Otanǵa oralý

Senbi, 8 qyrkúıek 2012 7:30

Semeı óńirindegi uly Abaı atyndaǵy aýdannyń ortalyǵy – Qaraýyl aýyly, qazirgi ólshemmen alǵanda, shaǵyn ǵana eldi meken. Ony nebári bes myń shamalas adam meken etedi. Sondyqtan turǵyndardyń barlyǵy derlik bir-birin jaqsy tanıdy. Al sol tanystar ortasynda azyn-aýlaq nemis ultynyń ókili – Shenımandar áýletiniń orny qashannan erekshe.

Senbi, 8 qyrkúıek 2012 7:30

Semeı óńirindegi uly Abaı atyndaǵy aýdannyń ortalyǵy – Qaraýyl aýyly, qazirgi ólshemmen alǵanda, shaǵyn ǵana eldi meken. Ony nebári bes myń shamalas adam meken etedi. Sondyqtan turǵyndardyń barlyǵy derlik bir-birin jaqsy tanıdy. Al sol tanystar ortasynda azyn-aýlaq nemis ultynyń ókili – Shenımandar áýletiniń orny qashannan erekshe.

Qaraýyl jurtynyń barynsha qara­pa­ıym, eńbeksúıgish, isker, qaıyrymdy jan­­dardan quralǵan bul otbasyǵa aı­ryqsha yqylas tanyta qaraýy bu­rynnan qalyp­tasqan úrdis bolǵanymen, sol jyly tar­týshylyq peıil sońǵy jeti jyldan beri burynǵy qanasynan da edáýir artyp ketken sııaqty. Buǵan sebep, dál sol kezde, ıaǵnı 2005 jyldyń jazynda ósip-óngen áýlettiń túp qazyǵy ispettes Iogann jáne Eleonora Shenımandar sodan bes jyl buryn amaldyń joqtyǵynan ózderi baryp qalǵan Germanııa jerinen ósken topy­raq­taryna qaıtyp oraldy. Olardyń otandaryna oralýlary kúlli abaılyqtar úshin kishigirim toı sııaqty mándi mańyzy bar oraıly oqıǵaǵa aınaldy.
Taıaýda issaparmen Qaraýyl aýylynda bolǵanymyzda, biz taǵdyry ózgeshe osy qara shańyraqtyń ıelerimen júzdesip, áń­gimelesip qalý múmkindigin qur jiberme­dik. Mine, endi búginde keıýana jasyna jet­ken otanasy Lorı apaıdan sýyrtpaq­tap syr tartyp otyrmyz. Ol 1939 jyly Grýzııanyń astanasy – Tbılısı qala­syn­da nemis juraǵaty – Vılgelm jáne Emma­ Epshteınniń otbasynda alty bala­nyń ken­jesi bolyp dúnıege kelipti. Al 1941 jyly batystan fashıstik Germanııa Keńes Odaǵyna tutqıyldan soǵys ashqan­nan ke­ıin, bul otbasy da ózderi tektes mıllıon­daǵan qandastary sekildi bir túnde eldiń ishkeri jaǵyna qaraı jer aýdarylady. Taǵdyrdyń endigi tike de buralań joly bulardy sol kezdegi Semeı oblysyndaǵy Abaı aýdanynyń «Qyzyl­tý» kolhozynan bir-aq shyǵardy. Osynda kelip ornyq­qan­dary boıyna aýdandyq ás­kerı komıssa­rıattaǵy pysyqaı bireýler­diń «kómegi­men» tegi men ulty orys bolyp jazylǵan otaǵasy Vılgelm álde­kim­derdiń ornyna soǵysqa alynady. Sol ketkennen mol ketedi. Áli kúnge deıin bular qaıran ákeleriniń jambasy qaı mańda jerge tıgenin bile almaı keledi.
