap, irgeli izdenister jasap, osynyń negizinde sony baǵyt, tyń kózqaras qalyptastyrýǵa múmkindikter beredi, tamyrly tarıh bederin aıqyndap, rýhanııat órisine keń jol ashady.

Anyǵynda, bul eńbek eki bólikten, ári birneshe qosymshadan turady. Ulttyq tarıh pen eldik ustanymdy arqaý etken eńbektiń bastapqy bóliginde («Ult tarıhyndaǵy keńistik pen ýaqyt») el múddesi men tarıhyna negizdelgen materıaldyq mádenıetke, onyń ishinde ejelgi adamdar oılap tapqan, ár kez­de qoldanylǵan kóne buıymdar men jańa quraldar, tehnıkalyq jańalyqtar máni keń túrde aıqyndalyp, búginmen baılanysy kórsetiledi. Onyń ishinde Qazaqstanda, qazaq ulty etnogeneziniń negizgi elementterine den qoıylady. Bizde kezdesetin mádenı jetistikter men tarıhı jádigerlerdiń Batys pen Shyǵysqa, Kúngeı men Teriskeıge taralý joly, mándi qyry, sıpaty ashylady. «Qazaq» etnonımi, rý-taıpalar máni, ártúrli etnostar sıpaty da Uly dalanyń álemdik tarıh pen órkenıetten alar ornyna qatysty sóz etiledi. Onyń mán-mańyzy, qazirgi baǵyty men kórinis-sıpattary ashyp kórsetiledi. Bul tustan, sóz joq, tól tarıhymyzdyń máni, ondaǵy oqıǵalar órimi, qoǵamdyq jaǵdaı, alasapyran kezeń, qýǵyn-súrgin sıpattary keń túrde kórinis beredi. Kópqyrly hám tamyrly tarıhymyzdyń burys-durys tustary, qıly kórinisteri bilimı-ǵylymı turǵydan baıypty baǵalanady. Búgingi baǵyty aıqyndalady.

Osy oraıda «Ult tarıhyndaǵy keńis­tik pen ýaqyt» atty alǵashqy bólim­de Eýrazııa qurlyǵyndaǵy qazaqtar­dyń ómir-turmysy, tarıhy men taǵdyry kóne jylnamalar shejiresimen, materıaldyq mádenıet máıekterimen, tehnıkalyq jańalyqtarmen baılanys-birlikte kórsetiledi. Olar negizinen birneshe quramdas bólikten turady (mysaly, atqa miný mádenıeti, Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa, Ań stıli, Altyn adam, Túrki áleminiń besigi, Uly Jibek joly, Qazaqstan - alma men qyzǵaldaqtyń ota­ny). Ult tarıhyndaǵy orny, keńistik pen ýa­qyt aralyǵyndaǵy qyr-syry men mándi tustary da ashylady. Uly dala­nyń jahandyq tarıhtaǵy oryn-úlesi, syr-sıpattary da kórsetiledi. Bastapqy tustan-aq, atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy – uly daladan taraǵany, «Botaı» qonysyndaǵy qazba jumystary jylqynyń Qazaq­stan­da qolǵa úıretilgeni, avtokólik qozǵalt­qyshtarynyń qýaty – attyń kúshimen ólshenetini qatparly da tamyrly tarıh taǵylymy, ýaqyt ólshemi negizinde barynsha baıypty da dáleldi, júıeli sóz etiledi. Sonymen qatar búgingi etikterdiń barlyq túri kóshpendiler atqa mingende kıgen jumsaq óksheli saptama etiktiń «muragerleri» ekeni belgili, dep kıim úlgisin, etik mánin, shalbar sıpatyn jan-jaqty ashady. Sondaı-aq beren saýyt, ótkir qylysh, sadaq tartý syndy soǵys quraldary da Eýrazııa kóshpendilerine tán ekendigi atty ásker men sarbazdar sıpatymen sabaqtastyqta júıeli óris alady. Bul jaıttar, sóz joq, qazaq tarıhymen, ómir-turmystaǵy, dúnıetanym arnalaryndaǵy, dástúr ónegelerindegi evolıýsııalyq kórinister men tájirıbe taǵylymymen sabaqtastyqta sóz etiledi. Ata tarıh máni, ómir-turmys shyndyǵy keń túrde kórinis beredi. Keshe men búgin baılanysy, qyr-syry ashylady.