Osydan keıin alty balany asyrap-baǵýdyń barlyq aýyrtpalyǵy moınyna túsken analary Emma kolhozǵa saýynshy bolyp kiredi. Tabıǵatynan tyndyrymdy da uqypty kelinshek kóp uzamaı óz árip­testeriniń aldy bola bastaıdy. Udaıy sosıalıstik jarys kóshiniń aldyńǵy sapynan tabylyp júrgen onyń aýdanda ataǵy tipti aspandap ketedi. Sonyń áseri­nen nemis ultynyń ókili bola tura, ol 1945 jyly kommýnıstik partııa qataryna qabyldanady. Bile bilgenge osynyń ózi sol tusta orasan zor jeńis, adam aıtsa sengisiz jetistik bolatyn. Álbette, saýynshy analaryna estııar balalarynyń bar­lyǵy jan-jaqtan járdemdesedi. Lorıdiń ózi de jasy onǵa tolar-tolmastan sheshe­siniń janynda sıyrdyń bas jibin ustap, buzaýyn tartyp baılap júrip, erte bastan eńbekke etene aralasyp ketedi. Onyń ju­mysqa qaıyl, beınetke beıil ekenin baı­qa­ǵan kolhoz basshylary jasy 12-ge tol­ǵa­nynda aldyna 25 saýyn sıyryn salyp berip, saýynshylar qataryna qosady da jiberedi. Sodan jasy 60-tan asyp ket­ke­ninshe qara jumystan belin bosatpaǵan.
1949 jyly aýdanda turatyn nemister­diń bárin Jdanov atyndaǵy kolhozǵa toptastyrý júrgizildi. Sol dúmpýmen Epshteınder de osy eldi mekenge kóship kel­di. Emma men Lorı saýynshylyq joldaryn bul jerde de jalǵastyrdy. Anasy osy kolhozda eńbek etip júrgeninde, aýyl­­dyq jáne aýdandyq keńesterdiń bir­neshe dúr­kin depýtaty bolyp ta saılandy. Tipti, 1956 jyly Qazaqstan Kompartııa­synyń VIII sezine delegat ta bolyp qatysty. Sol forým tusynda Emma Epshteın res­pýblıkanyń sol kezdegi basshylary Leonıd Brejnevpen jáne Dinmu­ha­med Qona­ev­pen birge eskertkish sýretke de túsken eken. Búginde sol rásim kóneniń kó­zindeı, tarıhı derektiń ózindeı bolyp Eleo­nora Shenımannyń úıinde saqtaýly tur.
О́kinishke qaraı, keńes kezeńiniń sola­qaı saıasaty saldarynan Emma ájeı zeı­netkerlikke de shyǵa almaıdy. Sebebi, ol eńbektegi bar ómir jolyn sharýashylyq­tyń kolhoz bolǵan kezinde ótkizipti de, keıin ol sovhozǵa aınalǵan ýaqytta ja­sy­nyń ulǵaıýyna baılanysty belsendi beınetten shet qalypty. Al memlekettik qu­rylymǵa jatpaıtyn kolhozdyń músheleri bolǵan adamdar bastapqy jyldary zeı­netaqy ala almaýshy edi. Sondyqtan Lorı qartaıǵan anasyn óziniń qolyna alyp, jasy 90-ǵa jetip, baqı­lyqqa attanǵanynsha aralyqtaǵy 15 jyl boıyna ózi balasha mápelep baǵady.