Dala órkenıetine tán tehnologııa – metallýrgııanyń paıda bolýy­men, taý-ken óndirisiniń (altyn, kúmis, qola, mys, myrysh, temir, t.b.) qa­rysh­ty damýymen qatar kórsetiledi. Metall óndirýdiń amal-tásilderi de tilge tıek etiledi. Qazba jumystary, berik metall máni, turmystyq zattar syry, onyń qoldanystaǵy orny da el ómiri, kásibi men dástúr taǵylymy, turmysy tóńireginde júıeli sóz bolady. Dala órkenıetine qatysty mádenıet úlgileri qatarynda dúnıetanym men qundylyqtar qaınary, jazý óneri men mıfologııa máni aldymen atalady. Adam men tabıǵat baılanysy – «ań stıli» negizinde óris alyp, kóshpendilerdiń rýhanı álemin aıqyn­daıdy. Egemen Qazaqstannyń sımvol­darynyń biri – jergilikti janýarlar áleminde sırek kezdesetin turpaty tekti qar barysy ekeni kezdeısoq emes.

Álemdik órkenıette, bilim-ǵylym júıesinde aıryqsha jarqyn jańalyq, sensasııa sanalǵan – «Altyn adam» (1969) ǵalam ǵajaptarynyń qupııasyn, tamyrly tarıhtyń qyrly-syrly mánin, jańa beti men sony órisin ashty. Al keıingi kezeńde jurtshylyq nazaryn aýdarǵan – Kóne Tarazdyń jaýharlary, Jetisý jerindegi «Tańbaly» petroglıfter kesheni, Shyǵys óńiriniń dańqyn asqaqtatqan Berel men Shilikti qorymdaryndaǵy ar­heo­logııalyq eskertkishter, sóz joq, tamyr­ly tarıhymyzdyń bederi, rýhanııat qaınarynyń keń órisi. Qorymdaǵy sán-saltanatty jasaý-jabdyqtar ejel­gi babalarymyzdyń zııatkerlik dás­túr­lerinen de mol habar beredi. Jaýyn­gerdiń janynan tabylǵan kúmis kese­lerdiń birinde oıyp jazylǵan tańbalar bar. Bul – Ortalyq Azııa aýmaǵynan bu­ryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishin­degi eń kónesi dep aıqyndalady. El tarı­hy, batyrlar bolmysy, jaýynger beı­­nesi men erlik máni, jazý tańbalary da ta­rıh enshisi, ómir ónegesi retinde atalady. Ata ­tarıhtyń eń qymbat qazynasy sanalady. 

Eýrazııa halyqtary tarıhynda, ásire­se qazaq jeriniń táji men shoqtyǵy sanal­ǵan Altaıdyń aıryqsha máni bar. Túrki dúnıesi, dala órkenıeti Altaı óńi­rin madaq sezimmen erekshe ataıdy. Aqı­q­atynda, Ataqonys Altaı qasıeti mol, qasireti de kóp, sartap saǵynyshqa da toly. Onyń ústine: «О́r Altaı – Túrki áleminiń altyn besigi» (Sh.Murtaza). Arda Altaı, О́r Altaıdyń tabıǵaty men taǵylymy, keń órisi men órnekti tustary, qyr-syry da mol. Altaı máni men tabıǵaty, onyń qyr-syry, kór­kem de órnekti taǵylymy arǵy-bergi kezeńder shyndyǵymen, tamyrly tarıh shejiresimen baılanys-birlikte óris alady. Bastysy, osy óńirde Túrki dú­nıesi, Uly dala tósinde jańa dáýir bastal­ǵany, otyryqshy órkenıet ónegesi men órnekteri bolǵany baıypty baıandalady.

Budan basqa, dala órkenıetiniń adamzat tarıhynda órnekti óristeri kóp-aq. Eske túsirsek, árıne: «Orasan zor keńis­tikti ıgere bilgen túrkiler ulan-ǵaıyr dalada kóshpeli jáne oty­ryq­shy órkenıettiń ózindik órnegin qalyp­tastyryp, óner men ǵylymnyń jáne álemdik saýdanyń ortalyǵyna aınalǵan ortaǵasyrlyq qalalardyń gúldenýine jol ashty. Máselen, orta ǵasyrdaǵy Otyrar qalasy álemdik órkenıettiń uly oıshyldarynyń biri – Ábý Nasyr ál-Farabıdi dúnıege ákelse, túrki halyqtarynyń rýhanı kóshbasshylarynyń biri Qoja Ahmet Iаsaýı Túrkistan qalasynda ómir súrip, ilim taratqan», dep unamdy úrdisterin, keshe-búgin baılanysyn aıqyndap, kópke úlgi-ónege etedi. Mańyzdysy, Otyrar óńirinen álemdik órkenıetke súbeli úles qosqan oıshyldar ónegesi (ál-Farabı, Q.A.Iаsaýı, t.b.), ult rýhanııatynyń kóshbasshylarynyń shyǵýy aıryqsha faktor, erekshe qubylys retinde mándi sóz etiledi. Uly daladaǵy kóshpeli jáne otyryqshy órkenıet órisine keń oryn beriledi. 