Bul kezde Eleonoranyń ózi de ósip-óngen otbasynyń otanasy bolyp otyrǵan edi. Ol ózi sekildi jer aýdarylyp kelgen­der­diń urpaǵy – Edil boıynan jetken ne­mistiń balasy Ioganǵa turmysqa shyqqan. Bular bas qosqan boıda kúıeýi kolhozdyń bir qora qylquıryǵyn qaraýy­na alyp, jylqyshy quryǵyn qolǵa us­taǵan. Sodan bastap qyryq jyldaı ýa­qyt otbasy elden jyraqta tirshilik etti. Bul jyldarda Iogann da óziniń eńbek­kesh­tigimen kózge túsip, únemi jarystyń aldyń­ǵy leginen kórinip júrdi. Sovhozǵa ákelgen tabystary ulan-ǵaıyr boldy. So­nyń áserinen zeınetke shyqqanynda, sol kezdegi ólshemmen óte kóp mólsherde, 125 sommen zeınetke ilikti. О́kinishtisi, bú­ginde sonyń ekvıvalenti saqtalmaı otyr.
Bular – Iogann men Eleonora nemis halqyna tán kópbalalyq dástúrdi berik saqtady. Sóıtip, ekeýi 10 bala týyp-ósir­di. Keıin taǵdyrdyń jazýymen olardyń árbiri ár jaqty qonys etti. Aıtalyq, ba­la­lardyń tólbasy Rýdolf qazirgi kúnde­ri óz otbasymen Germanııada turyp jatyr. Odan keıingi Roza – búginde О́zbekstannyń azamatshasy. Úshinshi perzent – Klara osy Qa­raýyl aýylynda turady. Qazaqqa turmys­qa shyqqan. Odan basqa taǵy eki qyzy – altynshy jáne jetinshi urpaqtary Berta men Emma da osy aýdannyń ortalyǵynda. Olar da qazaqtyń tútinin tútetip otyr. Sol sııaqty ata-ananyń sút kenjesi, on­yn­shy bala – Janna da qazaqtyń sanyn kó­beıtýde. Ol osydan birqatar jyldar bu­ryn aýdanda uly Abaıdyń 150 jyldyǵy toılanyp jatqan kúnderde Mańǵystaýdan kelgen Samat degen jigitpen tanysyp, sonymen taǵdyryn qosqan eken. Qazir olar­dyń óziniń 2 ul, 2 qyzdary bar. Demek, She­nımandar áýleti qazaq jurtymen tórt dúr­kin quda. Bulardan bólek, tórtinshi jáne besinshi balalary Lıdııa men Leo, segizinshi jáne toǵyzynshy perzentteri Laýra men Vladımır alman jerinde turaqtap qaldy.
Kezinde, 2000 jyly Iogann men Eleonora Germanııaǵa da osy balalarynyń qa­mymen amalsyzdan kóshken eken. Dáliregi, bala jasynan jarymjan bolyp ósken Lıdany sonda aparyp emdeýge týra ke­lipti. Nemis eline burynyraq barǵan aǵa­la­ry men apalary emdetý úshin shaqyrt­qan­da­rymen, ony ata-anasynyń qaty­sý­yn­syz shek­aradan ary ótkizýge ruqsat berilmep­ti. Balalary úshin ózekterin sýyryp berýge bar áke-sheshe sosyn jyly oryndaryn sýytyp, sol jaqqa údere kóshýge májbúr bolypty. Shúkir, onda barǵasyn qyzda­ry­na em qonyp, jaǵdaıy jaqsarǵan. Osyǵan ábden kózderi jetkennen keıin Iogann men Eleonora ózderi ósken ortaǵa jetkenshe asyǵypty.
– Biz úshin Qazaqstannan artyq jer ján­naty joq ekenin burynnan bilýshi edik, onda barǵasyn tipti aıqyn bola tús­ti, – deıdi Lorı apaı bizben áńgime barysynda. – Elge qaıtqansha janymyz taǵat tappaı júrdi. Qazaqtyń «Árkimniń týǵan jeri – ózine Mysyr shahary» deıtini ras eken. Jasyl jelekke bólengen nemistiń jeri qansha jerden kóz tartatyndaı kórkem bolyp turǵanymen, salqar saharaly qazaq dalasy, sonyń ishinde, ózimiz ósken Abaı aýdanynyń aýmaǵy bizdi ózine tartty da turdy. Aqyry birinshi múmkindik bolǵan kezde, elge alyp-ushyp jettik. Mundaǵy aǵaıynǵa rahmet, kelgen boıymyzda qaıta baýyrlaryna tartyp, jaı bosatyp berdi.
– Germanııada qalǵan balalaryńyzdyń nemisshesi qandaı edi? – dep suraımyz biz.
– Qandaı bolýshy edi, onda barǵansha bireýi de nemisshe jarytyp bilgen joq qoı. Balalardyń báriniń tili qazaqsha shyqty. Olar onda júrgende de bir-birimen qazaqsha sóılesedi. Al nemissheni endi ǵana jetik meńgere bastaǵan sııaqty. Nesin aıtasyń, bizdiń tilimiz de, dilimiz de, tipti, dinimiz de qazaqpen birdeı bolyp ketken ǵoı. Bizdiń endi nemis bolýymyz qıyn. Sony túsingesin, óz ortamyzǵa – qazaǵymyzǵa jetkenshe asyqtyq.
Qazirgi kúnderi qos qarııa – Iogann aǵaı men Eleonora apaı qoldaryna jıen nemereleri, Berta men Manarbektiń uly Rústemdi alyp turyp jatyr. О́kinishtisi, kúıeý balalary budan birneshe jyl bu­ryn qaıtys bolyp ketipti. Al Epshteınder áýletinen jasy búginde toqsanǵa kelgen eń úlken apasy Alısa men Lorı apaı ekeýi ǵana bar eken. Arasyndaǵy Arnold, Berta, Vıllı, Nellı esimdi baýyrlary bul kúnde ortalarynda joq. Bular­dyń ishindegi Nellı ǵana kúıeýi Ervenmen birge Germanııaǵa ketip, sol jaqta máńgige tynystap qalypty. Qalǵandary túgel Semeı óńirinde órken jaıypty.
Mine, bir áýlettiń qysqasha ǵana tarıhy osyndaı. Sonaý jer túbi – qııannan osy­dan jeti jyl buryn atamekenderin ańsap jetken Shenımandardyń qazir óz otbasylaryna tán problemalary da joq emes. Sonyń bastysy, Lorı apaı áli kún­ge deıin Qazaq­stan azamattyǵyn bildire­tin kýálikti ala almaı otyr. Al Iogann aǵaı­ǵa sol qundy qujat jaqynda ǵana kelgenge uqsaıdy. Olar osy kýálik qolǵa tıip, azamattyq­tary qalpyna keltirilgen­nen keıin bu­ryn­ǵy zeınetaqylary da qal­pyna keletin shyǵar dep úmittenedi. Otan­ǵa oralǵan­da­rynan keıin eki jarym jyl­ǵa deıin bular eshbir járdemaqysyz, zeı­net­­aqysyz ómir súrgen eken. Bular bir kú­ni Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń sol kez­degi ákimi Jáni­bek Káribjanov aýdanǵa issa­par­­men kelge­ninde jolyǵyp, óz bas­taryn­daǵy jaǵdaı­dy aıtqan kórinedi. Sodan ke­ıin qozǵalys bolyp, bularǵa az mól­sherde bolsa da zeınetaqy taǵaıyn­da­la­dy. Bular qonys etken úıdiń jóndeý kútip tur­ǵanyna da birshama ýaqyt bolyp qalypty.
– Osy sharýalar oń sheshilse, bizdiń budan artyq tileıtinimiz joq, – deıdi Lorı apaı. Al Iogann aǵaı sońǵy kezde jıi aýyra bastaıtyn bolypty. Demek, oǵan da kútim kerek. Al zeınetaqy jaıy ońdy sheshilse, munyń bári retke keletinine qanaǵatshyl áýlet ıeleri bek senimdi.
Olar ózderiniń Otanǵa oralǵandaryn ómirdegi basty baqyty sanaıdy.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Abaı aýdany.