Eýrazııa qurlyǵynda, Uly dala tarıhynda mádenıet jáne saýda salasy damyǵan bolsa, bul baılanystyń berik te dańǵyl jelisi – Uly Jibek joly jú­ıe­s­i­men sabaqtastyq sıpatta óris alǵa­nyn ań­ǵarar edik. Bul rette, árıne Shy­ǵys pen Batysty, Soltústik pen Oń­tús­tikti, bas­qa da qurlyqtar arasyn Jibek jo­ly jal­ǵap, mádenıet arnalaryn, saý­da-sat­tyq salany damytqany qazir­gi kezeń­de alys-jaqynǵa keńinen tanys. Any­ǵynda: «Bul jol halyqtar ara­syn­daǵy jahan­dyq ózara taýar aınalym­y men zııat­­ker­lik yntymaqtastyqtyń qalyp­tasyp, damýy úshin ornyqty platforma boldy.

Qazaq jeriniń qudireti men qasıeti, tabıǵı baılyǵy men topyraǵynyń qunarlylyǵy tanymal jemister men ósimdikter dúnıesinen de tanylady. Álemge máshhúr Sıvers almasy men Rege­l qyzǵaldaqtarynyń túp-tegi qa­zaq to­pyraǵynda, tereń tamyry men áýel­gi bastaýy, «tarıhı otany» eken­digi kó­ńildi kernep, maqtanysh sezimge bó­leı­di. Alataý baýraıynan, Jibek joly baǵytymen kókti-jerdi sharlap, tutas álemge taraǵan alma men qyz­ǵal­daq adamzattyń júregin jaýlap, qyzy­ǵý­shylyǵy men qumarlyǵyn artty­­ryp, til úıirer dámdiligimen, ásem de hosh ıisti syr-sıpattarymen, áser-yq­­p­aly­­men baýrap keledi. Bul da ult mu­ra­tyn asqaqtatyp, el damýy óristerin keńeıtip, mereıdi ústem etetin aıshýaq álem, mándi-nárli unamdy úrdis, kórkem kórinisti kókjıekterimizdiń biri. 

Tujyrymdamalyq maqalanyń «Tarı­hı sanany jańǵyrtý» bóliginde ult muraty men dúnıetanymynda, dástúri men rý­hanııatynda aıryqsha mán-mańyzy bar tustarǵa kóp kóńil bólinedi. El múd­desi, tarıhy men taǵylymy, damý úr­dis­teri keń oryn alady. Negizgisi, ult­tyq mu­ratty asqaqtatyp, tarıhı sanany jań­ǵyr­typ, dúnıetanym arnalaryna keń óris ashý qajettiligi qozǵalady. Budan bas­qa, árıne arǵy-bergi kezeńderdegi ór­ke­nıet úlgileri men derekti qujattar júıesi áli de qa­lyń kópshilikke jetpeı, ǵyly­mı aına­lym­ǵa tolyq túspegeni nazarǵa aly­n­ady. Álemdik tarıhta, muraǵat júıe­lerin­­de «óz izdeýshisi men zert­teýshisin» kútkeni de tilge tıek etile­di. Bul rette El­­ba­sy irgeli zertteý­ler júrgizý úshin «Arhıv – 2025» jeti jyl­dyq baǵdar­la­ma­­syn jasaýymyz qajet dep sanaıdy. Bul jobany júzege asyrý bary­synda ta­rıh­shylardan, derektanýshy­lar men má­de­­n­ıet­tanýshylardan qurylǵan arna­ıy toptardyń otandyq jáne sheteldik iri ar­hıv­termen ózara júıeli ári uzaq me­r­zimdi yqpaldastyqta bolyp, izdeý-zert­­teý ju­mystaryn júrgizýine basa mán berý kerek.

Ult tarıhyn baıytyp, zert­tep-zerdelep, sanany jańǵyrtý isin­de mektep júıesinde atqaratyn ju­mys­tar kóp. Osy oraıda maqaladaǵy: «О́z ta­rı­hyna degen maqtanysh sezimin uıala­typ, otan­shyldyq tárbıe berý mek­tep qabyr­ǵasynan bastalýǵa tıis. Son­dyq­­tan mektepter men barlyq óńir­degi ólke­taný mýzeıleriniń janynan tarı­hı-arheo­logııalyq qozǵalystar qurý ma­ńyzdy. Ult tarıhyn sanaǵa sińirý bar­sha qazaq­­standyqtardyń boıynda óz bas­taý­la­ryna degen ortaqtyq sezimin qalyp­tas­­tyrady», degen sózder bul baǵytty da da­mytyp, júıeli jetildirýdi qajet ete­tinin atap kórsetedi. Jas urpaq boıyna otan­shyldyq sezim uıalatý el men jerdi qorǵaýǵa, erlik sıpattaryna adaldyq tanytatyn basym baǵyttar qataryna jatady. Ári el tarıhyn jiti zerdelep, ár dáýir­­lerdegi aqtańdaq betterdi qalpyna kel­­tirip, tanys-beıtanys jaıttardyń shyn­­dy­ǵyn ashý, derekti qujattar arqyly ǵyly­­mı aınalymǵa túsirý – kádeli de saýapty is. 

Eýrazııa keńistigi men álemdik tarıhta Qazaqstan túrki halyqtarynyń baıtaq otany, qarashańyraǵy sanalady. Alaıda, qazaq dalasynan álemniń túkpir-túkpirine taraǵan túrki tektes taıpalar men halyqtardyń bolǵanyn oıǵa alsaq, olar da basqa elderdiń damý úderisterine úles qosqanyn ańǵarar edik. Bul da nazarda bolar, oıda júrer jaıttardyń bastylarynyń qataryna jatady. Osy jerde Elbasy atap ótkendeı, «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zaman­ǵa deıin» atty jobany qolǵa alý qajet. Bul joba aıasynda 2019 jyly Astanada Túrkologtardyń dúnıejúzilik kongresin jáne ártúrli elder mýzeıleriniń ekspozısııalaryna ejelgi túrki jádigerleri qoıylatyn túrki halyqtarynyń mádenı kúnderin uıymdastyrý kerek. Sondaı-aq Vıkıpedııanyń úlgisinde Qazaqstannyń moderatorlyǵymen túrki halyqtaryna ortaq týyndylardyń biryńǵaı onlaın kitaphanasyn ashý da mańyzdy».

Bizdińshe, dala folklory men kóne saryndar áýeni, órkenıetter órisi, sóz joq, mádenıet máıegi bolsa, ony jınap-júıelep, jarııalap-nası­hat­tap, arajigin aıqyndap, talap-tal­ǵam turǵysynan zerttep-zerdeleýdiń qajettiligi qazirgi kezeńde de anyq seziledi. Jas urpaq jańa tehnologııaǵa batyl bet burdy. Keshe men búginniń baılanysy men sabaqtastyǵyna mán berip, erkin ene bermeıdi. Endeshe, kásibı maman men osy baǵytta júrgen izdenýshilerge, zııaly jurtshylyqqa nazar aýdarǵan jón. Zamanaýı baǵyt-talapty, ýaqyt rýhyn da eskerý artyq emes. Ortaq murat, kádeli is kóptiń paıdasyna qyzmet etedi.

Negizinen, bul eńbek ult tarıhyn tereń tanyp-bilip, zerttep, zerdeleıdi, el damýy men úrdisterin jiti saralap sa­lys­tyrýdy, rýhanııattyń biregeı úlgi-ór­nekterin baıypty meńgerý men nası­ha­ttaýdy keń túrde kórsetedi. Endeshe, maqalanyń ult muraty men tarıhyn, dástúr men tanym arnalaryn, keńistik pen ýaqyt mánin, órkenıet órisiniń arǵy-bergi kezeńderin, túrki áleminiń dúnıetanymdyq qyrlaryn, eldik sanany jańǵyrtý joldaryn jan-jaqty aıqyndaǵandyqtan, áleýmettik baǵyty dara, mádenı-rýhanı nári mol, tálim-tárbıelik taǵylymy zor ekenin aıtý lázim. Mańyzdysy, árıne, ult rýhanııatyna ashylǵan keń óris.

Raqymjan TURYSBEK,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor